ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૩૦

ઉપનિષદમાં કુલ ૨૦ મંત્રો છે, જેમાં પરબ્રહ્મને મેળવવા માટે સંન્યાસ ધર્મનું વિસ્તૃત વિવેચન કરવામાં આવ્યું છે. અહીંયા આપણે જરૂરી બાબતોની વાત કરીએ.

એક વખત સૌનકે પીપલાદ ભગવાનને પૂછ્યું કે, "આ બધા જ સંસારમાં ઉત્પન્ન થયેલા પદાર્થોમાં શું પહેલા દિવ્ય બ્રહ્મપુર અર્થાત્ ભગવાન હિરણ્યગર્ભના હૃદયાકાશમાં પ્રતિષ્ઠિત છે? એ મહિમાશાળી વ્યાપક ભગવાન પોતાની અંદરથી એ પદાર્થોને જે તે વિભાગ મુજબ કેવી રીતે સર્જે છે? વિભુની મહિમા કઈ છે? અર્થાત્ ખરેખર એ કોણ છે?"

ત્યારે પીપલાદે તેમને કહ્યું કે, "હું તમને જે શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મવિદ્યા કહીશ એ સત્ય છે. આ સત દેવો એટલે કે ઇન્દ્રિયો તથા પ્રાણ, અપાન વગેરે દસ પ્રાણોને પોતપોતાના વિષય ગ્રહણ કરવાની શક્તિ પ્રદાન કરે છે." કોણ? સત. જે સત છે તે જ આ દેવોને એટલે કે ઇન્દ્રિયોને પોતપોતાના વિષયો ગ્રહણ કરવાની શક્તિ પ્રદાન કરે છે. આંખોને જોવાની શક્તિ પ્રદાન કરનાર કોણ છે? સત છે. એવી રીતે કાનને સાંભળવાની શક્તિ પ્રદાન કરનાર કોણ છે? તો કે સત છે. એ સત મુખ્ય બાબત છે એટલે એ સત્ય છે.

એ પરબ્રહ્મપુરમાં વિરજ એટલે કે રજ વગેરે ત્રણ ગુણોના અભાવવાળા અને નિષ્કલ પ્રાણ વગેરે નામની ૧૬ કલાઓથી રહિત છે. એને કારણે શુભ્ર, સ્વચ્છ અને અક્ષર અવિનાશી છે, જે ગુણાતીત બનીને સુશોભિત થાય છે. એ જીવ સમૂહના બંધન અને મોક્ષનું નિર્માણ કરતા હોવાથી નિર્માતા કહેવાય છે. આ રીતે જે નિર્માતા છે એ પરમાત્મા મુમુક્ષુઓની અવિદ્યાનું, અજ્ઞાનનું સમાપન કરી દે છે, જેનાથી એ શુદ્ધ ચૈતન્ય એવા એ પરમાત્માનો અનુભવ, દર્શન કરી શકે છે.

પ્રભુની કૃપા તે આ એ પરબ્રહ્મ પોતાના સ્થાનમાં રહીને અકર્મ એટલે કર્મહીન સ્વરૂપમાં અવસ્થિત રહે છે, ત્યાં રહેલા હોય છે, કારણ કે એ કૃતકૃત્ય છે. "હું ધન્ય છું, હું ધન્ય છું, હું ધન્ય છું" સદા એ ભાવમાં જ હોય, કારણ કે તેમને કંઈ પણ કરવાપણું બાકી રહેતું નથી.

એ પરાગ દ્રષ્ટિવાળી એટલે કે વિપરીત દ્રષ્ટિવાળી વ્યક્તિ તો આલોક-પરલોકના ફળ પ્રાપ્ત કરવાની વિવિધ વિધિથી, વિચારોથી એવી દ્રષ્ટિથી વિવિધ કર્મો કરે છે અને ખેડૂત જેમ પોતાના દ્વારા કરેલા કર્મોનું ફળ મેળવે છે. ખેતી કરી હોય એનું ફળ આવે ને! જે જ્ઞાની કર્મના મર્મને એટલે કે કર્મ અને જન્મ વગેરેનું કારણ જાણીને કર્મ કરે છે, એ તો ચિત્તની શુદ્ધિ માટે પરમેશ્વરની આરાધના રૂપી કર્મ કરે છે. એનું કર્મ બદલાઈ ગયું. શું કરે છે? ચિત્તની શુદ્ધિ માટે પરમેશ્વરની આરાધના રૂપી કર્મ કરે છે, બીજું કોઈ સાંસારિક કર્મ કરતો નથી.

