ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૧૪૧

રુદ્રો ઉપનિષદ ત્રણ મંત્રોનું આ લઘુકાય ઉપનિષદ છે. એમાં પ્રથમ, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણની જે સ્થિતિ છે તેને સ્પષ્ટ કરીને કહ્યું છે કે જે શિવ, શિવત્વ (શિવ અને શિવત્વ એટલે શું છે?), લોક કલ્યાણની ઉપાસનામાં રહે છે, તે જ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ છે.

લોકોનું કલ્યાણ શેમાં છે? આ લોક, પરલોક, બધા લોક; એમાં જે કાંઈ છે તે સૌનું અને લોક ઇટસેલ્ફનું પાછું એ સૌનું કલ્યાણ શેમાં છે? પરબ્રહ્મની પ્રાપ્તિ એ એકમાત્ર કલ્યાણ છે. લોકો એકબીજાની હેલ્પ કરે, એ પણ એક કલ્યાણ છે, પણ એ તો બહુ નિમ્નતર કક્ષાનું છે. સેવા-શુશ્રૂષા આપણે કોઈક એકની કરીએ; પ તમે એકની કરો છો તો તમે બધાની કરો છો, જો વાસ્તવમાં તમે એને એવી રીતે સમજીને કરો તો. એક વ્યક્તિની, એક આત્માની જીવનભર રાજીવન સેવા કરે છે સાધક, એમને ગુરુ માનીને; અને એને પરબ્રહ્મની પ્રાપ્તિ ગુરુ સહજપણે કરાવી દે તો, આ બધા લોકોના કલ્યાણ માટે થઈને જે પ્રયત્નશીલ છે, તેને બ્રાહ્મણ કહેવામાં આવે છે.

તો બ્રાહ્મણ શું કરે છે? પોતે બ્રહ્મત્વ પ્રાપ્ત કરે છે અને પછી એ બ્રહ્મત્વ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરવું તેના માર્ગે લોકોને એ પ્રેરિત કર્યા કરે છે. આ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણની વાત છે. શિવ ભક્તિ વિનાના બ્રાહ્મણની ગણના ચાંડાલની શ્રેણીમાં થશે. શિવની ભક્તિ... શિવ કોણ છે? શિવ સાક્ષાત પરબ્રહ્મ છે. તો તેની જે ભક્તિ કરે છે તે બ્રાહ્મણ સર્વશ્રેષ્ઠ છે, પણ જે એની ભક્તિ કરતા નથી તે બધા જ ચાંડાલની શ્રેણીમાં આવે છે, એવું અહીંયા આગળ કીધું. એટલે ઘણા નીચે એ લોકો સ્તરે પછી એ લોકો આવી જાય છે. તો "ફોર ધ નેમ સેક" પછી એ લોકો બ્રહ્મંડ છે.

પૃથ્વી, અગ્નિ, વાયુ, જળ, આકાશ – એ પાંચ તત્વોને ભસ્મરૂપ માનવામાં આવ્યા છે. તેને શિરોધાર્ય કરવાની વાત કહી. આગળ જતાં, શિવ 'પ્રાણલિંગી' (એટલે કે પ્રાણ તત્વથી ઓળખાતું) કહેવાય છે. શિવભક્ત ચાંડાલને પણ શ્રેષ્ઠ પ્રાણલિંગી માનવામાં આવ્યા છે.

એ પછી શિવ અને ગુરુને એકરૂપ જણાવીને કહેવાયું છે કે જે વ્યક્તિ શિવ અને ગુરુને એક રૂપ માનીને તેમની પૂજા ઉપાસના કરે છે: શિવની, ગુરુની શિવ રૂપે ઉપાસના કરે; શિવની ગુરુ રૂપે ઉપાસના કરે, તે જન્મ જન્માંતરના પાપોમાંથી મુક્ત થઈને શિવની પ્રીતિ પ્રસન્નતાનો અધિકારી બને છે. અને અંતમાં, ભગવાન શિવ અને ગુરુની શરણમાં જવાનો નિર્દેશ આપી, આ ઉપનિષદ સમાપ્ત થાય.

તો કહે છે કે, વિશ્વમય વિશ્વ બંધુત્વની ભાવના યુક્ત બ્રાહ્મણ શિવ શિવત્વની નજીક જાય છે. સમગ્ર વિશ્વ જે કાંઈ છે તે બધા જ મારા બાંધવો છે. "બાંધવા શિવ ભક્તાશચ સ્વદેશો ભુવનત્રયમ" આવું કીધેલું છે. તે બ્રાહ્મણ પંચાક્ષરની અનુભૂતિ કરે છે. "ૐમ નમઃ શિવાય" મંત્ર છે, જાપ કરે છે લોકો. નિર્દેશ શું છે? અનુભૂતિ કરે: "ૐમ નમઃ શિવાય", "ૐમ નમઃ શિવાય", "ૐમ ન મ હ શિવાય". અનુભૂતિ કરવાની ફરી એક વખત: "ૐમ ન મ હ શિવાય".

તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ છે જે નિરંતર શિવની પૂજામાં રત રહે છે. તે જે શિવ ભક્ત નહીં કરતો હોય તો તેને ચાંડાલ કે ઉપચાંડાલ માનવામાં આવશે. ચારે વેદોનો જ્ઞાતા હોવા છતાંય જે શિવ ભક્તિથી અત્યંત અંતર્મુખી વૃત્તિવાળો છે, તે ન તો બ્રાહ્મણ છે, અધમની ચાંડાલ પણ છે. શિવની ભક્તિથી ઓતપ્રોત છે તે તો બ્રાહ્મણથી પણ શ્રેષ્ઠ છે. જે બ્રાહ્મણ ત્રિપુંડ ધારણ કરે છે તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ છે. એમાં જ તેનું બ્રાહ્મણ શિવ ભક્તિ યુક્ત જ તે બ્રાહ્મણ કહેવાશે.

શિવલિંગનું પૂજન કરનાર ચાંડાલ પણ બ્રાહ્મણથી વધુ ઉત્કૃષ્ટ હોય છે. સમજાયું? શિવ ભક્તિનો અધિકાર ચાંડાલને પણ છે. એ પૂજન કરનાર ચાંડાલ બ્રાહ્મણથી પણ વધુ ઉત્કૃષ્ટ થઈ જાય, જો ભાવથી કરતો હોય, શિવની ભક્તિ કરતો હોય. "ભગવાન શિવ મારા આરાધ્ય છે અને તેને હું પરબ્રહ્મ સ્વરૂપે એમ કે ભાવથી પૂજન કરું છું" કરીને જો કરતો હોય, એ ચાંડાલ બ્રાહ્મણોથી પણ શ્રેષ્ઠ છે, ઉત્કૃષ્ટ હોય છે.

યજ્ઞની ભસ્મથી, જે યજ્ઞ કરેલો હોય તેની ભસ્મથી પણ શ્રેષ્ઠ શુદ્ધ ભસ્મ શિવભક્ત ચાંડાલના હાથની હોય છે. શિવભક્ત ચાંડાલ જો કોઈને ભસ્મ આપે ને, તો એ ભસ્મ જે છે તે યજ્ઞની ભસ્મ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે. આ ભસ્મ તામ્ર, મરવર્ણ, શ્વેત, માટિયા, ધુમાળા જેવા રંગની એમ ત્રણ પ્રકારની હોય છે. ભસ્મ જુઓ તો એવી હોય ત્રણ પ્રકારની.

તો વિરક્ત તપસ્વીઓના માટે શુદ્ધ, ગૃહસ્થોને માટે સાફ સ્વચ્છ ભસ્મ જ બરાબર. તપસ્વીઓએ બધા પ્રકારની ભસ્મને ધારણ કરવી જોઈએ. જે તપ કરતો હોય... તપ કરવાનું એટલે શું કીધું? બ્રહ્મમાં જે સ્થિરતા પ્રાપ્ત કરવાનો જે કાંઈ પ્રયત્ન પુરુષાર્થ આદર્યો હોય, તે બધા તપસ્વી કહેવાય; અને તે લોકોના માટે કોઈ બાદ નથી, કોઈપણ પ્રકારની ભસ્મને ધારણ કરી શકે છે. અથવા શિવ ભક્તિથી ઓતપ્રોત હોય, અથવા જે ભસ્મમાં શિવ ભક્તિનો જ્ઞાન રૂપમાં ભાવના કરવામાં આવે, તેને ધારણ કરી લેવી. આ રીતે આ ભસ્મ દેવો દ્વારા પણ ગ્રહણ કરવા યોગ્ય છે. તમે ઇન્દ્રદેવને બોલાવીને ભસ્મ આપો ને, તો એ પણ ગ્રહણ કરી લે એમ કહે છે.

