ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૧૨૩

બ્રહ્માનંદમ પરમ સુખદમ, કેવલમ જ્ઞાન મૂર્તિ, દ્વંદ્વાતીતમ, ગગન સદૃશમ, તત્વમસ્યાદિલક્ષમ, એકમ, નિત્યમ, વિમલમ, અચલમ, સર્વધી સાક્ષી ભૂતમ, ભાવાતીતમ, ત્રિગુણ રહિતમ, સદગુરુ તમ નમામિ; સદગુરુ તમ નમામિ; સદગુરુ તમ નમામિ.

નૃસિંહ ષટચક્ર ઉપનિષદ આ એક લઘુકાય ઉપનિષદ છે. એમાં દેવતાઓ અને પ્રજાપતિ વચ્ચે થયેલી પ્રશ્નોત્તરી પ્રગટ કરવામાં આવી છે, પ્રકાશિત થઈ છે. એકવાર દેવોએ પ્રજાપતિ સામે નારસી ચક્ર વિશે જિજ્ઞાસા દર્શાવી, ત્યારે પ્રજાપતિએ તેનું સમાધાન આપ્યું. પ્રજાપતિએ નારસી ચક્રની છ ની સંખ્યા દર્શાવી. એના આધારે આ ઉપનિષદને "નૃષિય ષટચક્રોપનિષદ" એવું કહેવાય છે. છ ચક્રોના નામ જણાવી પ્રજાપતિએ કહ્યું કે, "પ્રથમ આ ચક્ર, બીજું સુચક્ર, ત્રીજું મહાચક્ર, ચોથું સકલ લોક રક્ષણ ચક્ર, પાંચમું દ્યુત ચક્ર અને છઠ્ઠું અસુરાંત ચક્ર છે." ત્યાર પછી દેવોએ ત્રણ વલય અને તેના ભેદ-પ્રભેદ વિશે પણ પૂછ્યું. એટલે પ્રજાપતિએ એનો સ્પષ્ટતાથી ઉત્તર આપ્યો છે. ફરી દેવોએ આ ચક્રોને ધારણ કરવાના સ્થાન વિશે પૂછ્યું, ત્યારે પ્રજાપતિએ ઉત્તર આપ્યો કે, "એમને ધારણ કરવાના સ્થાન અને ધારણ કરવાના લાભ પણ જણાવી દીધા." અંતે આ ઉપનિષદના અધ્યયનની ફલશ્રુતિ જણાવીને ઉપનિષદ પૂર્ણ થાય છે.

એક ઓમ. એકવાર દેવતાઓએ સત્યલોકમાં પહોંચીને પ્રજાપતિ બ્રહ્માજીને કહ્યું કે, "આપ અમને નૃસિંહ ચક્રનો ઉપદેશ આપવાની કૃપા કરો." ત્યાર પછી પ્રજાપતિએ તે બધા દેવોને નારસી ચક્રનો ઉપદેશ આપ્યો, તે આવો છે: નારસી ચક્રની સંખ્યા છ ની છે. પ્રથમ ચક્ર ચાર આરાવાળું છે, બીજું ચક્ર પણ ચાર આરાવાળું છે, ત્રીજું આઠ આરાનું, ચોથું પાંચ આરાનું અને છઠ્ઠું આઠ આરાવાળું છે. આ રીતે આ છ પ્રકારના નારસી ચક્રો છે. હવે એના નામ પૂછ્યા ત્યારે બ્રહ્માજી પ્રજાપતિએ કહ્યું કે, "પ્રથમ છે તે આ ચક્ર, બીજું છે શું સુચક્ર, ત્રીજું મહાચક્ર, ચોથું સકળ લોક રક્ષણ ચક્ર, પાંચમું ધૂત ચક્ર અને છઠ્ઠું અસુરાંતક ચક્રના નામથી આ વિખ્યાત છે. આ છ જ નારસી ચક્રોના નામ છે." ત્યાર પછી તેના ત્રણ વલયો કહ્યા છે. એવા દેવોનો જે પ્રશ્ન થયો, તેના ઉત્તરમાં એમણે કહ્યું કે, "તેનું પ્રથમ વલય છે છ આંતર, બીજું મધ્યમ અને ત્રીજું બાહ્ય છે.