જે મુનિ પોતાના સિવાય પોતાને બ્રહ્મ સમજીને, પોતાના સિવાય અન્ય બ્રહ્માદિ મુક્તિ ઈચ્છે છે, એ કર્મના મર્મને સમજીને એટલે કે ઉચ્ચ યોનિની કર્મી યોનિ, ઉચ્ચ યોનિઓ કર્મને અનુસાર મળે છે એવું જાણીને પોતાના આશ્રમને અનુરૂપ નિષ્કામ કર્મ કરે. ગૃહસ્થી હોય, બ્રહ્મચારી હોય, વાનપ્રસ્થી હોય, સંન્યાસમાં હોય, તો એ આશ્રમને અનુરૂપ નિષ્કામ કર્મ. એમાં કોઈ અપેક્ષા નથી. બ્રહ્મચર્ય પાળવાનું ખરું, પણ બ્રહ્મચર્ય પાળવાથી શું ફાયદા થશે તે બાબતે ક્યારેય વિચારતો નથી. ગૃહસ્થી બને છે, પણ એનાથી શું લાભ થશે, કેવો આનંદ થશે એવું ક્યારેય વિચારતો નથી. બસ, આમ સહજતાથી એ બધું કરીને નીકળી જાય છે એટલે એને નિષ્કામ કર્મ કીધું. કોઈ અપેક્ષા જ નથી.

એકમાત્ર બ્રહ્મમાં ચિત્તને જોડનાર એવો વિવેકી છે જે વિવિધ પ્રકારની કર્મજાળમાં ફસાઈને પોતાને અપકર્મ કરે છે. એવો કોઈ હોતો જ નથી. એનો આશય એ છે કે નિષ્કામ કર્મ કરનારને એના કર્મ સાંસારિક વિષયોમાં ખેંચી શકતા નથી.

હવે ઋષિ ત્રિપાદ બ્રહ્મની પ્રાપ્તિનો ઉપાય બતાવે છે. જીવના પ્રાણાધાર રૂપમાં વિશ્વ વગેરે તું સૂર્ય અંત ભેદથી પ્રાણના ચાર ભેદ હોય છે. એને પ્રાપ્ત કરનારી નાડીઓ પણ ચાર હોય છે. નામ બદલાશે, વસ્તુ એની એ જ આવશે. અહીંયા પેલી ટર્મિનોલોજી બદલાય ને બીજો માણસ લખે એની એ જ વસ્તુ જુદું કે એવી રીતે. તો અહીંયા શું છે? ચાર નાડીઓનાં પારિભાષિક સંસ્કૃત નામો (પ્રશ્નોપનિષદની 'હિતા' નાડીના ભેદ) અહીં અસ્પષ્ટ છે. ચાર પ્રકારની છે. એમાં રમા અને અરમામાં નાડીઓનું અવલંબન લઈને એ પ્રાણ આકાશગામી બાજની જેમ જાગૃત, સ્વપ્ન વગેરે વ્યવહારોથી થાકીને સુષુપ્ત અવસ્થામાં ચાલ્યો જાય છે. અર્થાત્ જે રીતે બાજ પક્ષી આકાશમાં ઉડતા ઉડતા થાકીને પોતાના માળામાં આરામ કરવા જાય, એવી રીતે જીવ પણ જાગૃત, સ્વપ્ન વગેરે પ્રપંચોથી થાકી જઈને બંને નાડીઓનો આશ્રય મેળવીને એટલે કે બંને નાડીઓની અંદર જીવ સુષુપ્તિમાં વિશ્રાંતિ મેળવતો હોય છે.

એ જીવ ક્યારેક ક્યારેક સુષુપ્ત અવસ્થામાં બીજો પણ ભ્રમણ કરે છે. એ સંદર્ભમાં બતાવે છે કે આ જીવ ખરેખર અમૃતરૂપ દેવતા, સર્વત્ર વ્યાપક એવા હિરણ્યમય પરકોષ અર્થાત્ હૃદયાકાશમાં રમા વગેરે નાડી ત્રય એટલે ત્રણ નાડીઓનો આશ્રય લઈને સંચરણ કરે છે. ત્યારબાદનું ત્રિપાદ રૂપ બ્રહ્મ જ બાકી રહી જાય છે. આ જીવ પ્રાણવાન રૂપ દેવતા પોતાના વાસ્તવિક સ્વરૂપને મેળવીને તે જ સ્વરૂપમાં રહીને મુક્ત બની જાય છે. આ રીતે આ જીવ જાગૃત અવસ્થા સિવાય પણ બીજી અવસ્થાઓમાં પોતાની સ્વતંત્ર સત્તા સમજીને પરિભ્રમણ કરતો રહે છે. હંમેશા સર્વત્ર હિરણ્યમય પરકોષમાં વિચરણ કરવા છતાં પણ સ્વજ્ઞાનાવર્ણાચન વગેરે જાગૃત અવસ્થાઓ એટલે કે જાગૃત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિના ખાડામાં પડે છે. અર્થાત્ બંધનયુક્ત બને છે.

