ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૧૨૮

સંસારની દુઃખમય સ્થિતિ, સ્ત્રી નિંદા, દિશાઓ વગેરેની ક્ષણભંગુરતા, વૈરાગ્યથી તત્વ જિજ્ઞાસા વગેરે વિષયોની વ્યાખ્યા કરી છે. ચોથા અધ્યાયની અંદર મોક્ષના ચાર ઉપાય, શાસ્ત્ર દ્વારા વગેરે દ્વારા આત્મા અવલોકન સ્થિતિની વિધિ, સમાધિનું સ્વરૂપ, જીવન મુક્તની સ્થિતિ, સમ સંતોષ, આત્મ વિશ્રાંતિ દ્વારા કૃતકૃત્યતા, દ્રશ્ય જગતનું મિથ્યાત્વ અને આસક્તિ તથા અનાસક્તિ દ્વારા બંધન અને મોક્ષની સ્થિતિ કેવી રીતે થાય છે, સંસારની મનોમયતા, ચૈતન્યની અનુભૂતિ એ જ સમાધિ, જગતનું મિથ્યાત્વ, શાંત મનસ્થિતિ દ્વારા બ્રહ્મ પ્રાપ્તિ, નિર્વિશેષ બ્રહ્મજ્ઞાનનો મહિમા, વાસના પરિહાર દ્વારા મોક્ષની પ્રાપ્તિ, બંધ અને મોક્ષનું મૂળ સંકલ્પ તથા આત્મા અભિમાનના ત્યાગનો વિધિ વગેરે વિષયોનું વિષદ વિવેચન કરવામાં આવ્યું છે.

પાંચમા અધ્યાયમાં અજ્ઞાન અને જ્ઞાનની ભૂમિકા, સ્વરૂપમાં સ્થિતિ તે મોક્ષ અને સ્વરૂપથી નષ્ટ થવું તેને બંધન, જ્ઞાન અને અજ્ઞાનની સાત ભૂમિકાઓ, જીવન મુક્તનું આચરણ, બ્રહ્મની અનુભૂતિ જ બ્રહ્મ પ્રાપ્તિનો ઉપાય છે. બ્રહ્મને અનુભવવા માટે બસ તમે બ્રહ્મમાં છો, બીજું કાંઈ નહીં. એમ એટલી જ વાત, વિષયોમાંથી ઉપરામ, તૃષ્ણાને નષ્ટ કરવાના ઉપાયરૂપ અહમભાવનો ત્યાગ, મનના અભ્યુદયને લય દ્વારા બંધન મુક્તિ, ચિત્ત એટલે કે ચૈતન્ય વિદ્યાનો અધિકારી, માયામાંથી મુક્તિ દ્વારા જ બ્રહ્મ પ્રાપ્તિની શક્યતા, બ્રહ્માની સૃષ્ટિની માયા અધીનતા તથા સંકલ્પનો નાશ થતા સંસારના મૂળના ઉચ્છેદની જે સંભાવના છે, તે વિષયોથી પ્રતિપાદિત કરવામાં આવી.

છઠ્ઠા અધ્યાયમાં સમાધિના અભ્યાસથી પરમેશ્વરની પ્રાપ્તિ, જ્ઞાનીઓની ઉપાસના પદ્ધતિ, અજ્ઞાનીઓની દુઃખ સ્થિતિ, મનોનાશનો ઉપાય, વાસના ત્યાગનો ઉપાય, જીવન મુક્તિનો મહિમા, તૃષ્ણા ત્યાગનો વિધિ, ચાર પ્રકારના નિશ્ચય, અદ્વૈત નિષ્ઠ વ્યક્તિને માટે સંસારનો અભાવ, મુમુક્ષુની બ્રહ્મનિષ્ઠા અને અંતમાં આ ઉપનિષદના પઠન પાઠનના ફળનું વર્ણન છે. એવી રીતે આ મહોપનિષદ પોતે મહાન ઉપનિષદ છે. પોતાના નામ અનુસાર અનેકાનેક વિષયોનું એને ખૂબ કુશળતાપૂર્વક વિષદ વિવેચન પ્રસ્તુતિ કરી. અધ્યાત્મ માર્ગના જે પથિકો છે તેને સમુચિત માર્ગદર્શન આપે. હાઈવે જેવું લાગે. તમે આમ ફરતા હોય તો આ વાંચો મહોપનિષદ. એટલે સાધકો માટે બહુ મહત્વનું.

"આપ્યાયન્તુ મમાઙ્ગાનિ વાક્પ્રાણશ્ચક્ષુઃશ્રોત્રમથો બલમિન્દ્રિયાણિ ચ સર્વાણિ સર્વં બ્રહ્મૌપનિષદં માऽહં બ્રહ્મ નિરાકુર્યાં મા મા બ્રહ્મ નિરાકરોદ્ નિરાકરણમસ્તુ અનિરાકરણં મેઽસ્તુ તદાત્મનિ નિરતે ય ઉપનિષત્સુ ધર્માસ્તે મય સંતુ તે મય સંતુ ૐ શાંતિહ."

હે પરમેશ્વર, મારા બધા અંગો અવયવો વૃદ્ધિ પામો. વાણી, ચક્ષુ, કર્ણેન્દ્રિય વગેરે બધી જ કર્મેન્દ્રિયો અને જ્ઞાનેન્દ્રિયો, સમસ્ત પ્રાણ, શારીરિક અને માનસિક શક્તિઓ, ઓજસ, તેજથી પરિપુષ્ટ થાવ. હું ઉપનિષદમાં પ્રતિપાદિત અવિનાશી બ્રહ્મના સ્વરૂપનો ક્યારેય અસ્વીકાર ના કરું અને બ્રહ્મ પણ મારો ક્યારેય પરિત્યાગ ના કરે. તે બ્રહ્મ મને સદેવ પોતાના સામિપ્યનો બોધ કરાવે. તે બ્રહ્મની સાથે મારો અને મારી સાથે તે બ્રહ્મનો પ્રગાઢ સંબંધ સતત રહે. ઉપનિષદમાં વર્ણવેલા જે બધા ધર્મો છે, તે બધા પરમાત્મા તત્વમાં નિરત એવા મારામાં પ્રકાશિત થાવ, સ્થિર થાવ. હે પરમાત્મા, ત્રિવિધ તાપનો શાંતિ થાવ, શાંતિ થાવ, શાંતિ.

અત પ્રથમ અધ્યાય એ કહે છે: "અથાતો મહોપનિષદમ વ્યાખ્યાશયામ." હવે મહોપનિષદ કહીએ છે. કહેવાય છે કે સૃષ્ટિના આદિના અંદર એકમાત્ર ભગવાન નારાયણ જ હતા, આદિનારાયણ. તે બ્રહ્મા, રુદ્ર, આપ, અગ્નિ અને સોમ વગેરે દેવો તે વખતે ન હતા. આ દ્યલોક અને પૃથ્વીલોક પણ ન હતો કે ન હતા ચંદ્રમા, નક્ષત્ર અને સૂર્ય આકાશમાં. આવી સ્થિતિમાં તે વિરાટ પુરુષને એકાકી રહેવું જરાય સારું લાગ્યું નહીં. પોતે એકલા જ હતા. તે વિરાટ પુરુષના અંતઃકરણમાં સ્થિત ધ્યાન યજ્ઞસ્તો અર્થાત શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ કહેવાયો. તે પુરુષમાંથી એક કન્યા અને 14 પુરુષો ઉત્પન્ન થયા. શોર્ટેજ તો પહેલેથી જ હતી લાગે. સ્ત્રીઓની 10 ઇન્દ્રિયો, 11મું તેજસ્વી મન, 12મો અહંકાર, 13મો પ્રાણ અને 14મો આત્મા, 15મો બુદ્ધિ અને પાંચ મહાભૂતો અને પાંચ તન માત્રાઓ મળીને 25 તત્વોનો એક પુરુષ છે. તે પુરુષ વિરાટ પુરુષમાં જ આદિ પુરુષ પર પ્રવેશ કર્યો શક્તિ રૂપે.

