ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૧૩૩

યોગ ચુડામણી ઉપનિષદ. આ ઉપનિષદ સામવેદનું છે. યોગ સાધનાથી આત્મશક્તિ જાગરણનું માર્ગદર્શન આમાં આપેલું છે. સૌપ્રથમ યોગના છ અંગોનો ઉલ્લેખ થયો છે. યોગનો પહેલો અષ્ટાંગ યોગ હતો. આ છ અંગો છે: આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ.

ત્યાર પછી યોગની સિદ્ધિ માટે આવશ્યક દેહ તત્વનું જ્ઞાન; મૂલાધાર વગેરે ચક્રોનું જ્ઞાન; યોનિસ્થાન, કુંડલીની, પરમજ્યોતિનું દર્શન; નાડી ચક્ર, નાડી સ્થાન; નાડીઓમાં સંચલિત પ્રાણવાયુ, તેની ક્રિયાઓ; પ્રાણ સાથે જીવની ગતિશીલતા; અજપા ગાયત્રીનું અનુસંધાન; કુંડલીની દ્વારા મોક્ષ દ્વારનું ભેદન; ત્રણ બંધો, ખેચરી મુદ્રા, વજરોલી વગેરે વિશેષ યોગ સાધના, તેના લક્ષણો; મહામુદ્રાનું સ્વરૂપ; પ્રણવ ઓમકાર જપની વિશેષ પ્રક્રિયા; પ્રણવ અને બ્રહ્મની એકરૂપતા; પ્રણવના અવયવ 'અ', 'ઉ', 'મ'નો અર્થ; તુર્ય ઓમકાર દ્વારા અગ્ર બ્રહ્મની સાધના; કૈવલ્ય બોધ; આત્મજ્ઞાનના પ્રકાશક પ્રણવ જપ; પ્રણવ મંત્રાનુષ્ઠાનના સાધક માટે પ્રાણજયની આવશ્યકતા; નાડી શુદ્ધિ દ્વારા પ્રાણાયામ સિદ્ધિ; માત્રા નિયમપૂર્વકનો પ્રાણાયામ; યોગ અંગોમાંના પ્રત્યેક અલગ અલગ ફળ, તેની તારતમ્યતા; ષણમુખી મુદ્રાના અભ્યાસી નાદની અભિવ્યક્તિ, આવશ્યકતા વગેરે અનેક વિષયોનું આમાં વિવેચન કરવામાં આવ્યું છે.

એટલે આ યોગ કુંડલિની ઉપનિષદ અને યોગ ચુડામણિ ઉપનિષદ બંને પેરેલલ જઈ રહ્યા છે. પણ જ્યાં અહીંયા આગાળે માહિતી ખોટી હોય, તે આમાંથી આપણને પૂરક માહિતી મળી શકે છે. એટલે આ બંનેનો અભ્યાસ આપણે સારી રીતે કરવો જોઈએ.

ૐ સહ નાવવતુ, સહ નૌ ભુનક્તુ, સહ વીર્યં કરવાવહૈ, તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ, મા વિદ્વિષાવહૈ (પ્રસિદ્ધ શાંતિ મંત્ર) શાંતિહી, શાંતિહ.

યોગીના હિતની કામનાથી હું આ યોગ ચુડામણી ઉપનિષદ કહું છું. જે યોગવેતાઓ તેનું સેવન કરશે, તે પરમ ગુરુ કૈવલ્ય મોક્ષની સિદ્ધિને પ્રાપ્ત કરી શકે એમ છે.

આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ એ યોગના છ અંગો કહેવાય છે. અહીંયા બે પ્રકારના આસનનું વર્ણન છે: એક સિદ્ધાસન છે અને બીજું પદ્માસન. પહેલામાં જે વજ્રાસનની વાત કરી હતી, અહીંયા એ સિદ્ધાસનની વાત છે. પોતાના શરીરની અંદર જે સાધક ષટ્ચક્ર, 16 આધાર, ત્રિલક્ષ્ય, પંચ આકાશને નથી જોઈ શકતો, તેને સિદ્ધિ ક્યાંથી મળે? તમને તમારા દેહની અંદર તે દેખાવા જોઈએ.

શરીરમાં રહેલા ષડ્ચક્રોનું આધાર ચક્ર, એટલે કે મૂલાધાર, એની ચાર દળ (એટલે કે પાંખડીઓ) વાળું છે. સ્વાધિષ્ઠાનમાં છ પાંખડી છે; નાભિ ચક્રમાં 10 છે; હૃદયમાં 12 છે; વિશુદ્ધિમાં 16 છે; અને ભ્રમરની વચ્ચે જે છે, તેમાં બે છે. સહસ્ત્રદલ કમળ બ્રહ્મરંધ્રના મહાપથ પર રહેલું છે. મૂળાધાર પ્રથમ ચક્ર છે, સ્વાધિષ્ઠાન બીજું છે. બંનેની વચમાં યુદી, યોનિસ્થાનમાં કુંડલીની છે. જગતની ઉત્પત્તિનું કારણ હોવાથી તેને "કામરૂપ" કહેવામાં આવે છે. ગુદા સ્થાનમાં ચાર દલવાળું કમળ રહેલું છે. તેને "કામ" કહેવાય છે. તેની વચ્ચે સિદ્ધ પુરુષોએ સિદ્ધ કરેલું અને વંદિત એવું પશ્ચિમાભિમુખ મહાલિંગ રહેલું છે.

