ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૧૪૪

સરસ્વતી રહસ્ય ઉપનિષદ, આ ઉપનિષદ યજુર્વેદી કૃષ્ણ યજુર્વેદી પરંપરા સાથે સંબદ્ધ છે. ઋષિગણ તેમજ મહર્ષિ અશ્વલાયન વચ્ચે થયેલા પ્રશ્નોત્તર રૂપે આ ઉપનિષદ પ્રગટ થયું. એ જમાનામાં બોલચાલની ભાષા સંસ્કૃત હતી, એટલે એવી રીતે આ ઉપનિષદો પ્રગટ થયા છે. આમાં મહાસરસ્વતીના તાત્વિક સ્વરૂપનું વિવેચન થયેલું છે.

સર્વપ્રથમ તત્વજ્ઞાનના સાધનરૂપ દસ શ્લોકે સરસ્વતી વિદ્યાનો ઉલ્લેખ છે. તે પછી દસ શ્લોકે વિદ્યાના ઋષિ, દેવતા, છંદ આદિનું પ્રતિપાદન છે. તે પછી દસ શ્લોકોના અલગ અલગ ઋષિ, દેવતા, છંદ વગેરેનું ક્રમશઃ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. તે પછી મા સરસ્વતીની પ્રાર્થના, ભગવતી સરસ્વતીનું બ્રહ્મત્વ, પ્રકૃતિત્વ તેમજ પુરુષ તત્વ નિરૂપણ, માયાને વશીભૂત કરનારી ભગવતીનું ઈશ્વરરૂપ વિવેચન, માયાની આવરણ અને વિક્ષેપ શક્તિ, બે શક્તિઓની ઉદભાવના, જીવનું સ્વરૂપ, આવૃત્તિ આવરણના નાશથી ભેદનો નાશ અને દ્રશ્ય જગતમાં બ્રહ્મ અને પ્રકૃતિના અંશનું વિવેચન, બ્રહ્મંશમાં સમાધિનું વર્ણન, છ પ્રકારની સમાધિઓ અને અંતે નિર્વિકલ્પ સાક્ષાત્કારની સ્થિતિનું વર્ણન છે. આ ઉપનિષદ વિદ્યાના જ્ઞાનથી મુક્તિની પ્રાપ્તિની સંદેહ બતાવવામાં આવેલી છે.

"ૐ વાંગમે મનસી પ્રતિષ્ઠિતા મનો મે વાચિ પ્રતિષ્ઠિતમ્, આવિરાવીર્મ એધિ, વેદસ્ય મ આણીસ્થઃ, શ્રુતં મે મા પ્રહાસીઃ અનેન અધીતેન અહોરાત્રા સંધ્યામૃતમ વદિશયામિ સત્યમ વદિશયામિ તન્માભવતુ તદવક્તારમ અવતુ અવતુમામ અવતુ વક્તારમ અવતુ વક્તારમ ૐમ શાંતિ શાંતિ શાંતિ."

"હે પરમાત્મા, મારી વાણીમાં સ્થિર થાવ. મારી વાણી મારા મનમાં સ્થિર થાવ. મન વાણીમાં પ્રતિષ્ઠિત થાવ. આપ મારી સામે પ્રગટ થાવ. મારા માટે વેદોનું જ્ઞાન લાવો. પૂર્વે સાંભળેલા જ્ઞાનને હું ભૂલી ના જવં. આ સ્વાધ્યાયશીલ પ્રવૃત્તિથી હું દિવસ અને રાત્રીને એક કરી દઉં. મારો સ્વાધ્યાય સતત ચાલતો રહે. હું સદેવ રૂત અને સત્ય બોલીશ. બ્રહ્મ મારી રક્ષા કરો. તે બ્રહ્મ આચાર્યની રક્ષા કરે. ત્રિવિધ તાપોની શાંતિ."

એકવાર બધા ઋષિગણો ભગવાન અશ્વલાયન પાસે પહોંચ્યા. તે જમાનામાં ઋષિ જે ભગવત ગુણોથી પ્રાપ્ત થઈ ગયેલા હોય તેમને ભગવાન કહેવાની પરંપરા હતી. જે પ્રભુ સાથે એક રૂપ થઈ ગયા હોય, જેમણે આત્મા સાક્ષાત્કાર કરી લીધા હોય તેને ભગવાન કહેતા. તો વિધિ વિધાનથી એમની પૂજા કરી. તે પછી નમ્રતાપૂર્વક હાથ જોડીને પ્રશ્ન કર્યો: "હે ભગવન, જે જ્ઞાન દ્વારા તતપદના અર્થનું સ્વરૂપ, પરમાત્મ તત્વના સમ્યક રૂપનો સાક્ષાત્કાર થાય છે, એ જ્ઞાન કયા ઉપાયથી પ્રાપ્ત કરી શકાય?"

"તત તતપુરુષાવિમહે" આપણે બોલીએ છીએ ને, તે "હું છું, તે તું છે" વાળી વાત. તો એને કેવી રીતે જાણી શકાય? "તત" પદ જે આપેલું છે, "તત" બોલવાથી આપણે હંમેશા નિર્દેશ કોનો કરીએ? પરબ્રહ્મ પરમાત્માનો કરીએ. તો કહે છે: "આપને જે દેવી શક્તિની ઉપાસના દ્વારા તત્વજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થઈ છે, કૃપા કરીને એ જણાવવાનો અનુગ્રહ કરો."

બધા ઋષિઓનું સમાધાન થતા ભગવાન અશ્વલાયને કહ્યું: "હે મુનિગણો, ઋગ્વેદની દસ રૂચાઓ સાથે બીજ મંત્ર મિશ્રિત મા સરસ્વતીના દસ શ્લોકો દ્વારા નિરંતર સ્તુતિ અને જપ કરીને અમે પરાસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે." એમણે ઉપાય બતાવી દીધો કે જે રસ્તે હું ગયો હતો એ જ રસ્તો તમને બતાવું.

ત્યારે ઋષિઓ ફરી પ્રશ્ન કરે છે કે: "શ્રેષ્ઠ વ્રતનું અનુસંધાન સંપન્ન કરનારા હે મુનિશ્વર, આપ કેવી રીતે અને કયા ધ્યાનના માધ્યમથી આ સારસ્વત મંત્ર પ્રાપ્ત થયો, જેના માધ્યમથી માતા મહાસરસ્વતી પ્રસન્ન થયા? કૃપા કરીને એવો ઉપાય બતાવવાનો અનુગ્રહ કરો."