એ પ્રધાન પુરુષમાંથી સંવતસર વગેરે પ્રગટ થયા. પરંતુ તે પુરુષના કાલરૂપ સંવતસરમાંથી જ આ સંવતસર ઉત્પન્ન થયા છે. અત્યારે જે આપણા વર્ષને આ બધું થયું છે, તે પણ માંથી જ ઉત્પન્ન થયેલું ગણના જે હતી તેના મુજબ જ થઈ રહ્યું છે અત્યારે પણ.

ત્યાર પછી તે વિરાટ પુરુષ ભગવાન નારાયણે પહેલા નારાયણ સ્વરૂપ હતા, આદિનારાયણ સ્વરૂપ. પછી એ વિરાટ પુરુષ બન્યા અને વિરાટ પુરુષ બન્યા ત્યાર પછી એમણે કામના કરી એટલે પછી આ બધું ઉત્પન્ન કર્યું. એ યજ્ઞ રૂપે ઉત્પન્ન કર્યું છે એમણે કલ્યાણ કરવા માટે થઈને ઉત્પન્ન કર્યું. ભાવના એમની સાચી. હવે અન્ય કામનાઓથી યુક્ત થયા પાછા અને મન વડે ધ્યાન કર્યું અને ધ્યાનમાં અંતસ્થ એવા લલાટમાંથી ત્રિનેત્ર વાળા, ત્રિશુળધારી પુરુષની ઉત્પત્તિ થઈ. ઐશ્વર્યને ધારણ કરનાર તેમના શરીરમાં યશ, સત્ય, બ્રહ્મચર્ય, તપ, વૈરાગ્ય, મન, ઐશ્વર્ય, ઓમકાર, સાતે વ્યાહતીઓ અને રૂક, યજુસામ અને અથર્વ એ ચાર વેદો તથા બધા જ છંદો આશ્રય કરીને રહ્યા હતા. તેથી તે ઈશાન મહાનદેવ મહાદેવ કહેવાયા. જે વિરાટ પુરુષ ઉત્પન્ન કર્યો, વિરાટ પુરુષે તે સૌથી પહેલા મહાદેવ થયા એમ કહે છે.

ત્યાર પછી ફરી ભગવાન નારાયણે અન્ય કામનાઓથી અંતસ્થિત થઈને મનથી પાછું ફરી ધ્યાન કર્યું. તે અંતસ્થ ધ્યાનમાં લીનના નારાયણના લલાટમાંથી પરસેવાની ધારાઓ નીકળવા માંડી. તે પરસેવો ચારે બાજુ વ્યાપી ગયો. તેને આપ કહેવામાં તો તમે જે જળ પીવો.

છો તે વાસ્તવમાં શું છે? વિરાટ પુરુષનો પરસેવો છે, આપ છે, પ્રસાદ છે. એ વિરાટ પુરુષ છે, જે જળ પીઓ છો એ સુધી ડાયરેક્ટ આ વસ્તુ છે એમ સમજો. ત્યાર પછી તેજોમય હિરણ્યગર્ભરૂપ ઈંડાની ઉત્પત્તિ થઈ એના પછીથી. અને એ તેજમાંથી ચતુર્મુખ બ્રહ્માજી પ્રગટ થયા. બ્રહ્માજી ઈંડામાંથી આવ્યા અને કમળ પર બેસી ગયા. પછી તે પિતામહ બ્રહ્માજીએ, ભગવાન બ્રહ્માએ, ચાર દિશામાં અલગ અલગ દેવોનું ધ્યાન કર્યું. પૂર્વ દિશા તરફ મુખ કરીને પૂર્વ દિશા તરફ ભૂ વ્યાહૃતિ, ગાયત્રી છંદ, ઋગ્વેદ અને અગ્નિદેવનું ધ્યાન કર્યું. એમને પશ્ચિમાભિમુખ બનીને ભુવ વ્યાહૃતિ, ત્રિષ્ટુપ છંદ, યજુર્વેદ સાથે વાયુદેવનું ધ્યાન કર્યું. અહીંયા અગ્નિ પ્રગટ કર્યો, અહીં વાયુદેવ પ્રગટ કર્યા. અને આ બધી વસ્તુઓ એમને ધ્યાન કર્યું એટલે પ્રગટ થવા માંડ્યું. એમના પાસે આ પાવર છે સર્જનનો એટલા માટે.

ઉત્તર દિશામાં અભિમુખ થઈને સ્વહ વ્યાહૃતિ, જગતી છંદ અને સામવેદ સાથે સવિતા દેવનું ધ્યાન કર્યું. સૂર્યનારાયણ પ્રગટ કર્યા. અગ્નિ, વાયુ, સૂર્ય. હવે દક્ષિણ દિશામાં મુખ કરીને મહાવ્યાહૃતિ, અનુષ્ટુપ છંદ અને અથર્વવેદ સાથે સોમ દેવતાનું ધ્યાન કર્યું. ચંદ્ર ઉપર, સૂર્ય નીચે, ચંદ્ર અહીં. પિતામહે જેમનું જેમનું ધ્યાન કર્યું તે બધા જ તપની પ્રક્રિયામાંથી ઉત્પન્ન થયા છે. એટલે પરિશ્રમથી એમણે કરેલું છે આખું કામ.

કોઈ તો જે વિરાટ પુરુષના હજાર માથા, હજાર નેત્ર છે, જે બધી રીતે કલ્યાણકારી છે, સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે, પરાતપર છે, નિત્ય છે અને બધા રૂપોમાં પ્રતિષ્ઠિત છે, એવા તે ભગવાન નારાયણનું બ્રહ્માજીએ પછી ધ્યાન કર્યું. આ ભગવાન નારાયણ જ સમસ્ત વિશ્વરૂપ છે. આ વિરાટ પુરુષ ઉપર સમસ્ત જગતનું જીવન આશ્રિત છે. એમ પરસેવામાંથી જો પાણી ના બન્યું હોત તો આમાંથી કશુંય ના હોત કે ઝાડપાન જીવતું જ ના હોત, આપણેય ના હોત, સીધી વાત. તો એ વિરાટ પુરુષનું બ્રહ્માજીએ ધ્યાન કર્યું. પછી બ્રહ્માજીએ સમસ્ત જગતના પાલક, વિશ્વરૂપ, વિશ્વેશ્વર તથા ક્ષીરસાગરમાં યોગનિદ્રાના આશ્રય લેનાર ભગવાન શ્રી નારાયણનું ધ્યાન અવસ્થામાં દર્શન કર્યું. ફર્સ્ટ ટાઈમ, પહેલા તો ધ્યાન જ કર્યું ને આ બધું પ્રગટ કર્યું પછી એમને દર્શન કર્યું. જે પદ્મકોષ જેવા છે, બરાબર વિકસિત કોષના આધાર આકારમાં લંબાયેલું અને અધોમુખ હૃદય છે, જેમાંથી સતત શીત્કારનો અવાજ નીકળતો જ રહે.