"ૐ અગ્નિ રીતિ ભસ્મ, વાયુ રીતિ ભસ્મ, સ્થલમતિ ભસ્મ, જલમિતિ ભસ્મ, વ્યોમિતિ ભસ્મ, ઇત્યાદુનિષત કારણા તતકારમ અન્યત્ર વિશ્વતશ્ચક્ષુઃ ઉત વિશ્વતોમુખો વિશ્વતોબાહુઃ ઉત વિશ્વતસ્પાત્ સં બાહુભ્યાં નમતિ સં પતત્રૈઃ દ્યાવાપૃથિવી જનયન્ દેવ એકઃ તસ્માત પ્રાણલિંગી શિવ શિવ એવ પ્રાણલિંગી જટા ભસ્મધારો અપ પ્રાણ લિંગીહી શ્રેષ્ઠ પ્રાણલિંગી સ્વરૂપ શિવરૂપ પ્રાણલિંગી જંગમ રૂપ શિવહ શિવ એવ જંગમ રૂપ પ્રાણલિંગીના શુદ્ધ સિદ્ધિન ભવતિ પ્રાણલિંગીના જંગમ પૂજ્યાના પૂજ્ય તપસ્વીનામ અધિકમ કશ્યક ચાંડાલ લો અપ્રાણલિંગે તસ્માત પ્રાણલિંગે વિશેષ ઇત્યાહ ય એવમ વેદસ શિવ શિવ એવ રુદ્રમ પ્રાણલિંગીનાન્યો ભવતિ."

એ કહે છે: અગ્નિ, વાયુ, સ્થળ, જળ અને આકાશ, આ બધા જ તત્વો ભસ્મરૂપ છે એવું જાણીને, એને ધારણ કરવી. બીજે કહેવાયું છે કે ઈશ્વર બધી બાજુએ આંખોવાળો, મુખવાળો, હાથવાળો અને પગવાળો.

છે તે એકમાત્ર દેવ પૃથ્વી આકાશને હાથ વડે પ્રગટ કરે છે. તે બધા વડે પ્રણામ કરવા યોગ્ય છે. સમસ્ત જળ, સ્થળ અને આકાશમાં ગમન કરનારા તેને પ્રણામ કરે છે. તેથી પ્રાણલિંગી પ્રાણ તત્વ વડે જાણી શકાય છે. તે શિવ છે, એટલે શિવ પ્રાણલિંગી છે. જટા અને ભસ્મને ધારણ કરનાર પ્રાણલિંગી સર્વશ્રેષ્ઠ છે. પ્રાણલિંગી શિવ સ્વરૂપ અને શિવ સ્વરૂપ પ્રાણલિંગી છે. જંગમરૂપ શિવ છે, જેને ભસ્મ ધારણ કરીને ફરી રહ્યો છે તે સાક્ષાત શિવ છે એમ કહે છે. એ પ્રાણલિંગી છે તે જ શિવ છે. શિવ છે તે જ તો ભસ્મની અંદર પ્રાણ છે. એનું લિંગ બદલાઈ જાય છે, સ્ત્રી-પુરુષ કશું રહેતું નથી. એ પ્રાણલિંગી બની જાય, એ શિવલિંગી બની જાય. જંગમરૂપ શિવ છે, જેને ભસ્મ ધારણ કરેલી છે અને શિવ જંગમ રૂપ છે. પ્રાણલિંગીઓને વિશુદ્ધ સિદ્ધિ નથી હોતી. પ્રાણલિંગીઓમાં જંગમ શ્રેષ્ઠ પૂજ્ય છે.

તપસ્વીઓમાં શિવભક્ત ચાંડાલ પણ શ્રેષ્ઠ. એ કારણે પ્રાણલિંગી સર્વશ્રેષ્ઠ કહેવાય છે. જે માણસ આ તથ્યને જાણી લે છે તે શિવ જ છે. જે રુદ્ર છે તે જ પ્રાણલિંગી છે. જે રુદ્ર છે તે જ પ્રાણલિંગી છે, બીજું કોઈ નથી.

આ આત્મા બ્રહ્મ અને શિવમય છે. આત્મા ગુરુરૂપ અને ઈશ્વર રૂપ છે. આત્મા "મારો-તારો" ના કરતા, આત્મા ગુરુઓએ આ સમગ્ર વિશ્વને વિશ્વ મંત્ર દ્વારા ધારણ કરવું જોઈએ. અર્થાત, વૈદિક મંત્રોના પ્રચાર અને પ્રસારથી જ વિશ્વની સ્થિતિને વ્યવસ્થિત રાખવી જોઈએ. વિશ્વની જે વ્યવસ્થા છે તેને બરકરાર રાખવાનું આ મંત્રો દ્વારા એમને કામ કરવું જોઈએ. આ જગત દેવોને આધીન છે અને તે દેવ તે મંત્રોથી વિસ્તાર પામે, વિસ્તૃત થાય, એમને બળ મળે છે. જ્યારે તમે તે દેવની ઉપાસના કરો છો, આવી ગઈ વાત. રોજ જઈને તમે જે તે દેવને ભાવ અર્પણ કરો છો. મંત્ર તો આવડતો નથી, પણ જે તમારો ભાવ છે તે મંત્ર બનીને ત્યાં સુધી પહોંચે છે અને તે તે દેવને આપે છે કે જેની મૂર્તિ ત્યાં આગળ સ્થાપિત કરેલી છે. તે દેવને એ ભાવ પહોંચી જાય છે એટલે એ બળવાન બને છે અને પછી એ તમને આશીર્વાદ આપે છે: "સુખી થા", "આરોગ્ય પ્રાપ્ત કર" વગેરે વગેરે.