હવે, ઉપર નાભિ સ્થાનમાં મણિની આકૃતિવાળા મણિપુર ચક્રને જે જાણે છે, તે જ યોગવિદ્ કહેવાય. તપેલા સોના જેવા આભાવાળું, વિદ્યુતની જેમ પ્રકાશમાન, ત્રિકોણવાળું તે અગ્નિ મેઢ્રની નીચે રહેલું છે. સમાધિ અવસ્થામાં તે સ્થાને અનંત વિશ્વતોમુખ એવા પરમજ્યોતિના દર્શન થાય છે. યોગાભ્યાસ કરતી વખતે તે અગ્નિમય જ્વાળાના દર્શન કરી લેવાથી સંસારના આવાગમનમાંથી મુક્તિ મળી જાય છે.

પ્રાણનો નિવાસ સ્વાધિષ્ઠાન ચક્રમાં કહેવાયો છે. પ્રાણને જ "સ્વ" કહેવાયો છે. સ્વાધિષ્ઠાનમાં રહેલો હોવાને કારણે તેને "મેઢ્ર" કહેવાય છે. જે રીતે મણિમાં દોરો પરોવેલો હોય છે, તેમ કંદ સુષુમ્ણાથી યુક્ત છે. નાભિ મંડળમાં રહેલું દ્વાદશ વાળું મણિપુર ચક્ર પાપ-પુણ્ય વાળું છે. ચક્ર એનાથી રહિત છે, પણ ત્યાં એનો સંચય થાય છે. જ્યાં સુધી તેનું તત્વજ્ઞાન પ્રાપ્ત થતું નથી, ત્યાં સુધી જીવને સંસાર ચક્રમાં ભ્રમણ કર્યા જ કરવું પડે છે. મણિપુરનું જ્ઞાન આવશ્યક છે.

પક્ષીના ઈંડાના આકારવાળી યોનિ, અર્થાત્ કુંડલીની, મેઢ્ર અને નાભિની વચ્ચે રહેલી છે. સ્વાધિષ્ઠાન અને મણિપુરની વચ્ચે, 72,000 નાડીઓની આખા શરીરમાં ફેલાયેલી જાળ ત્યાંથી જ ફેલાયેલી છે. સ્વાધિષ્ઠાન અને મણિપુરની વચ્ચે તેમાંથી 72 નાડીઓ મુખ્ય છે. તેમાં 10 નાડીઓ મુખ્ય છે, જેના નામ તમે જાણો છો: ઈડા, પિંગળા, સુષુમ્ણા, ગાંધારી, હસ્તિજિહ્વા, પૂષા, યશસ્વિની, અલંબુષા, કુહૂ અને શંખિની. શંખિની નાડીઓના મહાચક્રનું જ્ઞાન યોગીને હોવું જોઈએ.

શરીરમાં ઈડા નાડી ડાબી અને પિંગળા નાડી જમણી બાજુ રહેલી છે. ઈડા-પિંગળાની વચ્ચેથી સુષુમ્ણા નાડી છે. જમણા નેત્રમાં હસ્તિજિહ્વા, ડાબા નેત્રમાં ગાંધારીનો વાસ છે. પૂષા અને યશસ્વિની ક્રમશઃ ડાબા અને જમણા કાનમાં રહેલી છે. પૂષા અને યશસ્વિની મુખમાં આલંબુષાનો વાસ છે. જનનેન્દ્રિયમાં કુહૂ અને મૂળ સ્થાને શંખિની નાડીનો વાસ છે. સમગ્ર શરીરના એક-એક દ્વાર પર એક-એક નાડી રહેલી છે. એક-એક નવ દ્વાર છે, તો નવ નાડી અને પ્રાણ માર્ગમાં ઈડા, પિંગળા અને સુષુમ્ણા નાડી રહેલી છે. સૂર્ય, ચંદ્ર અને અગ્નિ દેવતા પ્રાણોના વાહક છે.

પ્રાણ, અપાન, ઉદાન, સમાન અને વ્યાન એ પાંચ પ્રાણવાયુ કહેવાય છે. પાજે પાંચ વાયુને પ્રાણવાયુ કહી શકાય છે. મૂળભૂત રીતે પ્રાણ જે છે, તે જ પ્રાણ આપણે કહીએ. આ બધા નામ પાડ્યા છે. વાસ્તવમાં એક અંદર જાય છે અને આવે છે, પણ પછી ફંક્શન પ્રમાણે એનો ફેરફાર થઈ જાય છે અને એને અલગ અલગ રીતે કહેવામાં આવે છે.