જે હૃદયની મધ્યમાં એક મહાન જ્વાળા પ્રદીપ્ત થઈ રહી છે. તે જ્વાળા દીપશિખાની જેમ દસે દિશાઓમાં અવિનાશી પ્રકાશ તત્વને ફેલાવતી સમગ્ર જગતને પ્રકાશિત કરી રહી છે. તે જ્વાળાઓની વચ્ચે તે વિરાટ પુરુષ પરમાત્મ તત્વનો વાસ છે. તે જ બ્રહ્મા છે, તે જ વિષ્ણુ છે, ઈશાન છે. દેવરાજ ઇન્દ્ર પણ તે જ છે. તે જ અવિનાશી અક્ષર છે અને પરમ સ્વરાજ પણ એ જ છે. એવું આ મહોપનિષદ કહે છે. જે કાંઈ છે તે બધું પોતે એ ભગવાન આદિનારાયણ જ છે. આદિનારાયણ જ વિરાટ સ્વરૂપ બન્યા. વિરાટ સ્વરૂપમાં પાછા એમને ફરી પરિકલ્પ, જે કલ્પના કરીને ધ્યાન કર્યું છે એમને. એટલે એમાંથી બ્રહ્માજી પહેલા હિરણ્યગર્ભ બનાવ્યું, પછી એમાંથી બ્રહ્માજી આવ્યા. પછી બ્રહ્માજી આવ્યા એટલે ચાર દિશાઓમાં એમને ધ્યાન કરી કરીને અલગ અલગ વસ્તુઓ બધી એમને જે કંઈ સૃષ્ટિ નિર્માણ માટે યોગ્ય લાગી તે પ્રમાણે એમને બધી કરી.

તો એમને જરૂરત પડી તો એમને પહેલા અગ્નિ પ્રગટ કર્યો, આ બાજુ વાયુ પ્રગટ કર્યો, અહીંયા સૂર્ય પ્રગટ કર્યો અને અહીંયા ચંદ્ર પણ પ્રગટ કર્યો. એ રીતે ચાર છંદ પ્રગટ કર્યા, ઋષિઓ બનાવ્યા. આ બધું એમને પછી પોતાની રીતે કર્યું.

તો હૃદયની મધ્યની અંદર એક સ્થળ હોય છે કે જ્યાં પેસમેકર, જ્યાંથી હૃદયને ગતિ આપનાર પેલા લયબદ્ધ સ્પંદનો નક્કી કરે છે. હાર્ટ તમારું કેવી રીતે આમ ધબકશે? તો ફાયરિંગ પાવર જે હાર્ટનો છે તેની વાત કરે છે. તો આ હૃદયના ધબકારા પેદા કેવી રીતે કરે છે એનું હજી તો વૈજ્ઞાનિકોને તો કંઈ ખબર જ નથી પડી. એમને બનાવી કાઢ્યું ખરું પેસમેકરને આ બધું, પણ કોઈના હાર્ટની અંદર આ ધબકારો કેવી રીતે થાય છે હજી એ લોકોને ખબર પડી નથી. એટલે ઋષિએ અહીંયા આગળ એ સ્થળને જ્વાળા રૂપે સમજાવ્યું છે આપણને કે ત્યાં આગળ જ્વાળા રૂપે પરમાત્માનો વાસ છે, ત્યાં રહેલા છે. કારણ કે એ ના હોય તો પછી પેલું ચાલુ થવાનું નથી. ના થાય તો જે બાળક જન્મે છે તે બધા સ્ટીલ બોન જન્મે. પણ કંઈક એવું બને છે એ વખતે કે પેલો આમ ઠપકારે, કશું કરે છે ને પાછી પેલું તરત જ ચાલુ થઈ જાય છે અને પછી ધબક્યા જ કરે.

બોલો, અવિરત ધબકારો ચૂકે જ નહીં કોઈ દાડો. જે એનું આયુષ્ય નિર્માણ નક્કી થયેલું હોય એ પ્રમાણે એવું જીવે જાય.

અથ દ્વિતીયો અધ્યાય. સુખ નામના મહાતેજથી સંપન્ન એવા એક મુનિશ્વર નિરંતર સ્વરૂપ એટલે કે આત્મામાં આનંદમાં જ રત રહેતા હતા. એમણે જન્મતાની સાથે જ સત્ય અને તત્વજ્ઞાનને પ્રાપ્ત કરી લીધું હતું. કારણ કે વ્યાસજી એમના પિતા હતા અને એમણે તો બધું એમને ભણાવી દીધું હતું. તે પોતાના વિવેકથી સ્વયં મહામનીષી બન્યા. તેમણે લાંબા સમય સુધી વિચાર્યા પછી સ્વરૂપ એટલે આત્માને જાણવાનો નિર્ણય કર્યો. જો ઘણી વખતે મહાપુરુષોના કેટલાક કાર્યો એવા હોય ને કે એનાથી એમને ફાયદો થાય કે ના થાય તો પણ એ લોકો કરે કર્તવ્ય રૂપે. બીજા બધાને બહુ ફાયદો થઈ જાય. સ્વયં બધું ગર્ભમાં જાણી સમજીને જ્ઞાન પ્રાપ્ત હોવા છતાં, પોતે સ્વયં શિવનો અવતાર હોવા છતાં, સ્વરૂપે પાછા એ કહે છે કે "હવે હું આત્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરું." એમ કર્યું. હવે આવો વિચાર કર. બધું હોવા છતાંય પાછું થાય કે ના થાય.

આ બધું સાંભળેલું હોય તમે દાદા પાસે સાંભળ્યું, બીજા સંતો પાસે. પાછો ફરી તમને એમ થાય કે યાર, આ ઉપનિષદ શ્રવણ કરવું જેમ સંકલ્પ થાય છે એનાથી હવે બીજા કેટલાયને ફાયદો. એવી રીતે એમને પોતે તે ખૂબ લાંબા સમય સુધી.

પહેલાં તો વિચાર કર્યો અને પછી આત્માને જાણવાનો નિર્ણય કર્યો. વાણીથી પર હોવાને કારણે, અગમ્ય હોવાને કારણે અને મન રૂપી છઠ્ઠી ઇન્દ્રિયમાં સ્થિર હોવાથી આત્મા અણુ ચિન્ન માત્ર એટલે કે ચૈતન્ય રૂપ અને આકાશ કરતાં પણ સૂક્ષ્મ છે. અમે ખૂબ વિચાર કર્યો એ બાબતનો કે ચિદરૂપણુંની અંદર કોટિ કોટિ બ્રહ્માંડો રૂપી રેણુ શક્તિઓ ઉત્પત્તિને સ્થિતિ પામીને ક્રમ અનુસાર વિલીન થયા કરે છે. સતત આવી બાહ્ય શૂન્યતાને કારણે આત્મા આકાશરૂપ છે. અંદર બધું તોફાન ચાલે છે. આત્માની અંદર જો આટલા બધા બ્રહ્માંડો બને છે અને બધા ક્રમશઃ નષ્ટ પણ થયા જ કરે છે, એમ કહે છે. અને ચિદરૂપતાને કારણે એ અનાકાશ છે. બાહ્ય શૂન્યતાને કારણે આત્મા આકાશરૂપ છે, જ્યારે ચિદરૂપતાને કારણે અનાકાશ રૂપ છે, એટલે આકાશ નથી એવા સ્વરૂપે. તેના રૂપનું વર્ણન ન થઈ શકવાને કારણે આત્મા વસ્તુ રૂપે નથી કે તમે આમ લીધીને કોકને આપી દો કે "લે આ તારો આત્મા." એવું શક્ય બનતું નથી.

વળી, સત્તા હોવાથી તે વસ્તુરૂપ જ છે. કંઈ હોય તો એની અંદર સત્તા હોય, બરાબર? એક આકાર બન્યો તો તમારામાં તમારી સત્તા ઉત્પન્ન થઈ જાય. કોઈપણ વસ્તુનો આકાર હોય, રૂપ હોય એટલે એની સત્તા થાય પાછી. પણ એ મૂળ સત્તાના આધારે એ સત્તા હોય, એટલે આત્મસત્તાના આધારે આ વસ્તુઓની સત્તા બધી બનતી હોય છે.