જે રીતે કોઈ દેવદત્ત નામની વ્યક્તિ શયનની સ્થિતિમાં હોય, દેવદત્ત સૂઈ ગયો હોય, એને કોઈ બેંતથી મારે તો જાગ્યા પછી એ ફરી સૂતો નથી. કોકે માર્યો, એ જાગી ગયો. જાગી ગયા પછી એ સૂતો નથી. એવી રીતે આ જીવ પણ સ્મૃતિરૂપ વેદશાસ્ત્ર આચાર્ય દ્વારા જાગૃત થઈ ગયા પછીથી ફરીથી અવસ્થા રૂપ ગર્તામાં પડતો, ઊંઘી જતો નથી. ના તો ઈષ્ટામૂર્ત વગેરે શુભ-અશુભ કર્મોમાં.

લિપ્ત થાય છે. હવે જેમ બાળક કોઈ વસ્તુમાં વધુ પડતી આસક્તિ ન હોવાને કારણે જે કંઈ મળી જાય, એ એને મેળવીને આનંદિત થતો રહે છે. બાળકનો સ્વભાવ કેવો? જે આપી દીધું, ખુશ, હેપી! એવી રીતે આ જીવ પણ સ્વપ્ન અથવા જાગૃત અવસ્થામાં પણ નિરંતર આનંદનો અનુભવ કરે છે અથવા આનંદ તરફ જ દોડ્યા કરતો હોય છે. તેથી કરીને જો કોઈ, કોઈ તમે પણ, તમે પણ કોઈ પણ, તમે બધા પણ આચાર્યના મુખ દ્વારા એ જાણી લે છે કે "હું પરમ જ્યોતિ અને આનંદનું સ્વરૂપ છું તથા પરમ જ્યોતિ સૂર્ય વગેરેનું કિરણ છું, પ્રકાશ છું. પોતાની અંદર જ આનંદિત રહું છું." એ રીતે જેનું હૃદય, ચિત્ત એ પરબ્રહ્મમાં તત્પર સમર્પિત થઈ જાય છે, એ પરમાત્માને મેળવીને આત્માને તૃપ્ત, આનંદિત થતો રહે છે અથવા પોતાના આત્મ સ્વરૂપ, આનંદ સ્વરૂપમાં નિરંતર રહે છે.

ઈશ્વરથી શુભ્રવર્ણ એટલે નિર્વિકલ્પ ભાવ ઉત્પન્ન થાય છે, જેનાથી ચિત્ત પ્રસન્ન થાય છે. જ્યારે જ્યારે ઈશ્વરના સાનિધ્યમાં એટલે બાકીની બધી ઈચ્છાઓ ખરી પડે અથવા તો બધી ત્યાં આગળ એની અંદર જોડાઈ જાય, બધી ઈચ્છાઓ ક્યાં ત્યાં પૂરી થઈ ગઈ, સંપૂર્ણ સંતોષ થઈ જાય. કોઈ સરસ મંદિરમાં જઈને દર્શન કરીને બહાર આવો અને આમ કેટલું મસ્ત લાગે! યાદ કરો, કેમ એવું લાગે છે? બેસીને વિચાર તો કરો. તમે ઈશ્વરના સાનિધ્યમાં હોતા અને જસ્ટ તમે બહાર આવી રહ્યા છો, કેવું મસ્ત લાગે! તે વખત પછી જૂતા યાદ આવે કે ત્યાં મૂક્યા હતા કે ત્યાં મૂક્યા હશે તો ખરા ને? તો ઈશ્વરથી શુભ્ર વર્ણ, નિર્વિકલ્પ ભાવ ઉત્પન્ન થાય છે, જેનાથી ચિત્ત પ્રસન્ન થાય છે.