નાગ, કુર્મ, કૃકલ, દેવદત્ત અને ધનંજય એ પાંચ ઉપપ્રાણ છે. શરીરની અંદર હૃદયમાં પ્રાણવાયુ, ગુદાસ્થાનમાં અપાન વાયુ, નાભિમાં સમાન, કંઠમાં ઉદાન અને સમગ્ર શરીરમાં વ્યાન વાયુ રહેલો છે. ઉર્ધ્વ વાયુ એટલે કે ઓમકારમાં નાગ નામનું ઉપપ્રાણ કામ કરે છે. આંખોના પલકારામાં કુર્મવાયુ.

અને છીંક આવે ત્યારે કૃકલ, બગાસાની અંદર દેવદત્ત રહેલો છે. શરીરના સમગ્ર શરીરમાં ધનંજય વાયુ એવી રીતે રહેલો છે કે મૃત્યુ પછી પણ તે શરીરને છોડતો નથી. આ નાડીઓમાં જીવ પ્રાણ ભ્રમણ કરતો રહે છે. ખેલાડીઓ જેમ દડાને આમ તેમ ફેંકે છે, તેમ જીવ પ્રાણ અપાન વગેરે વાયુઓમાં સ્થિર ન રહેતા ગતિશીલ રહે છે. પ્રાણમાં આમ જાય ને ગળીમાં આમ જાય, ગળીમાં આમ જાય, બસ એમાં જ જીવ ભમ્યા કરતો હોય.

આ જીવ પ્રાણ વગેરે વાયુને વશ થઈને નીચેથી ઉપર ગતિ કરતો, ડાબા અને જમણા માર્ગમાં આવતો ને જતો રહે છે. આ ગતિચક્ર તીવ્રતાથી ચાલતું હોવાથી નજરે પડતું નથી. પ્રાણ અપાનને ખેંચે છે અને અપાન પ્રાણને ખેંચે છે. તેથી આ જીવ પ્રાણ અને અપાનની આ ક્રિયા દ્વારા નિરંતર ઉપર-નીચે, ઉપર-નીચે થતો રહે છે. જીવ અને પ્રાણની આ નીચે ને ઉપર જવાની પ્રક્રિયાને જે જાણે છે, તે યોગવિદતા કહેવાય.

શ્વાસમાં સકાર ધ્વનિથી ભીતર અને હાકાર ધ્વનિ સાથે બહાર જાય છે. આ રીતે આ જીવ "હંસ હંસ હંસ હંસ" મંત્રનો જપ સદેવ કરતો રહે છે. દિવસ-રાત નિરંતર જપ કરતો રહે છે. તેથી આ જીવ ૨૧,૬૦૦ મંત્રોનો નિત્ય જાપ કરે છે. યોગીઓને માટે મુક્તિ આપનારી આ જ અજપા ગાયત્રી છે. એના સંકલ્પ માત્રથી જ બધા જ પાપોમાંથી મુક્તિ મળી જાય છે. એના જેવી કોઈ વિદ્યા નથી, જપ નથી કે કોઈ જ્ઞાન પૂર્વે થયું નથી કે ભવિષ્યમાં થશે પણ. આ ગાયત્રી પ્રાણને ધારણ કરનારી પ્રાણવિદ્યા છે, મહાવિદ્યા છે, જે કુંડલિનીમાંથી ઉત્પન્ન થઈ છે. આ જે જાણી લે છે, તે જ વેદવેતા છે.

કુંડલિની શક્તિ કંદના ઊર્ધ્વ ભાગમાં આઠ કુંડાળાઓની આકૃતિમાં વ્યાપ્ત થઈને બ્રહ્મદ્વારના મુખને પોતાના મુખથી ઢાંકીને સ્થિર રહે છે. જે મનોમય બ્રહ્મદ્વાર એટલે કે સુષુમ્ણામાં પ્રવેશ કરાવવામાં આવે, તે જ દ્વાર મુખને પોતાના મુખથી ઢાંકીને પરમેશ્વરી સૂતેલી હોય છે. વન્હી યોગ એટલે કે અગ્નિ એને ચાપવાથી, અગ્નિ યોગ દ્વારા એને જાગૃત કરીને તે પ્રકાશના સ્વરૂપમાં મન અને પ્રાણવાયુની સાથે સુષુમ્ણા નાડીની અંદર થઈને સોયની જેમ મુ ઉપર ચડે છે.

જેમ ચાવી વડે ઘરના કમાટ-તાળા ખોલવામાં આવે છે, તેમ કુંડલિની દ્વારા યોગીઓ મુક્તિના દ્વારને ખોલે છે. કુંડલિની કહે છે કે મુક્તિ માટેની દૃઢતાપૂર્વક પદ્માસન લગાવી, હાથોને ઉપર-નીચે ખોળામાં મૂકી સંપૂટ કરવા. માથું નીચું કરીને હડપચીને છાતી સાથે દબાવવી. ત્યાર પછી બ્રહ્મમાં ધ્યાન કરી વારંવાર શ્વાસને અંદર ખેંચવો અને બહાર કાઢવો. પ્રાણવાયુને અંદર લઈ જવો અને અપાન વાયુને ઉપર લઈ જવો. આ રીતે પ્રાણાયામ કરવાથી...