તો અહીંયા શું થયું? તો કે આકાશરૂપ પણ છે અને અનાકાશરૂપ પણ છે. રૂપનું વર્ણન ન કરી શકાય એવું છે એટલે વસ્તુરૂપ નથી, પણ સત્તા હોવાથી એ વસ્તુરૂપ પણ છે. આત્માની સત્તા તો છે જ. પ્રકાશરૂપ હોવાને કારણે તે ચેતન પણ છે અને વેદ્ય એટલે જ્ઞાનનો વિષય ન હોવાના કારણે તે શીલા જેવું છે, બહુ ભારે, એકદમ જડ બિલકુલ. પોતાના અંતરમાં સ્થિત આત્માકાશમાં તે ચિત્ર વિચિત્ર પ્રકારના જગતના ઉન્મેશોનું સર્જન કર્યા કરે. વિરાટ પુરુષની વાત. આ વિશ્વ તેજ આત્માનો પ્રકાશ માત્ર હોવાને કારણે તે આત્મતત્વથી અલગ નથી. જગતના ભેદો જે આત્મામાં દ્રષ્ટિગોચર થાય છે તે પણ આત્મામય જ છે. સર્વત્ર ગતિ કરનારું તે સર્વ સાથે સંબંધ હોવાથી ગતિ કરતું પણ નથી. તે પોતે ગતિમાન પણ નથી. તે આશ્રય રહિત હોવાથી ન અસ્તિરૂપ છે. કોઈનો આશ્રય એ લેતું નથી એટલે એ ક્યાં સમાય?

તો કે "ના અસ્તિ," એટલે છે જ નહીં, એમ કહે છે. પરંતુ સત સ્વરૂપ હોવાથી તે અસ્તિ રૂપે પણ છે. પોતાના અસ્તિત્વમાં એ મોજૂદ છે કારણ કે પોતાનું સ્વરૂપ છે. તે ધન પ્રદાતાની પરમ ગતિ છે. બ્રહ્મ સંપત્તિ ધન પ્રદાતા પરમગતિ એની એ છે. વિજ્ઞાનમય આનંદ સ્વરૂપ બ્રહ્મા ચિત્તથી સર્વ સંકલ્પોનો ત્યાગ કર્યો છે, એ જ એનું ગ્રહણ છે. અને જાગરત અવસ્થાની પ્રતીતિના અભાવને જ જ્ઞાનીઓ તેની પ્રતીતિ કહે છે. શું કહે? જાગ્રત અવસ્થાની પ્રતીતિનો અભાવ થઈ જશે તે સ્થિતિને જ્ઞાનીઓ પ્રતીતિ કહે છે.

તમને જેના સંકોચ અને વિકાસથી જગતનું સર્જન અને વિનાશ થાય છે, જે વેદાંત વાક્યોની નિષ્ઠારૂપ છે અને વાણીથી અગોચર છે, હું તે સચ્ચિદાનંદ આનંદ સ્વરૂપ પરબ્રહ્મ પરમાત્મા છું. બીજું કંઈ છે જ નહીં. આ રીતે પોતાની અતિ સૂક્ષ્મ બુદ્ધિથી શ્રી સુખદેવ મુનિએ બધું જ જાણી લીધું કે આટલું જ છે, બીજું કંઈ છે નહીં. હવે સ્વયંને પ્રાપ્ત થયેલા પરમાત્મ તત્વમાં એમનું મન અવિશ્રાંત સ્થિર થયું. અવિશ્રાંત, વિશ્રાંતિ વગર પણ સ્થિર થયું. આવો વિશ્વાસ તેમના આત્મામાં પ્રાપ્ત થયો કે આ જ વસ્તુ છે ને એના સિવાય બીજું કંઈ નથી, એટલે કે મેં જાણી લીધું, એમ. પછી જે રીતે વાદળોની ધારાઓના પ્રપાતથી ચાતકની ચંચળતા દૂર થઈ જાય છે. ચાતક પક્ષી હંમેશા શું કરે? વરસાદ પડવાની જ રાહ જોયા કરતું હોય. એને તરસ હોય, એને છીપાવાની હોય પણ ડાયરેક્ટ પાણી જ પીવે, નળમાં જ ના પીવે ચાતક પક્ષી.

અને બિસલેરીની બોટલ હોય એ રાખતું નથી. એટલે કોઈપણ વાદળ જે વરસવાની તૈયારીઓ વાળું થયું હોય ત્યાં જઈને એવું ઊભું રહે અને જેવો વરસાદની એ ચાલુ થાય એટલે ત્યાં સીધું જ પાણી પીવે ચાતક પક્ષી. એટલા માટે એમ કીધું કે ચાતક પક્ષી તૃષાતુર જ હોય, હંમેશા તરસ્યું હોય. પણ જેવો વરસાદ પડવાનો થાય એટલે તરત ત્યાં જઈને પાણી આવી રીતે ડાયરેક્ટ પીવે. તમને ખબર છે ને પેલા એરપોર્ટ પર આવા નળ રાખ્યા છે? આમ પેલું એના પર રાખે માણસો આજકાલ જાય છે ને તો ત્યાં આગળ આમ પાછળ હાથ રાખી આમ કરે અને પછી સીધું પીતા હોય પાણી. એવી રીતે પીવે. એટલે સુખદેવજીનું ચિત્ત હતું તે વિભિન્ન ભોગોથી ઉત્પન્ન થતા વિષય ચાપલ્યમાંથી વિરત થઈને કેવલ્ય સ્થાને પહોંચી ગયું. સુખદેવજી વિરામ પામી ગયા, બસ કે આ જ આત્મા છે, બીજું કંઈ નથી, એમ. બધું થઈ ગયું, ગોઠવાઈ ગયું. સુખદેવજી આમ પછી કેવલ્યા સ્થાનમાં પહોંચી ગયા.

એકવાર એ પ્રજ્ઞાવાન મનિષી સુખદેવજીએ મેરુ પર્વત પર એકાંતમાં સ્થિત પોતાના પિતા કૃષ્ણ દ્વૈપાન મુનિના આશ્રમમાં જઈને ભક્તિપૂર્વક પૂછ્યું. અમે ગયા હતા ને મારા ગામની પાસે ત્યાં આગળ એક પાછો વ્યાસનો આશ્રમ છે. તે મુનિ ભક્તિપૂર્વક પૂછ્યું. જો પોતાના પિતા છે પણ તો પણ કહે છે કે "હે મુનિ, આ જગતરૂપી પ્રપંચનું પ્રાગટ્ય કેવી રીતે થયું અને એનો વિનાશ કેવી રીતે થાય છે? આ શું છે? કોનું છે? અને એની ઉત્પત્તિ ક્યારે થઈ? તે બધું મને કહો." સુખદેવજીએ જ્યારે આવું પૂછ્યું ત્યારે આત્મજ્ઞાની વ્યાસજીએ તેમને બધી વાતો યથાવત કહી. પરંતુ આ બધી વાતો તો એમને પહેલેથી જ ખબર હતી, એમ જાણીને સુખદેવજીએ પોતાના પિતા વ્યાસજીની વાતોનું પોતાની બુદ્ધિથી વિશેષ સન્માન ન કર્યું કે "આ મને ખબર જ છે, આ તો બધું." વ્યાસજી સુખદેવજીનો આ ભાવ જાણી ગયા. એ તો આત્મજ્ઞાની હતા એટલે તરત ખબર પડી ગઈ.

પછી વ્યાસજી બોલ્યા કે "હે પુત્ર, હું તમારી આ બધી વાતોને તત્વ જાણતો નથી. જેમ છે તેમ તત્વરૂપે જાણતો નથી. મેં તો પુરાણ લખ્યા, શાસ્ત્રો લખ્યા, બધું કર્યું છે. એવી રીતે જ મેં આ બધું જ્ઞાન..."

"એમ કે છે એટલે એની વિશેષ જાણકારી મેળવવા ઈચ્છતા હો તો, મિથિલાપુરીમાં જનક નામના એક રાજા છે. તે આ બાબતો કે જે વેદ્ય એટલે કે જાણવા યોગ્ય છે, તેમને બરાબર જાણે છે."