આ ત્રણ વલય કહેવાય છે, જેમ શનિને વલય હોય છે ને, એવા ત્રણ વલય." એમાંનું જે મધ્યમ બીજ છે, તે નૃસિંહ ગાયત્રી છે. જે બાહ્ય છે, તે જ મંત્ર છે. તો આંતરવલયો કેટલા? પાછ, બાહ્ય વલયો છે, એવા આંતરવલયો પણ છે. એવા દેવોના પ્રશ્નના જવાબમાં પ્રજાપતિએ કહ્યું કે, "આંતરવલયો છ છે." જે નારસી છે, તે પ્રથમ આંતરવલય છે. નારસી ચક્રનું બીજું આંતરવલય છે મહાલક્ષ્મી, ત્રીજું છે સારસ્વત (જેમનો જે ઈષ્ટદેવ હોય તે), ચતુર્થ ચક્ર છે ઓમકાર, પાંચમું તથા ક્રોધ છઠ્ઠા આંતરવલયનું નામ છે. આ છ નારસી ચક્રોના આંતરવલયો છે.

ફરી દેવોએ પૂછ્યું કે, "મધ્યમ વલયોની સંખ્યા કેટલી છે? પહેલા બાહ્ય વલય, પછી આંતરવલય, હવે મધ્યમ વલય." તો મધ્યમ વલયોની સંખ્યા માટે પ્રજાપતિએ ઉત્તર આપ્યો કે, "મધ્યમ વલયોની સંખ્યા પણ છ છે." નૃસિંહાય પ્રથમ મધ્યમ વલયનું છે; વિદ્મહે બીજાનું; વજ્ર નખાય ત્રીજાનું; ધીમહિ ચોથાનું; અને તન્નો પાંચમાનું; અને સિંહ પ્રચોદયાત એ છઠ્ઠા મધ્યમ વલયનું નામ છે. તો આ છ નારસી ચક્રોના છ મધ્યમ વલયો છે.

દેવોએ ફરી પૂછ્યું કે, "બાહ્ય વલયો કેટલા છે?" ત્યારે કહ્યું કે, "બાહ્ય વલયો પણ છ છે." જે આ ચક્ર છે અને આત્મા છે, તે પહેલા બાહ્ય વલયનું નામ છે. જે સુચક્ર પ્રિયાત્મા છે, તે બીજાનું; જે મહાચક્ર જ્યોતિરઆત્મા છે, તે ત્રીજાનું; જે સકલ લોક રક્ષણ ચક્ર માયાત્મા છે, તે ચોથાનું; જે આ ચક્ર યોગાત્મા છે, તે પાંચમાનું; અને જે અસુરાંતક ચક્ર સત્યાત્મા છે, તે છઠ્ઠાનું નામ છે. આ છ નારસી ચક્રોના છ બાહ્ય વલયો પણ છે.

હવે આગળ એમને પ્રશ્ન કરવામાં આવે છે કે, "એમનો ન્યાસ ક્યાં કરવો જોઈએ?" એટલે કે, "આ જે ચક્રોની તમે વાત કરી, એને ક્યાં ક્યાં ધારણ કરવા જોઈએ?" તેવા દેવતાઓના પ્રશ્નના ઉત્તરમાં પ્રજાપતિએ કહ્યું કે, "જે પ્રથમ છે તેને હૃદયમાં ધારણ કરો; બીજું છે તેને મસ્તકમાં; ત્રીજું છે તેને શિખામાં; ચોથું છે તેને સમસ્ત અંગોમાં; પાંચ, પાંચમાને સર્વમાં; અને છઠ્ઠાને સમગ્ર દેશ એટલે કે શરીરમાં ધારણ કરવું જોઈએ." જે આ નારસી ચક્રોને તે તે અંગોમાં ધારણ કરે છે, તેને આનો સ્તોપ શુદ્ધ થાય છે. તેની ઉપર નૃષિ ભગવાન પ્રસન્ન થાય છે. તેથી આ છ નારસી ચક્રોના અંગોમાં ન્યાસ કરવા જોઈએ. હૃદય પછી, મસ્તક પછી, શિખા પછી, સમગ્ર દેહ, એવી રીતે ન્યાસ કરવાથી પવિત્રતા થાય છે. જે ઉપર મુજબના અંગોમાં નારસી ચક્રોનો ન્યાસ કરે છે, તે આનંદી બને છે. આ આનંદ આઈસ્ક્રીમ ખાવાનો આનંદ નહીં, અપૂર્વ આનંદ છે.