પ્રસિદ્ધ મુનિ અશ્વલાયને કહ્યું: "હે ઋષિગણો, આ શ્રી સરસ્વતી દસ શ્લોકી મહામંત્રનો ઋષિ હું અશ્વલાયન જ છું. છંદ એનો અનુષ્ટુપ છે તથા દેવતા શ્રી વાગીશ્વરી છે. બીજ મંત્ર એનો યજ્યાગ છે. દેવી વાચમ એ એની શક્તિ છે. પ્રણો દેવી કિલક છે. આનો વિનિયોગ શ્રી વાગેશ્વરી દેવતાની પ્રીતિ અર્થે કરવામાં આવ્યો છે. આનો અંગન્યાસ આ નિમ્ન નામ મંત્રો શ્રદ્ધા, પ્રજ્ઞા, મેધા, ધારણા, વાગદેવતા અને મહાસરસ્વતી આદિ દ્વારા સંપન્ન કરવામાં આવ્યો છે."

એ પછી હવે ધ્યાનનું વર્ણન કરીએ છીએ. ધ્યાનનું વર્ણન આ રીતે છે: "હીમ, મુક્તાહાર, કપૂર અને ચંદ્રમાના સૌંદર્ય જેવી શુભ્ર કાંતિયુક્ત, કલ્યાણ આપનાર, સુવર્ણ જેવા પીળા ચંપક પુષ્પમાળાથી સુશોભિત, ઉન્નત સુપોષ્ટ વક્ષયુક્ત, મનોહર અંગોવાળી વાણી સરસ્વતી દેવીને વિભૂતિની સિદ્ધિ માટે હું મન અને વાક શક્તિ દ્વારા નમન વંદન કરું છું."

"ૐ પ્ર ણો દેવી સરસ્વતી... મંત્રસ્ય ભરદ્વાજ ઋષિ ગાયત્રી છંદસે સરસ્વતી દેવતા પ્રણવીન બીજ શક્તિ કિલકમ ઇસ્ટાર્થે વિનિયોગ મંત્રેણ ન્યાસ."

તો "ૐ પ્રણોદેવી" નામના મંત્રના જે ઋષિ છે તે પાછા ભરદ્વાજ છે. છંદ એનો ગાયત્રી છે. દેવતા એના સરસ્વતી છે અને ૐમ નમઃ એટલે કે પ્રણવ જ આ મંત્રનું બીજ છે. એની શક્તિ અને કિલક ત્રણેય એ જ છે. "સંસ્કૃત બીજમંત્રનું પુનરાવર્તન (ॐ ऐं ऐं ऐं પ્રકારનું)" ઈષ્ટ અર્થની સિદ્ધિ માટે આનો વિનિયોગ કરવામાં આવ્યો છે. હવે ઈષ્ટ શું છે? કેવળ બ્રહ્મની પ્રાપ્તિ એ જ ઈષ્ટ છે. એની પ્રાપ્તિ માટે આ વિનિયોગ કરીએ છીએ અને આ મંત્રથી જ અંગન્યાસ પણ કરવામાં આવે છે.

આગળ કહે છે: "જે ભગવતી સરસ્વતી દેવીનું સ્વરૂપ વેદાની શાસ્ત્રનું અર્થભૂત એકમાત્ર બ્રહ્મ તત્વ છે અને જે ભિન્ન ભિન્ન નામ અને રૂપો દ્વારા ઓળખાય છે, તે સરસ્વતી મને સંપૂર્ણ સંરક્ષણ પ્રદાન કરો." જે બ્રહ્મ છે, હવે એ બ્રહ્મ જે છે એ ભિન્ન ભિન્ન નામ રૂપો દ્વારા ઓળખાય છે. તો સરસ્વતી મને સંપૂર્ણ સંરક્ષણ આપો. જ્યાં ભેદ ઊભો થયો છે, બીજું રૂપ આવ્યું છે ત્યાં ભય ઊભો થઈ ગયો છે. તો તેનાથી મારું સંરક્ષણ થાવો એમ કહે છે અહીંયા. જ્યાં સુધી મને ભેદ દેખાયો છે ત્યાં સુધી મને ભેદના કારણે ભય વ્યાપે.

"છે જે તો મને નિર્ભય બનાવો." અલ્ટીમેટલી એમ કહે છે એટલે શું કહે છે કે મને એકરૂપ બનાવો બ્રહ્મ સાથે. મૂળ પ્રાર્થના આજ છે.

દાનથી શોભાયમાન, અન્નથી પૂર્ણ સંપન્ન, તેમાં ઉપાસના કરનારને સંરક્ષણ આપનારી માતા સરસ્વતી અમને ઉપાસકોને અન્ન આદિથી સંરક્ષિત કરો. પાંચ ઇન્દ્રિયોનું અન્ન બ્રહ્મ છે. આ મંત્રના દ્રષ્ટા ઋષિ અત્રી છે. છંદ એનો ત્રિસ્ટુપ છે. દેવતા એના સરસ્વતી છે. આ બીજ મંત્રનું બીજ, શક્તિ અને કિલક એ ત્રણેય "રીમ" છે. અભિષ્ટ કાર્યની પૂર્તિ માટે આ "રીમ" બીજનો ઉપયોગ વિનિયોગ કરવામાં આવતો હોય છે. એટલે "રીમ રીમ રીમ" કરીને એનો ન્યાસ કરવો જોઈએ. આ મંત્ર દ્વારા ન્યાસની ક્રિયા પણ સંપન્ન કરવામાં આવે છે. પહેલામાં "ઓમ" હતું, હવે "રીમ" આવ્યું.

આગળ: ચારે વેદ અને તેના અંગ ઉપાંગોમાં જે એક જ દેવતાની સ્તુતિ થાય છે અને જે પરબ્રહ્મ પરમેશ્વરની એકમાત્ર અદ્વૈત શક્તિ રૂપા છે, એવી તે માતા સરસ્વતી દેવી અમને બધાને સંરક્ષણ આપો. માતા સરસ્વતી દેવી કોણ છે? એકમાત્ર અદ્વૈત શક્તિ રૂપા છે, યા પરમેશ્વર સાથે સંપૂર્ણપણે અદ્વૈતમાં છે. એવા અમારા બધા દ્વારા યજન યોગ્ય માતા સરસ્વતી દેવી પ્રકાશરૂપ દિવલોકથી નીચે આવીને વિશાળ પર્વત જેવા આકારના મેઘોની વચ્ચે થઈને અમારા યજ્ઞસ્થળમાં પધારો. અમારા સ્તુતિગાનથી આનંદિત થઈને તે દેવી સરસ્વતી તો તે ઈચ્છાનુસાર અમારા બધા આનંદપ્રદ સ્તોત્રોનું શ્રવણ કરો.