પિતાએ જોયું કે આ પુત્ર છટક છે, એટલે હવે કે "મારાથી આ નહીં માને. ઊભો રહે, તું જા પેલા ડીએસપી પાસે, કે એ તને સમજાવશે." ડીએસપી પાસે સમજી જાય ને માણસ? પેલો બેસાડે પોલીસવાળો ત્યાં આગળને, એટલે હવે એની પાસે મોકલે. અધિકારી છે ને અહીંયા જનક રાજા છે, પાવર છે એની પાસે વધારે. પેલો ઉછળી ના શકે ને વધારે? "તેની પાસેથી તમે બધું જ જાણી શકશો."

પિતાએ આવું કહ્યું ત્યારે સુખદેવજીએ કીધું કે, "સુખજી, મેં સુમેરુ પર્વત પરથી પછી ભૂતળ ઉપર આવ્યા અને જનક રાજા દ્વારા સુરક્ષિત મિથિલાપુરીમાં એમણે પ્રવેશ કર્યો." હવે શું થયું કે, એમને આવેલા જોઈને સુખદેવજીને દ્વારપાળોએ રાજા જનકને સંદેશો આપ્યો. પહેલાના રાજાઓ તો બધા બહુ એલર્ટ હતા એ રીતે. તો કહે છે કે, "હે રાજન, રાજદ્વારે વ્યાસજીના પુત્ર સુખદેવજી આપને મળવા આવ્યા છે."

તે મુનિની પરીક્ષા માટે જનકે શું કર્યું? અવજ્ઞા કરી. જો તમે પિતાની અવજ્ઞા કરશો તો જગત આખુંય તમારી અવજ્ઞા કરશે. અહીં આગળ આ દાખલો બેસે. આટલા વિદ્વાન, મહાન બધું હોવા છતાં પણ પિતાની આજ્ઞા, જેને અવજ્ઞા કરી ને, બહુ ગણકાર્યા નહીં કે, "તમને શું સમજણ પડે?" એવી રીતના કે, "આ તો બધું મને પહેલેથી ખબર છે." "તને ખબર છે ને? સારું." એટલે પેલા ત્યાં આગળ ગયા એટલે ખબર પડી કે વ્યાસજી જેવો મહાવિદ્વાન કોઈ પોતાના પુત્રને એવું થોડી કે, "જા તું રાજા જનક પાસે જા." એટલે એને ખબર પડી કે કંઈક તો ગડબડ થઈ જાય. બે જણ વચ્ચે તમે અનુમાન લગાવો ને આવી રીતના. "ભત્રીજો કેમ એકદમ અડધી રાતે આપણા ઘેર આવે?"

એટલે પછી એને કીધું કે, "સારું." સૈનિકોને કહી દીધું કે, "એને કહો કે જ્યાં છે ત્યાં જ રહે." કે હવે આ ગૂઢાર્થ છે. "જ્યાં છે ત્યાં જ રહે." સ્થૂળ જગ્યામાં એ રાજદ્વારે જ તું ઊભો રહે એમ કીધું. અને ગૂઢાર્થની અંદર તમે જુઓ તો એને શું કીધું કે, "તું જે સ્થળે છે અત્યારે, તારી સમજણના જે જગ્યાએ છે, ત્યાં જ રહે. થોડા દિવસ ઊભો રહે, વિચાર કર, ચિંતન-મનન બધું પહેલા કરી લે ફરી એક વખત એમ, મારી પાસે આવતા પહેલા." એટલે તમે રિહર્સલ કરો ને? કોઈ બહુ મોટા માણસ પાસે જવાનું હોય તો તમે પહેલા બધું ગોઠવણી કરીને નક્કી કરીને એનો ટાઈમ તમે ગમે તેમ બગાડી ના શકો. શું કહેવાનું છે, બધું લિસ્ટિંગ કરીને નક્કી કરીને આવો. "આવો ડાયલોગ કરીશ, આમ કહીશ, આમ કહીશ, આમ કહીશ." બધું એમને નક્કી કરવાનું. આ બધી વ્યવસ્થા જનક રાજાએ આવી રીતે કરી દીધી.

સાત દિવસ સુધી રાજા જનક મૌન રહ્યા. ફોર સેવન ડેઝ. એટલો સમય આપ્યો એમને. ત્યાર પછીથી સુખદેવ મુનિને રાજ પ્રાંગણમાં લાવ્યા અને ત્યાં પણ તે જ દિવસે સાત દિવસ સુધી પાછા ફરી મૌન રહ્યા. પછી રાજાએ તેમને અંતઃપુરના પ્રાંગણમાં સન્માન સાથે બોલાવ્યા. રાજમહેલમાં લાવ્યા. પહેલા તો છેક રાજદ્વારે હતા. તો સાત, ચૌદ અને એકવીસ દિવસ સુધીને એમને બરાબર તપશ્ચર્યા કરાવડાવી. પછી શું કર્યું? તો કે સાત દિવસ બીજા પાછા રાજમહેલમાં લાવ્યા પછી પણ. એટલે સ્ટેજ વાઈઝ લાવતા જાય છે એમને. પછી પોતે સામે નથી આવતા હજી તો રાજમહેલના આંગણામાં લાવ્યા છે તો પણ નહીં.

પછી એમને શું કર્યું? તો કે જનકે અંતઃપુરમાં યુવક સ્ત્રીઓ, યુવતીઓ, વિવિધ પ્રકારના સ્વાદિષ્ટ પકવાન અને ભોજ્ય પદાર્થો, આ બધાને સાથે એમણે શ્રેષ્ઠ મુનિનું સ્વાગત કર્યું. બધી સુંદર સ્ત્રીઓ જાય, બધું પીરસે, આમ કરે, તેમ કરે. એટલે પેલા મુનિનું ચિત્ત ચાંચલ્ય કેવું છે, કેટલું છે એમ પહેલા એમને ટેસ્ટિંગ કર્યું. જો એ બધાય ભોગ અને ભોજ્ય સામગ્રી મુનિના મનને ડગાવી શક્યા નહીં. એ એને ચેક કરી લીધું. જે મંદ મંદ વહેતો પવન સ્થિર થઈ ગયેલા પર્વતને ડગાવી શકતો નથી, તેવી રીતે અંતઃપુરમાં જ્ઞાની સુખદેવજી અસંગસ અને સંભાવવાળા નિર્મળ અને પૂર્ણ ચંદ્રની જેમ જ રહ્યા.

પરીક્ષા તો કરી હતી એમની રાજા જનકે. ઉપર તલવાર લટકાવી, આ બાજુ સુંદર યુવતી બેસાડી, આ બાજુ બીજી યુવતી બેસાડી. એટલે સુખદેવજી તો કંઈ નહીં એમ. બસ એ બેસી રહે. એ યુવતી નથી જોતા. એ બ્રહ્મમાં સ્થિર હતા. આ કશું એમને દેખાય નહીં, સમજાય પણ સ્થિરતાપૂર્વક રહ્યા. આ ચેક કરી લીધું જનક રાજાએ. જો આ રીતે જ્યારે રાજા જનકે સુખદેવજીના ચરિત્રની બરોબર પરીક્ષા કરી લીધી, ત્યાર પછી એમને પ્રસન્ન ચિત્ત જોઈને રાજાએ સત્કારપૂર્વક એમને બોલાવીને રાજાએ એમને પ્રણામ કર્યા એકવીસ દિવસ પછી. અને પછી કીધું કે, "આપે જગતના કાર્યો પૂરા કર્યા છે." શું કહે છે? "જગતના કાર્યો આપે પૂરા કર્યા છે અને આપણે બધા મનોરથ પ્રાપ્ત થયા છે. આ બધું તમારી સામે આવી જ ગયું હતું. કૃપા કરીને એ જણાવો કે હવે આપની હું શું સેવા કરું? અભિલાષા શું છે?"