જે તમને જોઈતું હોય તે તમને પછી આપી શકે છે. આ આખું સાયન્સ આવી રીતના છે. તો આ વિશ્વની વ્યવસ્થા ગોઠવાયેલી છે. તો આખુંય વિશ્વ દેવોને આધીન છે અને એ દેવો બળવાન બને છે તો વિશ્વની અંદર સુચારુ રૂપે વ્યવસ્થા અને શાંતિ બધું બની રહે છે. તો વિશ્વની અંદર જે કંઈ બધું બની રહ્યું છે તે બધું પણ આ દેવોના વ્યવસ્થાને આધીન છે. એટલે કહે છે આગળ કે તે દેવ જ આપણા બધાના ગુરુ છે.

તે દેવો, હવે આગળ વાત કરી દીધી તમને પહેલા કે આ બધા જ દેવો જે કોઈ છે તે પણ રુદ્ર જ. એટલે તમે ખરેખર જો પૂજા કરો છો તે દેવની તો તમે રુદ્રની જ પૂજા કરો છો અને તે રુદ્ર છે તે પાછા પરબ્રહ્મ છે. આ આખી લિંક તમને બહુ સ્પષ્ટ હોવી જોઈએ. એટલે પછી જ્યારે ભાવનાત્મક રીતે તમે ક્યાંય પણ જઈને કોઈની કોઈપણ દેવની પૂજા, પ્રાર્થના, અર્ચન કરતા હશો તો પણ છેવટે ક્યાં જશે? "સર્વદેવ નમસ્કારમ કેશવમ પ્રતિગચ્છતિ." લોકો બોલે છે, સમજે છે, અનુભવે? કોક દા' જઈને પૂછ્યું કે, "ભગવાન, તમને પહોંચ્યું કે ના પહોંચ્યું? મેં મોકલ્યું તું ને?" કે "આવી કેવી તમારી મારી કુરિયર સર્વિસ? તપાસ કરવી પડશે ને કોક દિવસ તો!" બહુ જન્મો જતા રહે એમને એમ, યાર, અજ્ઞાન દશાની અંદર. હવે સમય થઈ ગયો છે તપાસ કરીએ.

તે દેવ આપણા બધાના ગુરુ છે. તે દેવ, રુદ્રદેવ, બધા ગુરુઓના, સર્વજ્ઞોના ગુરુ દ્વારા અપાયેલું આ અન્ન જે છે તે પરબ્રહ્મમય છે. તો જે કંઈ તમે ગ્રહણ કરી રહ્યા છો તે બધું જ અન્ન છે અને તે પરબ્રહ્મમય છે. ઇન્દ્રિયો દ્વારા જે કંઈ તમે ગ્રહણ કરો છો, આ પુસ્તક વાંચીને પણ જે કંઈ તમે ગ્રહણ કરો છો તે પણ અન્ન છે અને તે બ્રહ્મમય છે. શ્રવણ કરો છો, શ્રવણ કરો છો શાસ્ત્રોના, આ બધું પરબ્રહ્મમય છે. તમે એને શ્રુતિ રૂપે ગ્રહણ કરી રહ્યા છો અને તે પરબ્રહ્મમય છે, તે અન્ન છે. બ્રહ્મને સ્વયંના અનુભવ દ્વારા જાણી શકાય. કેટલું પ્રોફાઉન્ડ સ્ટેટમેન્ટ! સ્વયંનો અનુભવ. કોઈ બીજાએ કીધેલું એવું નહીં, તું જાતે જ અનુભવ કર. બ્રહ્મ તો પ્રત્યક્ષ છે. સૂર્ય દેખાય છે, બ્રહ્મ તો છે જ. એને દેખાવાની એ જરૂર નથી, એટલો બધો હો છે. કારણ કે એ તો દેખાય છે.