હવે આગળ કહે છે: "પાવકાન" આ જે મંત્ર છે, તેના દ્રષ્ટા ઋષિ મધુછંદા છે. બધા અલગ અલગ ઋષિઓ સ્તુતિ કરે છે. છંદ એનો ગાયત્રી છે અને દેવતા સરસ્વતી. આ મંત્રનું બીજ, શક્તિ અને કિલક ત્રણે "શ્રીં" છે. કામના સિદ્ધિ માટે આ મંત્રનો વિનિયોગ કરવામાં આવે છે. "શ્રીમ શ્રીમ શ્રીમ શ્રીમ શ્રીમ શ્રીમ" કરો, તમારે કોઈપણ કામના અંદર હોય તો એ પૂર્ણ થઈ શકે છે. આ મંત્ર દ્વારા જ અંગન્યાસ કરવામાં પણ આવે છે. "શ્રીમ શ્રીમ શ્રીમ શ્રીમ શ્રીમ શ્રીમ" જેનો અર્થ રૂપેવ વર્ણ પદ તેમજ વાક્ય આદિ સર્વત્ર વિદ્યમાન છે, જે આદિ અને અંતથી પર છે તથા જે અનંત રૂપ ગુણ આદિથી સંપન્ન છે, તેવી તે માતા સરસ્વતી દેવી અમને સંરક્ષણ આપો. જે બધા સાધકોને પવિત્ર અને પરિષ્કૃત બનાવનારી છે, જે અન્ન આદિથી સમર્થ છે અને કર્મ આદિ દ્વારા મળનારા ધનની પ્રાપ્તિમાં કારણ સ્વરૂપા છે.

કર્મ કરો ત્યાર પછી તેનાથી જે ધનની પ્રાપ્તિ થાય છે, તો તેનું કારણ સ્વરૂપ એ છે માતા સરસ્વતી. તે માતા સરસ્વતી અમારા યજ્ઞમાં ઉપસ્થિત રહીને યજ્ઞ કર્મને પૂર્ણતા સુધી પહોંચાડવામાં સહયોગી થાઓ.

"ચૌદયત્રી" આ મંત્રના ઋષિ જે છે તે મધુછંદા છે. છંદ એનો ગાયત્રી છે અને દેવતા સરસ્વતી છે. આ મંત્રના બીજ, શક્તિ અને કિલક ત્રણે "બ્લુ" છે. ઈચ્છિત અર્થની પ્રાપ્તિ માટે આનો વિનિયોગ કરવામાં આવે છે. તો આ મંત્રથી અંગનાશની ક્રિયા પણ સંપન્ન કરવી જોઈએ. "ૐ બ્લૂં નમઃ (બીજ મંત્ર "બ્લૂં"), ઓમ ૐ બ્લુમ નમઃ, ૐમ બ્લુમ નમઃ, ૐમ બ્લુમ નમઃ, ૐમ બ્લુમ નમઃ" આવી રીતે કરવાનું.

જે દેવી બધા દેવોની સમ્યક અધિશ્વરી છે, અર્થાત પ્રેરણાત્મિકા શક્તિ સ્વરૂપા છે અને જે અધ્યાત્મ અને અધિદેવ સ્વરૂપેણી છે, જે અમને બધા સાધકોના અંતરકરણમાં મધ્યમાં વાણી રૂપે વિદ્યમાન છે, તે માતા સરસ્વતી દેવી અમને બધાને સંરક્ષણ પ્રદાન કરો. જે દેવી સત્ય અને પ્રિય બોલવાની પ્રેરણા આપે છે અને ઉત્તમ બુદ્ધિ સંપન્ન ક્રિયાશીલ પુરુષને તેમનો કર્તવ્ય બોધ કરાવીને સચત કરે છે. હું તો હોય ને 4:30 વાગ્યે તો એકદમ બેઠો થઈ જાય, આમ અંદરથી એને એવું થાય કે ધ્યાનમાં બેસ. એટલે એ જે પ્રેરણા છે તે તેના દેવી સરસ્વતી તરફથી આવતી હોય છે. એવી એ માતા સરસ્વતી દેવીએ અમારા સાધકોના યજ્ઞને ધારણ કરેલો છે.

"મહોવર્ણ" એ મંત્રના દ્રષ્ટા ઋષિ મધુછંદા છે. છંદ એનો ગાયત્રી છે. દેવતા સરસ્વતી છે. આ મંત્રના બીજ, શક્તિ અને તિલક ત્રણે "સૌ" છે. તો "ૐમ સૌ નમઃ, ૐ સૌ નમઃ, ૐ સો નમઃ, સૌ નમઃ, સૌ નમઃ" કરીને એનો ન્યાસ કરવાનો. આ મંત્ર દ્વારા જ ન્યાસની ક્રિયા સંપન્ન કરવાની.

જે દેવી સરસ્વતી અંતર્યામી રૂપે ત્રણેય લોકને નિયંત્રિત કરે છે, જે રુદ્ર અને આદિત્ય આદિ દેવોના રૂપે પ્રતિષ્ઠિત છે, તે માતા સરસ્વતી દેવી અમને સાધકોને સંરક્ષણ આપો. નદીના રૂપે પ્રાદુર્ભૂત થયેલી માતા સરસ્વતી પોતાના પ્રવાહ રૂપી કાર્ય દ્વારા પોતાનામાં સમાયેલ અપાર જળ રાશિનો પરિચય કરાવે છે. તે જ માતા સરસ્વતી પોતાના દેવ સ્વરૂપથી બધા પ્રકારની કર્તવ્ય પરક પ્રજ્ઞા બુદ્ધિને જાગૃત કરે છે. પ્રજ્ઞાશક્તિ માતા સરસ્વતીને પ્રાર્થના કરો એટલે પ્રજ્ઞા જાગૃત થઈ જાય.

"ચત્વારીવાક" આના દ્રષ્ટા ઉચ્ચતથ પુત્ર દીર્ઘતમા છે. છંદનો ત્રિસ્ટુપ છે અને દેવતા સરસ્વતી છે. બીજ, શક્તિ અને કિલક બીજ મંત્ર "ઐં ઐં ઐં" (ऐं બીજાક્ષર) ઈષ્ટની પ્રાપ્તિ માટે આ મંત્રનો વિનિયોગ કરવામાં આવે છે. આ મંત્ર દ્વારા ન્યાસની ક્રિયા પણ સંપન્ન કરવી.

જે અંતઃદ્રષ્ટિ સંપન્ન સમસ્ત પ્રાણી વર્ગ માટે ભિન્ન ભિન્ન રૂપે વ્યક્ત થઈને અનુભવ ગમ્ય થઈ રહી છે, તે જે દેવી એકમાત્ર જ્ઞપ્તિ રૂપે એટલે કે જાણવા યોગ્ય છે, બધી જગ્યાએ પ્રતિષ્ઠિત છે. માં સરસ્વતી ક્યાં નથી? એટલે જ્યાં જ્યાં બ્રહ્મ છે ત્યાં મહાસરસ્વતી મોજૂદ છે. એમ હે માતા સરસ્વતી, અમને સંરક્ષણ આપો.