ત્યારે સુખદેવજીએ જિજ્ઞાસાના ભાવથી કહ્યું કે, "હે ગુરુવર, સાંભળો." પોતે મુનિ છે, તપસ્વી છે, બધું જ છે, પણ એ જાણે છે, "હું અહીંયા જ્ઞાન લેવા આવ્યો છું." તો જ્ઞાન કોની પાસેથી મળશે? ગુરુ પાસેથી મળે. તો એમને કહે છે કે, "હે ગુરુવર!" સામાન્ય રીતે કોઈ બ્રાહ્મણ કોઈ ક્ષત્રિયને આવી રીતના કરતો જ નહોતો સન્માન. બ્રાહ્મણ પોતાને જ શ્રેષ્ઠ ગણતા, માનતા અને એમ જ રહેતા હતા. આ બીજો ઇન્સિડન્ટ છે કે જેની અંદર આવું બને છે. અગાઉ પણ આપણે એક ઉપનિષદની અંદર જોયું હતું કે શ્વેતકેતુ પોતાના પિતા ઉદ્દાલકના પાસે જઈને પ્રશ્ન કરે છે, ત્યારે ઉદ્દાલક કહે છે કે, "આ પ્રશ્નનો ઉત્તર તો હું પણ જાણતો નથી." તો કે, "હવે આ બે પ્રશ્નનો ઉત્તર જઈને આપણે પેલા રાજાને પૂછીએ." એનું નામ છે. પછી એ બંને જણા ત્યાં જઈને નિવેદન કરે છે કે, "અમને આ વિશે જણાવો." એ બધી યજ્ઞની અગ્નિઓ વિશેનો પ્રશ્ન હતો એક આખો.

સુખદેવજીએ જિજ્ઞાસાના ભાવથી કહ્યું કે, "હે ગુરુવર, કૃપા કરીને મને એ જણાવો કે આ સાંસારિક પ્રપંચનો..."

આ સંસાર ઊભો જ કેવી રીતે થયો છે, એ મને સમજાવો. પોતે તો આત્મજ્ઞાનમાં રત છે, પણ એમનો પ્રશ્ન આવો છે કે આવું હોય જ કેવી રીતે શકે? એમને જિજ્ઞાસા તો થઈ કે આ વિલય કેમનો પામે? ઉત્પન્ન થયો છે તો લય થવો જોઈએ. ત્યારે મહાન રાજા જનક, જે જ્ઞાની હતા, તેમણે સુખદેવજીને બધી વાતો કરી. જે વાતો એમના પરમ જ્ઞાની પિતા વ્યાસજીએ પહેલેથી જ એમને જણાવી હતી. ત્યાં જ્ઞાન તો પરાપૂર્વમાં આવી જ રીતના એક જ એનાથી જતું હતું.

ત્યારે સુખદેવજીએ કહ્યું કે, "હે ગુરુશ્રેષ્ઠ, મેં પહેલાથી જ જાતે એની વિશેષ જાણકારી મેળવી લીધી છે. એની એ જ વાત મારા પિતાએ કરી, એની એ જ વાત તમે કરો છો." એટલે ત્યારે કહ્યું કે, "પિતા વ્યાસજીએ પણ એ જ વાતો મને જણાવી છે અને આપશ્રી પણ મને એ જ જણાવી રહ્યા છો. અને એવો જ મત શાસ્ત્રોનો પણ છે. આ બધી વાત સાચી, પણ મનના વિકલ્પમાંથી જ પ્રપંચની ઉત્પત્તિ થાય છે અને તે વિકલ્પનો નાશ થતાં જ આ પ્રપંચનો પણ નાશ થાય છે. આ જગત નિંદનીય અને સાર રહિત છે એવું તો નક્કી થઈ જાય છે. આમાં કંઈ ભલીવાર નથી. આ જગતમાં શું એ નક્કી છે? તો હે મહાજ્ઞાની રાજા, આ બધું શું છે જીવન? આ તો બધું નક્કી જ છે કે ભાઈ આમાં કંઈ ભલીવાર નથી, તો કૃપા કરીને મને યથાર્થ રીતે સમજાવવાની કૃપા કરો."

હવે જો, આત્મજ્ઞાનમાં પહેલેથી પેસી ગયેલો હોય એ માણસને સંસાર વિશે સમજાવવાનું બહુ અઘરું પડે કે ના પડે? તમે વિચાર કરો, એક નાનકડો બાળક કે જે સંપૂર્ણ રીતે ગુરુકુળમાં સમર્પિત થઈ ગયેલો છે, પચીસ વર્ષ સુધી ત્યાંને ત્યાં જ રહ્યો છે, ક્યારેય બહાર નીકળ્યો નથી. અને હવે તમારે પાસે એ આવે ને તમે એમ કહો કે આ મારી પત્ની છે, આ મારો પુત્ર છે. એણે આવું કશું જોયું જ નથી. એટલે એને એમ થાય કે પત્ની એટલે કોણ? પુત્રી એટલે શું? એ કેવી રીતે આવી? જેમ પ્રશ્નો થાય ને બધા, બસ આ પ્રકારના પ્રશ્નો છે એમના. કારણ કે એ તો કેવળ બ્રહ્મને જ જાણે છે, આત્માને જ સમજે છે, બીજું કશું સમજતા જ નથી. ખ્યાલ આવ્યો ને તમને? આ ભૂમિકા કઈ છે એને પહેલા સ્પષ્ટ કરો. એમને આ બધું સંપૂર્ણ જ્ઞાન છે, બ્રહ્મજ્ઞાન છે, પણ એમને આ પ્રપંચ સમજાતો નથી કે આવું કેવી રીતે બને કે લોકો આમ પરણે અને પછી જન્મે ને આ બધું શું છે?

કહે છે લોકો પ્રપંચ કર્યા કરે જાતજાતના બધા પાછા.

ત્યારે કહે છે કે, "મને યથાર્થ રીતે સમજાવવાની કૃપા કરો. મારું આ ચિત્ત છે ને એ જગતના વિષયમાં ભ્રમિત થઈ રહ્યું છે એવું મને લાગે છે. કંઈક સમજાય છે, કશુંક નથી સમજાતું, કશુંક પકડાય છે ને મન નથી પકડાતું." હવે સીધો સાદો ગ્રેજ્યુએટ થયો હોય અંગ્રેજી વિષયની અંદર અને પછી એને પેલો એમ ચોપડી એક સમજાવવા માંડે કે ઇન્ડિયન પીનલ કોડ. તો ભાષા એને આવડે છે. પેલો શું બોલે છે? "એ કાયદાની કલમ ફલાણા હેઠળ આવી સજા થાય, ઢેકણા હેઠળ પૂછડી સજા થાય અને આ કલમ હેઠળ એની પૂછડી કાપી લેવામાં આવે." તો પેલાને વિચાર એવો થાય કે આ શું છે બધું? કહે છે, જેને કાયદો કાનૂન કશું કંઈ જાણ્યું નથી, ફક્ત ભાષા વિશેનું જ્ઞાન છે એની પાસે. પોતાને જેવું આ બધું વિચિત્ર લાગે એના જેવું થાય.

ત્યારે કહે છે કે, "આ વિષયોમાં બધું મારું તો મગજ ભ્રમિત થઈ રહ્યું છે. તેથી આપના સદુપદેશથી મને શાંતિ મળી શકે છે. તો મને કંઈક સમજાવો." પછી રાજા જનકે એને વિસ્તારપૂર્વક સમજાવવાનું શરૂ કર્યું. હવે એ બધું જ્ઞાન તમને કહું છું, વિસ્તારપૂર્વક કહું છું. જે જ્ઞાન બધા જ્ઞાનોનો સાર છે અને બધા રહસ્યોનું પણ રહસ્ય છે. તેથી એને જાણી લેવાથી પુરુષ શીઘ્ર જીવનમુક્તિ પ્રાપ્ત કરી લે છે. એવું આ જ્ઞાન. "આ દ્રશ્ય જગત છે જ નહીં," ત્યાંથી એમણે શરૂઆત કરી. "આ દ્રશ્ય જગત છે જ નહીં," એવું સંપૂર્ણ બોધ જ્યારે થઈ જાય છે, ત્યારે દ્રશ્ય વિષયોમાંથી મનની શુદ્ધિ થઈ જાય છે. ત્યારે તારી નિવૃત્તિ થઈ જશે એમ કહે છે. પૂર્ણ જ્ઞાન થઈ જતાં નિર્વાણ રૂપી પરમ શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે. વાસનાઓનો જે પૂર્ણ ત્યાગ કરે છે, તે જ વાસ્તવમાં શ્રેષ્ઠ ત્યાગ છે.