આ રીતે ત્રિપુરી વિરલ નિર્વિકલ્પ સમાધિનો અનુભવ કરી સ્વપ્ન સ્થાનમાં વિશ્રામ કરે છે. અર્થાત ત્રિપુરી વિશિષ્ટ અખંડાકાર વૃત્તિ ખૂબ જ જલ્દી સ્વપ્ન વાસ્સાને મેળવીને "તત્વમસી", "અહમ બ્રહ્માસ્મિ"નો અનુભવ કરીને આત્માને વિશ્રામ પ્રદાન કરે છે. આ અવસ્થા મેળવી લે છે. "અહમ બ્રહ્માસ્મિ" પછી આત્માને કંઈ હોતું નથી એટલે આત્મા ત્યાં વિશ્રાંતિ મેળવે છે, શાંતિ અનુભવે છે તે વખતે. કારણ કે હવે એને કરવાપણું કશું બીજું રહેતું નથી. એટલે પાંચ વખત બોલે "અહમ બ્રહ્માસ્મિ", તો એ માણસ એકદમ શાંત થઈ જાય. એને પોતાને સમજણ ના પડે કે આ થયું શું મને? થોડોક સમય આપવો પડે જો આ બધું કરવું પડે આવી રીતના.

તો ત્રિપુરી વિરલ નિર્વિકલ્પ સમાધિનો અનુભવ કરે છે. હવે "તત્વમસી", "અહમ બ્રહ્માસ્મિ"નો અનુભવ કરીને આત્માને વિશ્રામ પ્રદાન કરે છે. જેવી રીતે કોઈ પક્ષી એક ડાળખી પરથી બીજી ડાળખી, એક તણખલા પરથી બીજા તણખલા પર જાય છે, એવી રીતે આ વિદ્વાન પણ તરત જ જાગરણ અને તરત જ સ્વપ્નસ્થ થઈ જાય છે. પરંતુ ફરીથી જાગરણને ત્યાગીને ફરી સ્વપ્નસ્થ થઈ જાય છે. ઈશ્વરની કૃપાથી એટલે અવસ્થાના વિભાગથી ત્રણેય અવસ્થાઓ: જાગૃત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિમાં સંચરણ કરવા માત્રની ઈચ્છાથી એવી સ્થિતિ બની જાય છે. "હવે હું સુઈ જઉં", "હવે હું જાગી જઉં" — આ જ એની પાછળની વાત છે એમ કીધું. પણ જો આનો ત્યાગ કરી દેવામાં આવે તો તમે સીધા તુરિયામાં. આ કોઈ સંકલ્પ નહીં, જાગવાનો, ઊંઘવાનો કે સ્વપ્ન જોવાનો કે કોઈ નહીં. બસ સીધા તો પછી તમે તુર્યામાં.

એને કારણે આ જીવ સવિકલ્પ, નિર્વિકલ્પ સમાધિથી પોતાના આત્માને આનંદ કરે. ત્યારબાદ જીવાત્મા અને પરમાત્માના એકત્વમાં જે ભેદ, સાપેક્ષત્વ, અવિદ્યા છે, તેનો પણ આ આત્મતત્વ ત્યાગ કરી દે છે. એ રીતે એ અવિદ્યા રહિત આત્મતત્વ પરબ્રહ્મ, અપર એ બ્રહ્મથી અલગ બીજું કંઈ નથી એમ સમજીને તેનો ત્યાગ કરતું નથી, જાતે જ વિદ્યમાન રહે છે. અગર માત્ર શ્રવણ વગેરેના માધ્યમથી નિર્વિશેષ બ્રહ્મજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થતી નથી, તો કરણાષ્ટકનો આશ્રય લેવો જોઈએ. શ્રુતિના માધ્યમથી શ્રવણ કરવાથી જો તમને આ ન થતો હોય અનુભવ, તો તમારા માટે બીજો રસ્તો છે. કારણ કે આ રસ્તો અમુકના માટે છે. આ રસ્તો અમુક માટે આ પ્રકૃતિનો જે ભેદ રહેલો છે તેના માટે થઈને.

તો એ કપાલાષ્ટકના આઠ અંગ છે, જેને આપણે યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ કહીએ. આ અષ્ટાંગ યોગ વાળી જ વાત. એના દ્વારા અંતરના ક્લેશને દૂર કરીને. કારણ કે મહર્ષિ પતંજલિ તો ઘણા ટાઈમ પછી આવ્યા. એ પહેલા જે ઉપનિષદ હતું, તેમાં આ રીતે આ એનું વર્ણન ને વિવરણ ચાલ્યા કરતું હતું. મહર્ષિ પતંજલિએ એની અંદર પોતાનું યોગદાન ઘણું મોટું મૂક્યું આ જ બાબતોમાં અને પછી એને વ્યવસ્થિત રીતે ડેવલપ કર્યું. એક સિસ્ટમેટિક અલગથી પોતાનું એક દર્શન છે એવી રીતના કરીને, "આ મારું દર્શન છે" પતંજલિ એમ કીધું, "યોગ દર્શન." બરાબર કે "યોગને હું આવી રીતે જોઉં છું, આમ કરવાથી સંપૂર્ણતા મેળવી શકાય છે." અને પછી એમણે યોગ દર્શનમાં એ પોતાનો મત મૂક્યો. પણ તે પહેલા પણ આ બધું થયા જ કરતું હતું, સમજાય? જેમ કે મહર્ષિ વેદવ્યાસે બધા યોગ, જે કંઈ મંત્રો હતા, તે બધાને એક જગ્યાએ સંગ્રહિત કર્યા અને એ બધા લખ્યા, લેખિત સ્વરૂપે ફર્સ્ટ ટાઈમ એમને કામ કર્યું.