સંપૂર્ણ વાણીને પરા, પશ્યંતી, મધ્યમા અને વૈખરીના રૂપે ચાર પદમાં વહેંચવામાં આવેલી છે. આ વાણીઓને બધા વિદ્વાન બ્રાહ્મણ અને મનિષીઓ જાણે છે. આ વાણીઓમાંથી ત્રણ પરા, પશ્યંત અને મધ્યમા હૃદયરૂપી ગુફામાં સ્થિત છે, તેથી તે બહાર પ્રગટ થતી નથી. પરંતુ ચોથી વૈખરી વાણીને જ મનુષ્ય બોલવામાં પ્રયોજી શકે. તો શું કીધું? પરા, પશ્યંતી અને મધ્યમા એ હૃદય ગુફામાં સ્થિત છે, જ્યારે વૈખરી વડે વ્યક્તિ બોલે. યદ્યાય દંતી.

આ મંત્રના દ્રષ્ટા ઋષિ ભાર્ગવ છે. છંદ એનો ત્રિસ્ટૂપ છે અને દેવતા એના સરસ્વતી છે. બીજ, શક્તિ અને કિલક આ ત્રણેય 'ક્લીમ' છે. આ મંત્ર દ્વારા ન્યાસની ક્રિયા પણ સંપન્ન થાય છે. જે દેવી સરસ્વતી નામ, જાતિ આદિ ભેદો દ્વારા અષ્ટધા એટલે કે આઠ રૂપોવાળા બન્યા છે, પૂર્યાષ્ટક અષ્ટધા પ્રકૃતિ સાથે જ નિર્વિકલ્પ રૂપે પણ પરિલક્ષિત થઈ રહ્યા છે, તે માતા સરસ્વતી અમને બધાને સંરક્ષણ આપો.

રાષ્ટ્રી અર્થાત દિવ્ય ભાવનાઓ, રાષ્ટ્રી અર્થાત દિવ્ય ભાવનાઓને જન્માવનારી અને બધા દેવોને આનંદિત કરનારી દેવી વાગશક્તિ જે સમયે અજ્ઞાનીઓને જ્ઞાન આપતા યજ્ઞમાં ઉપસ્થિત થાય છે, તે સમયે માતા સરસ્વતી ચતુર્દિકને નિમિત્તે અન્ન અને જળનું દોહન કરે છે. આ મધ્યમાં વાણીમાં જે શ્રેષ્ઠતમ તત્વ છે, એ ક્યાં જાય છે? દેવી વાચ, આ મંત્રના દ્રષ્ટા ઋષિ ભાર્ગવ છે. છંદ ત્રિસ્ટુપ અને દેવતા સરસ્વતી છે. બીજ, શક્તિ અને તિલક આ ત્રણેય 'સૌ' છે. આ મંત્ર દ્વારા ન્યાસની ક્રિયા સંપન્ન કરી લેવી જોઈએ.

એ પછી જે વાક સ્વરૂપા માતા સરસ્વતીની વ્યક્ત અને અવ્યક્ત વાણીનું દેવાદી સહિત બધો જીવ સમુદાય વાચન કરે છે, જે દેવી સમસ્ત વાંછિત પદાર્થોને દૂધની જેમ આપવામાં કામધેનુ જેવી છે, તે માતા સરસ્વતી દેવી અમને બધાને સંરક્ષણ પ્રદાન કરવાની કૃપા કરો. જે કાંતિમય વૈખરી વાણી પ્રાણ સ્વરૂપ દેવગણો દ્વારા પ્રગટ કરવામાં આવી છે, જેનું બધા પ્રાણીઓ ઉચ્ચારણ કરે છે, તે કામગી ધેનુની જેમ આનંદ આપનાર તેમજ અન્ન બળ આપનાર વાઘ રૂપીની દેવી ઉત્તમ સ્તુતિઓથી સંતુષ્ટ થઈને અમારા બધા સાધકોની પાસે ઉપસ્થિત થાવ.

"ઉત્ત ઉતવમ" આ મંત્રના દ્રષ્ટા ઋષિ બ્રહસ્પતિ છે. છંદ એનો ત્રિસ્ટુપ છે અને દેવતા એના સરસ્વતી છે. 'સામ' આ બીજ, શક્તિ અને તિલક ત્રણેય છે અને આ મંત્ર દ્વારા પણ ન્યાસ સંપન્ન કરવો જોઈએ. જે દેવી સરસ્વતીને યોગીજનો બ્રહ્મારૂપે, બ્રહ્મ રૂપે જાણીને, બ્રહ્મવિદ્યા રૂપે જાણીને બધા બંધનોથી મુક્ત થઈ જાય છે તથા જે સન્માર્ગ દ્વારા પૂર્ણતાની પરમ અવિનાશી પદની પ્રાપ્તિ થાય છે, તે દેવી સરસ્વતી અમને બધાને સંરક્ષણ પ્રદાન કરો.

કેટલાક લોકો વાક શક્તિને દ્રશ્ય રૂપે જોઈને પણ જોઈ શકતા નથી. એમ જુએ કે આ કેટલો પ્રખર વિદ્વતાથી બોલી રહ્યા છે. એમ કે તો એની એટલી વિદ્વતાના આ બધું આમ જે વહી રહ્યું હોય તેને જોવા છતાંય જોતા નથી, એને ગણકારતા નથી. કહેવાનો મતલબ, કેટલાક લોકો સાંભળવા છતાં સાંભળી શકતા નથી, સમજી નથી શકતા. પરંતુ કોઈ કોઈ માટે આ વાગદેવી પોતાના સ્વરૂપને એવી રીતે પ્રગટ કરે છે, જેવી રીતે પતિની ઈચ્છા કરનારી વસ્ત્રાભૂષણથી અલંકૃત સ્ત્રી પોતાને પતિ સમક્ષ રજૂ કરી દે છે અને સમર્પિત કરી દે છે.

ત્યારે કહે છે: "અંબિતમી" આ મંત્રના દ્રષ્ટા ઋષિ ગૃત સમત છે. છંદ એનો અનુષ્ટુપ છે અને દેવતા સરસ્વતી છે. એમ આ બીજ, શક્તિ અને કિલક ત્રણેય છે. મંત્ર દ્વારા એમ બીજથી પણ એનો ન્યાસ કરવો. આગળ કહે છે, જે માતા સરસ્વતી દેવીમાં બ્રહ્મજ્ઞાનીજન આ નામ રૂપાત્મક સંપૂર્ણ જગતને વ્યાપીને રહેલી માત્ર બ્રહ્મ સ્વરૂપા તેનું ધ્યાન કરે છે, તે સરસ્વતી દેવી અમારા સૌનું રક્ષણ કરો.