વાસનાઓ ક્યાં હશે? વૃત્તિઓમાં. વૃત્તિ ક્યાં હોય? ચિત્તની અંદર. ચિત્ત એટલે શું? તો કે મનનો એ ભાગ છે કે જે ભાગમાં દોડાદોડી કરે છે. આ લઉં કે પેલું લઉં? એમાં ચિત્તમાં હંમેશા વિકલ્પો હોય. અસંખ્ય વિકલ્પો ચિત્તની અંદર ઊભા થયા કરે. પેલો ઓલવાઈને બુઝાય, ઓલવાઈને બુઝાય એના જેવું. એટલે વાસ્તવમાં એ વાસનાઓનો જે ત્યાગ કરે છે પૂર્ણપણે, તે જ શ્રેષ્ઠ ત્યાગ છે અને તે વિશુદ્ધાવસ્થાને જ્ઞાનીઓએ પણ મોક્ષ કહ્યો છે. સંપૂર્ણ મુક્તિ થઈ ગઈ. હવે કોઈ ઈચ્છા નથી, કોઈ વૃત્તિ નથી, કોઈને સળી કરવી જ નથી. કહે છે ને દાદા, સવારના પોરમાં પાંચ વખત બોલો કે મારે હવે કોઈને સળી કરવી. તે મહાજ્ઞાનીઓ ખરેખર આપણે કોઈકને કંઈ પણ કરીએ તો નેચર તો એને એ જ રીતે પરસીવ કરે છે કે તે ડખો કર્યો. હવે તારી પાટી પડવું કે લાવ લશ્કર લઈને બધો. અને નેચરનો પાવર કેટલો બધો!

અને આપણે એક પવાલું પાણી આમ કરીને આમ કોઈક નાખે તો ઊંચા થઈ જઈએ. અને એ પેલો નદીનો ધોધ એકદમ ધમધમાટ વહેવડાવે એવી રીતના નેચર મોકલી આપે એક નદી, તો શું હાલત થાય છે? બસ આ બધા લોકોની આવી દશા. એટલે બધા ઓફ ધ ગ્રાઉન્ડ, બધા ટોપર ડાઉન ઓફ ધ ગ્રાઉન્ડ. મગજમારી નહીં નેચરની સામે, નિયતિની સામે નહીં પડવાનું.

જે લોકો વિશુદ્ધ વાસનાવાળા છે, તેઓ ફરી અનર્થયુક્ત જન્મ પ્રાપ્ત કરતા નથી. વિશુદ્ધ વાસનાવાળા ખરેખર વાસના હોતી જ નથી. એને વાસના ના કહેવાય પછી. આ જેમ સુખદેવજી દાખલા તરીકે, તો એમને તો જાણવાની ઈચ્છા છે કે ભાઈ આ બધું પ્રપંચ શું છે અને આ બધું મારે તો આત્મામાં તો આવું કહે છે અને આ બધું આવું કેમ દેખાય છે? એ વાત છે. એનો ગૂંચવાડો આખો જુદી જગ્યાનો સમજાય. એટલે કહે છે કે જે મહાજ્ઞાનીઓ એમને જાણવા યોગ્ય જ્ઞાનને જાણી લીધું છે, એ લોકો જીવનમુક્ત છે. એ લોકો જીવનમાં...

મુક્ત છે પદાર્થોમાં. જો, હવે અહીંયા ડેફિનેશન આપી દીધી છે: "પદાર્થોમાં ભાવનાત્મક દૃઢતાને જ બંધન અને વાસનાઓના ક્ષયને મોક્ષ કહેવાયો છે." આ કોઈપણ વસ્તુ હોય, આમ બહુ સરસ છે. જે આમ ઊભું થઈ ગયું ને, તરત તમારું એની સાથે ભાવનાત્મક બંધન ઊભું થઈ જાય છે. એને સારું અને ખોટું જોવા માંડો, ગ્રહણ અને ત્યાગની દ્રષ્ટિએ જોવા માંડો છો. ત્યાં અગાડી આ બંધન અને વાસનાઓનો ક્ષય એટલે કે એને જો તમે છોડી દો, એનો વિચાર પણ, તો પછી તમારે ક્ષય એટલે એને મોક્ષ કહેવાય છે.

"જેમને તપ વગેરે સાધનોના અભાવમાં પણ આ ભોગ લોકમાં ભોગો ગમતા નથી," તપ નથી કરતા પણ બસ આમ બેઠા છે અને કોઈ એમ કહે કે "એસી ચાલુ કરું?" તો કે "ના, કંઈ જરૂર નથી." તો કે "તમને જરા સોફામાં સુખ ના વરતાતું હોય, જરા ગોદડી પાથરી આલું?" તો કે "ના, એની કોઈ જરૂર નથી." સંસારી કોઈપણ વસ્તુ તમે કહો તો કે "ના, કશાની જરૂર નથી મારે." એવા પ્રકારનું આમ એવી એક ઉપરામ સ્થિતિ જેને કહેવાય કે અગ્નિ પહેલા હતો, હમણાં બુઝાયો છે, જસ્ટ હવે કોઈ બીજી ઈચ્છા નથી. રાખોડી હજી ગરમ છે એવાની વાત. એને વિષયના ભોગો કશું ગમતા નથી, એ પુરુષ જીવનમુક્ત કહેવાય છે.

"જે સમય અનુસાર પ્રાપ્ત થતા સુખ-દુઃખમાં આસક્ત થતો નથી," આમ પવાલું પાણી પીધું હોય, તરસ બહુ જ લાગી હોય પછી અને પછી એમ કે "હસ!" તો હજી એ જીવનમુક્ત થયો નથી. "હર્ષ પામતો નથી કે દુઃખી થતો નથી, તે જીવનમુક્ત કહેવાય છે." કાલે જ આપણે વાત કરતા હતા ને જીવનમુક્તના લક્ષણો જોવા. "જે હર્ષ, અમર્ષ, ભય, કામ, ક્રોધ વગેરેથી કારપણ્ય દ્રષ્ટિથી પણ વિકાર પામતો નથી, તે જીવનમુક્ત કહેવાય." યાચક ના હોય, એમ કે કોઈપણ રીતે કશાની એને કોઈ ભૂખ નથી, ભીખ નથી, ભય નથી. હવે તમે એનું શું કરો? કોક આવો આવીને બેસી જાય અહીંયા ડ્રોઈંગ રૂમની અંદર, આવીને બસ આમ બેઠો જ હોય, તો ટેન્શન તમારું. પછી એને તો કંઈ નથી કે હવે આનું કરવું શું?

"અહંકારક વાસનાનો સહજતાપૂર્વક ત્યાગ કરીને, સહજ ત્યાગ છે જો અહીંયા ગાડે, ચિત્તના અવલંબનમાં જે સમ્યક ત્યાગભાવ રાખે છે, તે જ જીવનમુક્ત કહેવાય." એનો ત્યાગ બહુ સહજ ત્યાગ હોય, આમ દેખાડો ના હોય કે "હું આનો ત્યાગ કરું છું, હું પ્રતિજ્ઞા કરું છું, હું બાધા લઉં છું." આવું બધું કશું ના હોય. એ જીવનમુક્ત કહેવાય.