જબરજસ્ત, "ફોર નો રીઝન" પાછી આનંદમાં જ હોય, નિરંતર એવું બની જાય છે. આનંદઘન કર્મણીય બને છે, કર્મમાં કુશળ બને છે. કર્મ કરવામાં, કર્મ તો એક જ છે, એમાં કુશળ થાય છે. બ્રહ્મણ્ય બને છે, એટલે બ્રહ્મને જાણનારો, બ્રહ્મને ધારણ કરનારો અને બ્રહ્મ જ બની જાય છે પછી. જે ઉપર પ્રમાણે એના ન્યાસ નથી કરતો, તેને આનો લાભ મળતો નથી. તેથી આવા ન્યાસ કરવા જ જોઈએ.

જે માણસ આ નારસી ચક્ર ઉપનિષદનું અધ્યયન કરે છે, એનો સ્ટડી કરે, બરાબર સમજે છે, તે બધા વેદોના અધ્યયનથી યુક્ત બને છે. અહીંયા આ એનું પોર્ટલ બની જશે. હવે અંતરજગતની અંદર જે કંઈ જાણવા માંગે છે, સમજવા માંગે છે, એ બધાને એને અંદરથી ફોડ પડવા માંડે. એકદમ જ બધું ખબર પડવા માંડે, પટ પટ પટ પટ બધું ખુલતું જ જાય, ખુલતું જ જાય અને જે જાણવું હોય એ બધું એ જાણી શકે. દાદા નોતા કહેતા કે, "અમે આમ જોઈને બોલીએ છીએ, જોઈને બોલીએ." દાદા, "અમે જ્ઞાનમાં જોઈને બોલીએ છીએ. અમે કેવળ જ્ઞાનમાં જોઈને બોલીએ." એટલે કેવળ જ્ઞાનમાં જ જોતા હોય, બીજું કશું જ નહીં એમ, એવી રીતના. તો આ નારસી ચક્રને જે ધારણ કરે છે, તેનું અધ્યયન...

અધ્યયન કરે છે તેને પણ આવો લાભ મળી શકે છે. તે બધા યજ્ઞોનો કર્તા ગણાય છે. કાલે આપણે જોયા હતા કેટલા બધા વાજપેયી ને અશ્વમેઘને બધા કેટલાય યજ્ઞો! તો એ બધા યજ્ઞો એને કરી લીધા હોય, એટલો બધો એ પવિત્ર અને પુણ્યશાળી એમ કે ગણાય છે. તેને બધા તીર્થોમાં સ્નાન કરી દીધું હોય એવી રીતના એ પવિત્ર બની જાય છે, એમ એમ સમજો.

તેણે બધા જ મંત્રોને પણ સિદ્ધ કરી નાખ્યો. પછી એના માટે સિદ્ધ કરવા અલગથી બીજો કોઈપણ મંત્ર કરવા બેસવાની જરૂરત રહેતી નથી. તે બધી રીતે શુદ્ધ થઈ જાય છે.

તે બધાની રક્ષા કરવામાં સમર્થ બને છે. નારસી ચક્ર ધારણ જેને કરેલું હોય, એ સૌ કોઈની રક્ષા કરી શકે છે. ભૂત, પિશાચ, શાકીની, પ્રેત અને વંતાક વગેરેનો નાશ કરનારો બને છે. આ નાશ એટલે શું છે? એનું એ સ્વરૂપનો લોપ થઈ જાય અને એની સદગતિ થાય, પછી એ આગળના એની અંદર જાય એવી રીતના થાય.

તે નિર્ભય બની જાય. એ ક્યારેય કસાથી ભયભિત થતો નથી. જે એમાં શ્રદ્ધા ના ધરાવતો હોય, તેની સમક્ષ આ ચક્રોનો ઉપદેશ ન કરવો.

આ ઉપનિષદ અહીંયા આગળ આપણ ને આટલી શિખામણ સાથે સાથે આપે છે. ૐ બ્રહ્માર્પણં બ્રહ્મ હવિર્બ્રહ્માગ્નૌ બ્રહ્મણા હુતમ્ બ્રહ્મૈવ તેન ગંતવ્યં બ્રહ્મકર્મસમાધિના. ૐમ શાંતિ શાંતિ શાંતિ.