નામ રૂપાત્મક સંપૂર્ણ જગત તો એના આધીન છે, કારણ કે એ વ્યાપીને રહેલી છે. દરેકને નામ આપવામાં આવ્યું. સરસ્વતીની જરૂર પડે કે ના પડે, નામ આપવું હોય તો કઈથી થવાનું હતું, બતાવો? રૂપ છે તો રૂપનું વર્ણન કરવું પડશે. ધ્યાન કરવું હોય તોય પહેલા રૂપનું વર્ણન કરવું. કોઈ આવીને પૂછે કે ભાઈ આ કેવા લાગે છે? તો કે આ એ આવા છે, આવા છે, આવા છે. તમે વર્ણન કરો છો, વાણીની જરૂર પડે છે. માં વાગેશ્વરી જો હાજર ના થાય તો તમે બોલી શકો? ઘણા બોલવા માંગતા હોય તો બોલી નથી શકતા. ઘણા ઘણી વખત ઘણું બોલવા માંગતા હોય છે, બોલી નથી શકતા. કેમ? તો કે એમને બાધ થઈ ચૂક્યો છે. બસ આ કૃપા અને અવકૃપા અથવા તો અંતરાય કે આવરણને આવી રીતે સમજો.

ઘણા બાળકો બોલવાનું બહુ મોડાસરું કરે છે. ઘણા બોલી જ નથી શકતા અને ઘણા હોય તો ચાર-આઠ મહિના, નવ મહિના થતામાં તો ચે ચે કરી મૂકે. એટલું બધું કે આપણે કહેવું પડે કે ભાઈ બંધ થા, તોય બંધ ના થાય. કારણ કે સહજ રૂપા એને પર કૃપા છે, તો પછી પહેલા બોલવાનું શરૂ કરી દેશે.

હે માતા સરસ્વતી, આપ સમસ્ત માતૃશક્તિઓમાં, નદીઓમાં અને દેવીઓમાં પણ સર્વશ્રેષ્ઠ છો. અમે ધનના અભાવમાં અપ્રશસ્ત અર્થાત અભાવગ્રસ્ત જેવા થઈ ગયા છીએ. મૂળ ધન કયું છે? દૈવી સંપત્તિ. દૈવી સંપત્તિ હશે તો આ સંપત્તિ આવશે. હે માં, આપ અમને બધાને પ્રશસ્ત અર્થાત હરેક પ્રકારે સંપન્ન બનાવવાની કૃપા કરો.

જે માતા સરસ્વતી પ્રજાપતિ બ્રહ્માજીના મુખ રૂપી કમળના મનમાં રાજહંસીની જેમ વિચરણ કરે છે, હંસ હંસ તે ચતુર્ભિક શુભ્ર કાંતિમય દેવી, દેવી સરસ્વતી મનરૂપી માનસમાં પ્રતિદિન રમણ કરો. "હંસ હંસ તે હું છું, તે હું છું, તે હું" એ ભાવ સાથે જરા એની વાત કરે.

હે કાશ્મીર દેશમાં રહેનારા શારદા દેવી, આપને નમન વંદન. હું નિત્ય આપને પ્રાર્થના કરું છું. કૃપાપૂર્વક આપ મને વિદ્યા આપવાની કૃપા કરો. આપ હંમેશા પોતાના ચારે હાથમાં અક્ષસૂત્ર, અંકુશ, પાશ તેમજ પુસ્તક ધારણ કરો છો. આપના હૃદય પ્રદેશમાં મુક્તહાર સતત શોભાયમાન છે. હે દેવી સરસ્વતી, આપ મારી વાણીમાં સદેવ વાસ કરો.

શંખવત સુંદર કંઠ તેમજ શ્રેષ્ઠ તામ્ર જેવા ઓષ્ઠયુક્ત સમસ્ત આભૂષણોથી અલંકૃતા દેવી મહાસરસ્વતી મારી જીહવાગ્રે સુખપૂર્વક પ્રતિષ્ઠિત થાઓ. જે માતા સરસ્વતી દેવી શ્રદ્ધા, ધારણા, મેધા રૂપી તેમજ વિધિવલ્લભા છે, તે માતા અમને ભક્તોને સમદમ આદિ સટ સંપત્તિઓથી પ્રદાન કરી સદેવ અમારી જીવવાગ્રે નિવાસ કરો. જે ચંદ્રકરા કળા દ્વારા અલંકૃત કેશપ અને પાસથી યુક્ત છે અને જે ભવ સંતાપનો નાશ કરનારી અમૃત તુલ્યન જળ રૂપ નદી સમાન છે, એ ભવાની માતા સરસ્વતીને.

હું નમન કરું છું, વંદન કરું છું. જે પુરુષને કવિત્વ, ભોગ, નિર્ભયતા અને મુક્તિની આકાંક્ષા હોય, તે આ દસ મંત્રોથી યુક્ત માતા સરસ્વતીની ભક્તિભાવે નિત્ય સ્તુતિ કરે:

"ચતુર્મુખ મુખામ ભોજ વન હંસ વધુર મમ માનસે રમતા નિત્યમ સર્વ શુક્લા સરસ્વતી. નમસ્તે શારદે દેવી કાશ્મીર પૂરવાસીની, ત્વામ અહમ પ્રાથય નિત્યમ વિદ્યાદાનમ ચ દેહીમે. અક્ષસૂત્રાંકુશ ધરા પાસ પુસ્તક ધારિણી, મુક્તાહાર સમાયુક્તા વાચિતસ્થતુ મે સદા. કંબુક કંઠી સુતામ ભોષટિ સર્વાભરણભ ભૂષિતા, મહાસરસ્વતી દેવી જીહવાગ્રેસની વિષયતામ. યા શ્રદ્ધા ધારણા મેધા વાગ દેવી વિધિ વલ્લભા, ભક્ત જીવાગ્ર સદના સમાધિ ગુણ દાયિની. નમામી યામિની નાથ લેખાલંકૃત કુંતલામ, ભવાની ભવસં સંતાપ નિર્વાપણ સુધાનદીપ ય કવિત્વમ નિરાતંક ભુક્તિ મુક્તિ ચવાંછતી સો અભ્યચણા દસ શ્લોક્યા નિત્યમ સ્તૌતિ સરસ્વતી."