"જે સદૈવ અંતર્મુખ દ્રષ્ટિવાળો હોય," એની દ્રષ્ટિ અંતર્મુખ એટલે એનું ફોકસ જે છે તે મોઢું અંદર તો કેમનું કરવાનું? પણ એ અંતર્મુખ થઈ જાય. "આવી રીતે દ્રષ્ટિવાળો પદાર્થની આકાંક્ષાથી રહિત," જો વારે વારે કહે, "૧૦૫ ઇંચનો ટીવી લઈ આવું ને એનાથી એ મોટો મળતો હોય તોય લઈ આવું." બધું આમ ચાલ્યા જ કરતું હોય તો કે "મેળ નથી ભાઈ તારો હજી." કોઈપણ પદાર્થની આકાંક્ષા ના હોય. "આ વસ્તુ રૂપે જે કાંઈ છે તેવું કંઈ જ નહીં. આત્મા તો અવસ્તુ રૂપે રહેલો છે." એનો તો કોઈ આકાર નથી, આ નથી, કશું નથી. "એવો આકાંક્ષાથી રહિત અને કોઈપણ વસ્તુની અપેક્ષા કે કામનાથી રહિત હોય." "થોડી ઊંઘ આવે તો સારું." આ પણ બંધન છે, આ પણ વૃત્તિ છે, એ પણ નહીં. સહજ ઊંઘ આવી ગઈ તો આવી ગઈ, નથી આવી તો નથી આવી. એ તો આત્મામાં હોય, બોલો કેવી વાત! "અને સુષુપ્તિ જેવી સ્થિતિમાં રહેતો હોય, તે જીવનમુક્ત કહેવાય." હાલે એ હું નહીં.

કંઈ પણ થાય ચારે બાજુ, જે થવું હોય એ થાય. બસ હું બેઠો છું કે બૂત બનીને બેઠો છું, બૂત પૂતળું. હાલે જ નહીં, ના બહાર હાલે ના અંદર કંઈ હાલે. કંઈ થાય છે? તો કે "ના, કશું થતું." બોલો, એ જીવનમુક્ત કહેવાય.

"જે નિત્ય આત્મામાં જ લીન રહેતો હોય," એમ જવાબ આપવાની એને ફુરસદ ના હોય તમારા. "જેનું મન પૂર્ણતઃ પાવન હોય," પવિત્રતા, શુદ્ધિ બિલકુલ સંપૂર્ણ. "જે શાંત સ્વભાવયુક્ત થઈને કોઈ વસ્તુની ઈચ્છા કરતો નથી." "થોડું અથાણું આપજો ને," એવું પણ નહીં. "જે આસક્તિ, સ્નેહ વિનાનો થઈને જીવે છે, તે જીવનમુક્ત." "જેનું હૃદય ક્યાંય લેપાતું નથી." "મન, વચન, કાયાના લેપાયમાન ભાવોથી હું સર્વથા નિર્લેપ એવો શુદ્ધઆત્મા છું." "જેનું ચેતન સંવિમિત એટલે કે જ્ઞાનયુક્ત છે, તે જીવનમુક્ત કહેવાય છે."

"જે રાગ-દ્વેષ, સુખ-દુઃખ, ધર્મ-અધર્મ, સફળતા-નિષ્ફળતાની અપેક્ષા રાખ્યા વિના વર્ત્યા જાય છે, તે જીવનમુક્ત કહેવાય છે." "મૌનયુક્ત, અહંકાર રહિત, માન રહિત, મત્સર રહિત અને ઉદ્વેગ રહિત થઈને કાર્ય કરે જાય છે." તે તમારું આ પ્રિસ્ક્રિપ્શન છે તમારી બીમારીનું. "જે સર્વત્ર મોહ રહિત થઈને, સાક્ષી ભાવે રહીને, ઈચ્છા વિનાનો થઈને કાર્ય કર્યા કરે છે, તે." "જેણે ધર્મ, અધર્મ અને ઈચ્છિતનું મનન બધું અંતરમાંથી છોડી દીધું છે, તે જીવનમુક્ત કહેવાય છે."

"આ સકલ દૃશ્યમાન પ્રપંચનો જેને બરાબર ત્યાગ કર્યો છે." દેખ્યું, દેખ્યું; ના દેખ્યું, ના દેખ્યું. દેખ્યાનો કોઈ આનંદ નથી ને નથી દેખાયું તેનો કોઈ એને શોક નથી, તે જીવનમુક્ત કહેવાય છે. "કડવા, ખાટા, ખારા, તીખા, સ્વાદયુક્ત, અસ્વાદયુક્તને એકસરખા માનીને જે સમયે જે મળે છે તે ભોજન કરી લે છે, તે." "જરા મૃત્યુ, વિપત્તિ, રાજ્ય, દારિદ્ર્ય અને રમ્ય વગેરે જે સમભાવ રાખીને ભોગવે, તે જીવનમુક્ત કહેવાય." બોલાઈને એમ કહી દે, "કાલથી તમારે એક વર્ષ સુધી રાજ કરવાનું છે," તો એ કરે. એમાં કોઈ એને ઇન્ટરેસ્ટ ના હોય. પણ રાજ કરી પછી કહે કે "બસ, હવે તમારું પૂરું થઈ ગયું, હવે તમારે મોત આવવાનું છે." કશો હતો નહીં કે સ્વીકાર સહજ આમ. કે પછી કોઈ એને એમ કહે છે કે "તમને હવે દેશનિકાલ કરવામાં આવે છે ને તમારું અપમાન કરવામાં આવે છે," એવી રીતના કરી તો એનો કોઈ પ્રતિકાર ના હોય, પ્રતિસાદ ના હોય, કશું જ.

ટૂંકમાં, એ માણસ કોઈ રિએક્શન આપતો નથી કે કોઈ રિસ્પોન્સ બી આપતો નથી. ઘણા કહે છે ને કે "ડોન્ટ રિએક્ટ, જસ્ટ રિસ્પોન્ડ." આ રિસ્પોન્ડ બી ના કરે, કશું નહીં. બસ આમ બેસી રહે સુષુપ્ત જેવો થઈને. બધા સાયકોલોજિસ્ટોને ગાંડા કરે. આ જીવનમુક્ત કહેવાય. એને સમજી ના શકે આ લોકો બધા ભેગા.

થઈને પણ એક જીવનમુક્તને હમજી ન શકે. આખી દુનિયાને બધા ભેગા કરો. બસ, જરા મૃત્યુ, વિપત્તિ, રાજ્ય, દારિદ્ર્ય, રમ્ય વગેરે જે સંભાવ રાખીને ભોગવે તે જીવન.

ધર્મ, અધર્મ, સુખ, દુઃખ અને જન્મ-મરણનો જેને બુદ્ધિપૂર્વક ત્યાગ કર્યો છે, જાણીને બધું છોડી દે છે. ધર્મને જાણે છે. પાછું એવું નથી કે એને કઈ ખબર નથી પડતી. અધર્મને પણ એ જાણે છે. એવી રીતે જન્મ અને મરણ જે છે, તેનો પણ એને બુદ્ધિપૂર્વક ત્યાગ કર્યો છે.

"જન્મનું કારણ શું છે, ભાઈ?" "વાસના." "મરણનું કારણ શું છે?" "પાપ." આયુષ્ય પૂરું થઈ ગયું તો મારે જવું પડશે. તો આ પાપ કરતો નથી. ઈચ્છા એને કોઈ છે નહીં. હવે એ કેમનો જન્મે ને કેમનો મરે, બતાડો?

કારણ જ નથી રાખ્યું એને ઊભું જ. જન્મ-મૃત્યુનું કારણ ઊભું જ નથી. એને બુદ્ધિપૂર્વક પોતે પહેલેથી નક્કી કરી નાખ્યું છે. ડિસીઝન આવી ગયું છે એની સમ્યક બુદ્ધિમાં. પાછું વિકારી બુદ્ધિમાં નહીં, સમ્યક બુદ્ધિમાં ડિસીઝન આવી ગયું છે: "ફરી જન્મું નહીં. મારે મોત પણ નથી." એ જીવનમુક્ત છે.

ઓકે, વી ટેક અ બ્રેક.