તમે જાણો છો, એનો તાપ અનુભવાય છે ત્યારે તમે એને જાણો છો. એ તો એનાથી એનોય બોસ છે, સુપ્રીમ બીઇંગ, સોર્સ એન્ડ ફાઉન્ટન ઓફ ઓલ લાઇફ, હુ ઇઝ ઇન ઓલ ધ નેમ્સ એન્ડ ફોર્મ્સ.

આજ પછી બહાર જઈએ ક્યાંક આમ જોઈએ, બહુ મોટો ખૂબ માણસોનો સમૂહ ભેગો થયેલો હોય તો એવું ના જોશો કે ટોળું છે, બ્રહ્મ છે. "બ્રહ્મ દ્રષ્ટિ માત્રેન શુદ્ધિ ભવે." એવા તમે થઈ જશો. દેવ શિવ જ ગુરુ છે અને ગુરુ શિવ જ લિંગ સ્વરૂપ છે. વેદોમાં નિરાકાર બ્રહ્મના સંકેત ચિન્હો આ બધા આપેલા છે. બંને પ્રકાશિત હોવાને કારણે પ્રાણ સ્વરૂપ છે. મહેશ્વર હોવાને કારણે શિવ જ પરમ ગુરુ છે. જ્યાં ગુરુ છે ત્યાં શિવ છે. શિવ અને ગુરુ રૂપે તે મહેશ્વર જ છે. શિવ અને ગુરુ રૂપે મહેશ્વર જ છે. હવે ગુરુને તમે પાદ્ય વંદન કરો, એને નિવેદન કરો: "મને જ્ઞાન આપો." તમે કોના પાસેથી ગ્રહણ કરો છો? મહેશ્વર પાસેથી, પરબ્રહ્મ પાસેથી તમે ગ્રહણ કરી રહ્યા. આ ભાવ છે, આ જોઈશે. આની પહેચાન હોવી જોઈએ અને આનાથી ઓછું ને નીચું નહીં ચાલે. પછી તમને પરબ્રહ્મ પ્રાપ્ત થાય છે.

ભ્રમર કીટક ન્યાય દ્વારા એવું પ્રસિદ્ધ છે કે ભૃંગી નામનું કીટ અન્ય કીટોને પકડીને પોતાના ઘરમાં બંધ કરી દે એટલે તે પછી ભૃંગી જેવું બની જાય. એટલા માટે કીધું કે સદેવ શિવનું ધ્યાન કરવા, ચિંતન કરનાર શિવયોગી શિવ પૂજાના માર્ગમાં અને ગુરુ પૂજાના અંદર લગાતાર એકચિત્ત થવાને કારણે શિવરૂપ થઈ જાય છે અને તે મહેશ્વરના પૂજનથી પણ મુક્ત થઈ જાય. શિવલિંગનો અભિષેક કરવાથી બધા પાપનો નાશ થાય છે. શા માટે અભિષેક કરવો જોઈએ?

શિવનો બધ, ગુરુના અભિષેકથી, મહેશ્વરના ચરણામૃતથી જન્મ-જન્માંતરના પાપો ધોવાઈ જાય છે. એ બધાને પ્રેમ કરવો તે શિવને પ્રેમ કરવા બરાબર છે. તેની તૃપ્તિ એ શિવની તૃપ્તિ. એમની પાસે રહેવું એ જ પવિત્ર કાર્ય છે. એમનું નિરસન, નિરાકરણ એ જ શિવ નિરસન છે.

આ પ્રકારનું જ્ઞાન ધરાવનાર; આ પ્રકારનું જ્ઞાન ધરાવનાર, ધારણ કર્યું હોય તે ધરાવનાર એટલે સર્વદા આનંદથી ઓતપ્રોત રહે. પછી એ મજૂરી નથી કરતો, ગુરુની ગુલામી નથી કરતો; એ આનંદથી પછી રહે છે.

તેથી ભગવાન શિવનું શરણ મેળવવું જોઈએ; તે માટે ગુરુનું શરણ પ્રાપ્ત કરવું જોઈએ. કારણ કે "ગુરુ છે એ શિવ છે, શિવ છે એ ગુરુ છે. એ જ શ્રેષ્ઠ છે અને પવિત્ર છે," એવું આ રુદ્રો ઉપનિષદ આપણને કહે છે.

ૐ સહનાવવતુ સહનવ ભુનક્તુ સહવીર્યમ કરવાવહે તેજસ્વીના વધી તમસ્તુ માં વિદ્વિષાવહે ૐ શાંતિ શાંતિહી.