આ દસ મંત્રોનો જાપ કરવો છે. આગળ કહે છે કે જે મનુષ્ય શ્રદ્ધા ભક્તિપૂર્વક માતા સરસ્વતી દેવીનું વિધિવત પૂજન કરીને નિત્ય સ્તવન કરે છે, એને છ માસમાં એમની કૃપાની પ્રાપ્તિ થઈ જાય છે. તે પછી તે મનુષ્યના મુખ દ્વારા અદ્વિતીય, પ્રમેય રહિત, ગદ્ય-પદ્યથી યુક્ત શબ્દોના રૂપે લાલિત્યપૂર્ણ એવી અક્ષરોયુક્ત વાણી સ્વતઃ વહેવા લાગે છે. માતા સરસ્વતીનો કૃપાપાત્ર ભક્ત કવિ મોટે ભાગે બીજા દ્વારા સાંભળ્યા વિના જ આર્ષ ગ્રંથોના અભિપ્રાયને જાણવામાં પણ સમર્થ બની જાય છે. કોઈપણ પુસ્તક આમ આવે એના પાસે એટલે તરત એને બધું સમજણ પડી જાય કે આની અંદર શું છે.

"હે બ્રાહ્મણો, આવો દ્રઢ વિચાર માતા સરસ્વતી દેવીએ સ્વતઃ પોતાના શ્રીમુખથી કહેલો છે."

પ્રજાપતિ બ્રહ્માજીના દ્વારા અમે એમની સત્ય સનાતન યુક્ત આત્મવિદ્યાને પ્રાપ્ત કરી અને હું સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ વાળા નિત્ય અવિનાશી બ્રહ્મત્વને પ્રાપ્ત થયો છું. તે પછી સત્, રજ અને તમોગુણની સમાનતાથી આ પ્રકૃતિની રચના સંપન્ન થઈ. જે રીતે દર્પણમાં પ્રતિબિંબ દ્રષ્ટિગોચર થાય છે, એવી જ રીતે પ્રકૃતિમાં ચૈતન્ય તત્વનું પ્રતિબિંબ સત્યવત્ પ્રતીત થાય. એ ચૈતન્ય તત્વના પ્રતિબિંબ દ્વારા જ પ્રકૃતિ ત્રણ પ્રકારની પ્રતીત થાય છે. પ્રકૃતિ યોગ દ્વારા તમને આ જીવત્વ એટલે કે આ દેહ પણ પ્રાપ્ત થયો. તમને પ્રકૃતિનો યોગ થયો ત્યારે તમે આ દેહ ધારણ કરી શક્યા.

શુદ્ધ સત્વગુણની પ્રધાનતા વાળી પ્રકૃતિ માયા કહેવાય છે. શું કીધું? શુદ્ધ સત્વગુણની પ્રધાનતા વાળી, જેમાં સત્વગુણની પ્રધાનતા છે, તો એવી પ્રકૃતિ હોય તેને માયા કહેવાય છે. એ સતોગુણી માયામાં પ્રતિબિંબિત ચૈતન્ય તત્વને જ બ્રહ્મ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સતોગુણી માયામાં પ્રતિબિંબિત તત્વ જે છે, તે બ્રહ્મ છે. ચૈતન્ય તત્વ છે, તે બ્રહ્મ છે. તે માયા બધાને જાણનાર બ્રહ્મની પોતાના આશ્રયમાં રહેનારી ઉપાધિ છે. બ્રહ્મના આશ્રયમાં રહેનારી છે. માયાને નિયંત્રણમાં રાખવી, અદ્વિતીય અને સર્વજ્ઞત્વ હોવું, આ જ એ વિરાટ બ્રહ્મના મુખ્ય લક્ષણો છે. સમસ્ત લોકના સાક્ષીભૂત હોવાના કારણે તથા સમષ્ટિ રૂપ અને સાત્વિક ગુણથી યુક્ત હોવાને કારણે તે બ્રહ્મ જગતની રચના કરવા, ન કરવા અને તેનાથી પણ જુદા કામ કરવા માટે સ્વતંત્ર છે અને સમર્થ છે. આ કારણે સર્વજ્ઞત્વ આદિ ગુણોથી સંપન્ન આ ચૈતન્ય તત્વ જે છે, તેને ઈશ્વર કહેવામાં આવે છે.

વિક્ષેપ અને આવરણ એ માયાની બીજી બે શક્તિઓ છે. માયા તો મૂળ શક્તિ છે જ, પણ પાછી એક વિક્ષેપ અને બીજી આવરણ એવી બે શક્તિઓ માયાની છે. પ્રથમ વિક્ષેપરૂપી શક્તિ લિંગદેહથી માંડીને તે બ્રહ્માંડ પર્યંત જગતની સંરચના કરે છે, વિક્ષેપ પાડી પાડીને. બીજી આવરણ રૂપી અપરાશક્તિ છે, જે અંતરજગતમાં બ્રહ્મ અને સૃષ્ટિના કારણ ભેદને આવૃત કરે છે. એ જ સાંસારિક બંધનોનું મુખ્ય કારણ છે, કઈ? આવરણ શક્તિ. આવરણો જેવા તૂટ્યા એટલે તરત વિક્ષેપો પણ ચાલવા માંડશે અને સીધી બ્રહ્મની પ્રાપ્તિ થશે. સાક્ષીને એ પોતાના લિંગદેહથી યુક્ત પ્રતીત થાય છે. કોને? સાક્ષીને. સાંભળો, સાક્ષી છે કોણ? અત્યારે જુઓ, આજે કંઈ થઈ રહ્યું છે એનો કોઈ સાક્ષી છે? બોલાઈ રહ્યું છે અને જોનારો કોક છે. તો એ સાક્ષીને એ પોતાના લિંગ દેહથી યુક્ત પ્રતીત થાય છે.

ચૈતન્ય તત્વનું પ્રતિબિંબ જ્યારે કારણરૂપ પ્રકૃતિમાં સમાહિત થાય છે, ત્યારે દ્રશ્ય જગતમાં કાર્ય કરનારો જીવ જન્મે છે. જીવની ઉત્પત્તિ આવી રીતે થાય. આવરણ શક્તિનો નાશ થતા જ ભેદની પ્રતીતિ સ્પષ્ટ થવા લાગે છે. અર્થાત આ આવરણ શક્તિથી ચૈતન્ય તત્વનો અચેતનમાં આત્મભાવ થતો નથી. અત્યારે બધું આત્મીય લાગે, આ મારું, પેલું ફલાણું, ઢીંકણું, આમ તેમ, આ બધી માયા. હવે જેવું આ આવરણ હટી જાય એટલે તરત જ શું થાય? જીવ છે તે આત્મભાવને પામી જાય. પછી એને મારાપણું લાગે નહીં. એની કૃપા થઈ ગઈ એકદમ. પછી બીજી કોઈ જગ્યા એને ગોઠે જ નહીં. એટલે વૈરાગ્ય એની મેળે આવવા માંડે, સહજ વૈરાગ્ય. એવું નહીં કે ભાઈ આ બધું કાઢી નાખો, મારો માર નથી જોઈતું, હું ત્યાગ કરું છું. આવું બધું કશું ના થાય. આવરણ ખસ્યું બસ, એટલે પોતાપણું ગયું. આપો, આપો મારાપણું, ત જે હોય ને બધું આ મારું મારું મારું મારું બધું ગાયબ થઈ જશે.

આવરણ તોડો બસ, વાત એક જ છે. એને ભેદી કાઢો બધા. એટલે કીધું કે ભેદની પ્રતીતિ સ્પષ્ટ થવા લાગશે. અર્થાત આવરણ શક્તિથી ચૈતન્ય તત્વનો અચેતનમાં આત્મભાવ થતો નથી. તેથી જીવત્વની સ્થિતિ શું થાય? સમાપ્ત થઈ જાય છે. જીવનો જીવભાવ ખતમ થઈ જાય છે ત્યાં આગળ. એટલે આત્મા બની જાય છે. આત્મા ભણી જ એ ચાલવા માંડે છે પછી. અને જે શક્તિ બ્રહ્મના ભેદને આવૃત કરીને પ્રતિષ્ઠિત થાય છે, એ જ શક્તિના વસમાં થયેલ બ્રહ્મ વિકાર ગ્રસ્ત થતું લાગે છે. એનાથી રિવર્સ ત્યાં પણ આવરણનો નાશ થતાં બ્રહ્મ અને સૃષ્ટિનો ભેદ સ્પષ્ટ રૂપે આભાસિત થવા માંડે અને બંને.

બ્રહ્મ અને સૃષ્ટિમાંથી સૃષ્ટિ જ વિકાર સ્થિતિને પ્રાપ્ત થાય છે, કારણ કે બ્રહ્મ તો નિરાકાર છે. "અસ્તિ" એટલે કે "છે", "ભાતિ" એટલે "આભાસ થાય છે" અને "પ્રિય" એટલે "આનંદ સ્વરૂપ". રૂપ અને નામ આ પાંચ અંશ કહેવામાં આવ્યા છે. નામ અને રૂપને જગતનું કારણ સ્વરૂપ કહેવામાં આવે છે. જગતનું કારણ શું છે? નામ અને રૂપ. તો નામ અને રૂપ સાથેના સંબંધથી જ સતચિદાનંદમય પરમાત્મ તત્વ જગતના રૂપે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.

સાધક પુરુષે પોતાના અંતઃબાહ્યમાં સમાધિ સાધનમાં તત્પર રહેવું જોઈએ. સમ આદિ સમાનતા, સમ્યકતા જે ગોત એવા સાધનોમાં તત્પર રહેવું જોઈએ. હૃદયમાં બે પ્રકારની સમાધિ થાય છે, જેમાં પ્રથમ સવિકલ્પ અને બીજી નિર્વિકલ્પ. સવિકલ્પ સમાધિના પણ પાછા બે રૂપ છે, જેમાં પ્રથમ જે છે તે દ્રશ્યાનુવિદ્ધ અને બીજી છે શબ્દાનુવિદ્ધ. આ સમાધિ ચિત્તમાં પ્રગટ થનાર કામ આદિ વિકાર દ્રશ્ય છે. ચિત્તમાં જે બહાર નહીં દ્રશ્ય છે અને ચેતન આત્મા એનો સાક્ષી છે, એ જુએ છે. "ચિત્તમાં આવું ચાલે છે" આવું જ ચિંતન કરવું જોઈએ. આ દ્રશ્યાનુવિદ્ધ સવિકલ્પ સમાધિ છે. "તું અંગ રહિત સત્ય ચિદાનંદ સ્વરૂપ પ્રકાશ સ્વરૂપ દ્વૈત રહિત છું" આવી સવિકલ્પ સમાધિ શબ્દાનુવિદ્ધ સમાધિ કહેવાય છે.

આત્માનો અનુભવ કરતા રસના આવેશથી દ્રશ્ય અને શબ્દની ઉપેક્ષા કરનાર સાધકના હૃદયમાં, દ્રશ્ય અને શબ્દ બંનેની ઉપાસના કરનાર સાધકના હૃદયમાં નિર્વિકલ્પ સમાધિની સ્થિતિ બને છે. નામરૂપ ગુમાવો અને વાણી પણ બંધ થઈ જાય, વિચારો પણ બંધ થઈ જાય ત્યારે આ સ્થિતિ આવીને ઊભી રહેશે. નિર્વિકલ્પ સમાધિની સ્થિતિ ત્યાં સુધી નહીં. આ મનની બકબક ચાલે છે અંદર, જ્યાં સુધી એ ચાલુ ત્યાં સુધી તમને શાંતિ પ્રાપ્ત થતી હોતી નથી. આ નિર્વિકલ્પ અને સવિકલ્પ સમાધિ હૃદયમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. આવી જ રીતે શરીરની બહાર કોઈ અન્ય વસ્તુ તરફ, વિશેષ તરફ લક્ષ્ય કરી અને ચિત્તમાં એકાગ્રતા કરવાથી, ચિત્તમાં એકાગ્રતા કરવાથી સમાધિ લાગી જાય છે. ધેટ ઇસ ધ કી. ચિત્ત ઉપર ધ્યાન આપો, ક્યાં ચાલી રહ્યું છે એ ચિત્તને જેવું તમે કોન્સન્ટ્રેટ કર્યું, એકાગ્ર કર્યું એટલે સમાધિ લાગી જશે.

બતાવ્યું હતું આપણે અહીંયા શું કહ્યું હતું? અમનસ્ક સ્થિતિ તરત જ આવી જશે.

પ્રથમ સમાધિ દ્રષ્ટા અને દ્રશ્યના વિવેક દ્વારા થાય છે. બીજા પ્રકારની સમાધિ એ છે કે જેમાં પ્રત્યેક વસ્તુ દ્વારા એના નામ અને રૂપનું પૃથક્કરણ તથા તેના અધિષ્ઠાનભૂત ચૈતન્ય તત્વનું ધ્યાન કરવામાં આવે. "આ શું વસ્તુ છે? આ ક્યાંથી આવી? કેમ આવી? આનો મૂળ આધાર શું છે? શેના આધારે આ વસ્તુ અસ્તિત્વમાં આવી? એને કોણે બનાવી?" એવું જ્યારે ચિંતન કરતો કરતો કરતો જાય તો પણ માણસ છેવટે જે અધિષ્ઠાનરૂપ બ્રહ્મ છે ત્યાં સુધી છેવટે એ પહોંચી જાય છે. એટલે વિચારથી કરીને પણ એ વ્યક્તિ સમાધિમાં જઈ શકે છે.

ત્રીજી સમાધિ પહેલાની જેમ જ કહેવાય છે. આ સમાધિમાં સર્વત્ર વ્યાપક ચૈતન્ય રસની અનુભૂતિથી પ્રગટ થયેલા આવેશ દ્વારા સ્તબ્ધતાની સ્થિતિ થઈ જાય છે. બધું બંધ એકદમ જ. અહીંથી આપણે આમ કોઈક માણસને દાખલા તરીકે આમ એકદમ પડતો હોય અને અધવચ્ચેની જે સ્થિતિ થાય છે તેવી રીતે કોઈક એકદમ બોલાઈને આપણને કે "સ્ટોપ!" હવે તમે એકદમ ધસમસતા જવા માંગતા હોય ને તમે એકદમ જે રોકાઈ જાવ છો તે એ ક્ષણની જે સ્થિત સ્થિતિ હોય છે તે સમાધિની સ્થિતિ છે. એવી ચૈતન્યની અવસ્થા હોય છે. તે વખતે સંપૂર્ણ સ્તબ્ધતા વ્યાપી જાય પણ ભાન સંપૂર્ણ હોય છે. આ છ પ્રકારની સમાધિઓના સાધનમાં જ સતત પોતાનું જીવન વ્યતીત કરવું જોઈએ.

પછી આગળ કહે છે: "દેહાભિમાન ગલિતે વિજ્ઞાતે પરમાત્મની" એટલે કે દેહાભિમાન જાય પછી જ પરમાત્માનું જ્ઞાન પ્રગટ થાય છે. એટલે દેહનું ભાન જાય, દેહનું અભિમાન જાય. હવે ક્યારે જાય દેહનો અધ્યાસ જાય? આપણે તો થોડી થોડી વારે આમ પેલા અરીસામાં જઈને ઊભા રહેવાનું હોય, પેલું આમ ચોપડવાનું હોય, તેમ કરવાનું હોય. એ એટલો બધો એનો ઘાઢ અવઘાડ જેને કહેવાય એવો અધ્યાસ થઈ ચૂકેલો છે. એટલે ટેવ પડી ગઈ છે. વાસ્તવમાં ટેવનું જ પરિણામ છે આ. ટેવ ધીમે ધીમે ગુમાવતા જાવ તો પછી એનો અધ્યાસ પણ ઓછો થતો જશે. એક સમય પછી એ પણ યાદ નહીં આવે કે તમે કે તમારો ફેસ કેવો છે. અત્યારે શોધી કાઢીએ તો એવા કેટલા માણસ મળે જેને પોતાને ખ્યાલ બી ના હોય કે પોતાનો ફેસ કેવો છે, એ કેવા દેખાય છે? એવા કેટલા મળશે? તો એ જેટલાને પણ આ બધું થઈ રહ્યું છે તે બધા હજી અધ્યાસમાં છે અને જ્યાં સુધી આ દેહનો અધ્યાસ છે ત્યાં સુધી તો તેને સમાધિ પ્રાપ્ત થતી.

બેસે ખરા બધા ભલે મેડિટેશન આ કરવું, પેલું કરવું, પણ ક્ષણ માત્ર માટે પણ જો એ દેહનો અધ્યાસ એ લોકો ચૂકી જાય તો તે ક્ષણે તે લોકોને આત્માની અનુભૂતિ થઈ જ જતી થતી હોય છે. પાછો ફરી દેહાધ્યાસ લાગુ પડી જાય એટલે વળી પાછું કે ચાલો હવે બીજા દિવસે. એટલે દેહાભિમાન જાય પછી જ પરમાત્મ તત્વ પ્રગટ થાય છે.

આ શ્રેષ્ઠ જ્ઞાનના પ્રાદુર્ભાવ થયા પછી મન જ્યાં જ્યાં જાય છે ત્યાં ત્યાં એ શ્રેષ્ઠ અમૃતત્વના અનુભવથી આનંદિત. "જે જે સ્થળે આ મન જાય મારું, તે તે સ્થળે હું તુજને નિહાળું. જ્યાં જ્યાં મુકું મસ્તકમ ગુરુવા, ત્યાં ત્યાં પદ્મમ તારા જ સોહે." પ્રભુના ચરણ બસ સર્વત્ર છે જ કે બસ અને હું એને જ જોઈને આનંદિત થયા જ કરું છું, થયા જ કરું છું. એટલે એના એ વખતે બધા સંશયો સમાપ્ત થઈ ગયેલા હોય છે. એટલા માટે એને આવું થઈ રહ્યું છે. હૃદયની ગ્રંથિઓ જાતે જ ખુલી જાય છે બધી કે આ બધા બેકાર છે કે મિથ્યા છે, જવા દો, કંઈ કામનું નથી. એમ કરી કરીને એ સંસારની એક એક વૃત્તિઓને વિદાય આપી ચૂકેલો હોય છે તે વખતે અને એ કલાવિહીન થઈ જાય છે. એટલે કોઈ કળા ના કરેલો. લોકો કલા કર કે છે ને આમ કોક આવે તો લોકો શું કહે? "ભાઈ તો કલાકાર છે હો, જરા ધ્યાન રાખજો!"

કોઈપણ જાતની કલા નથી અને એટલે એને કલાવિહીન અને કલાયુક્ત બંને પ્રકારના બ્રહ્મનો સાક્ષાત્કાર થઈ જાય છે અને પછી મનુષ્યના બધા કર્મો નાશ પામી જાય છે.

"મારામાં જે જીવત્વને ઈશ્વર રતના ભેદો છે તે કલ્પિત છે, તે યથાર્થ નથી," એવું જે જાણી લે છે, એ પુરુષ જ ખરેખર મુક્ત છે.

"સર્વ કાઈ કલ્પના છે અને સર્વ કાઈ બ્રહ્મ છે." કલ્પનાના આધારે જગત, સૃષ્ટિ, નિર્માણ બધું છે. અને જેવું એ કલ્પના હટાઈ કે તરત જ જે કાઈ છે તે બધું કેવળ બ્રહ્મ જ છે અને બીજું કંઈ જ નથી. "એમાં જરા પણ સંશય કરવો નહીં."

આવું શ્રેષ્ઠ ઉપનિષદનું રહસ્ય જ્ઞાન અહીં આપણને આપવામાં આવેલું છે.

"ૐ પૂર્ણમદ પૂર્ણમિદમ પૂર્ણાત પૂર્ણ મુદચ્યતે. પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષયતે. શાંતિ."