તો મહર્ષિ વેદવ્યાસ પહેલાના બધા જે ઋષિમુનિઓ હતા, તો તે બધા પણ આનાથી પણ વિશેષ ઘણું બધું જાણતા જ હતા. પણ એમાંથી મહર્ષિ વેદવ્યાસે આપણને ફ્યુ સિલેક્ટેડ આપેલા છે. તો કેટલા બીજા કેવા બધા ઋષિમુનિઓને કેવું કેવું જ્ઞાન હશે! એટલે અપાર ફાળ છે. તો તેની અંદર પણ આ યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ તે વખતે પણ એટલે કે મહર્ષિના પૂર્વકાળમાં પણ ચાલતા હતા.

આ કપાલાષ્ટક મેળવવા માટે શું કીધું એમને કે "અંતરના ક્લેશને દૂર કરીને." જ્યાં સુધી અંતરમાં ક્લેશ હોય, ત્યાં સુધી કંઈ પણ પ્રાપ્તિ સંભવ નથી. વ્યક્તિએ સમજી લેવું છે. તો સૌથી પ્રથમ એને અંતર ક્લેશને સમાવવાનો, શાંત કરવાનો ઉપાય યોજવો જોઈએ. એટલે આ કપાલાષ્ટકને અષ્ટાંગ યોગ દ્વારા સ્તનની એમ જે હૃદય સ્થાનમાં રહેલા કેળના પુષ્પ સમાન લટકી રહે છે.

જે યોગના સમયે પણ ઉપર ઉઠતા વિકાસને પ્રાપ્ત થાય છે, એમ જ ઇન્દ્રિયોની પરમાત્માની પ્રાપ્તિઓનો માર્ગ જેને જે યોની કહે છે, જે એ ઈશ્વર જાગૃત રહે છે. એ રીતે જે પોતાના હૃદયકમળમાં ઈશ્વરનું ધ્યાન કરે છે, એ શુભ-અશુભથી પર થઈને શુભ-અશુભ કર્મો દ્વારા ક્યારેય પણ લિપ્ત થતો નથી. હૃદય કમળમાં ઈશ્વરનું ધ્યાન કરવાનું કહેવામાં આવ્યું. અહીંયા આગળ અષ્ટાંગ યોગ પૂરો કર્યા પછી એ દેવ કેવો છે, એ સંદર્ભમાં બતાવે છે કે એ દેવ અન્ય દેવોનો સમપ્રસાદ, અત્યંત પ્રસન્નતા દાતા, અંતર્યામી, અસંગ ચૈતન્ય સ્વરૂપ પુરુષ, પ્રણવહંસ એટલે કે ઓમકાર પરમબ્રહ્મ છે. જે પ્રાણ હંસ નથી, એટલે કે પ્રાણહંસનો અભિપ્રાય અહીંયા મુખ્ય પ્રાણ સાથે છે; કારણ કે આ પરબ્રહ્મ પ્રકરણ છે, પ્રાણનું નથી. પ્રણવ જ જીવ છે, કારણ કે એ ઓમકારના અવયવના આકારથી સમજી શકાય એવું છે. એ જીવ રૂપી આદ્ય દેવતા કહેવામાં આવે છે.

જે આ યથાર્થતાને આ રીતે જાણે છે, એ જીવ બ્રહ્મના ભેદને કેવી રીતે નિરૂપિત-નિવેદિત કરી શકે છે? એ જીવ અને બ્રહ્મનું એકત્વ પ્રતિપાદિત સાબિત કરે છે અને પછી એમનો ભેદ ક્યારેય પણ વિસ્મરણ કરતો નથી.

અહીંયા ઋષિએ યોગના અષ્ટાંગોને "કપાલાષ્ટક" કહેલા છે. પોતાની ભાવ દ્રષ્ટિથી ઋષિ એને કમળના ફૂલની જેમ અનુભવ કરે છે. જે રીતે સૂર્યના પ્રકાશથી લટકેલું, ચીમડાયેલું એવું બંધ કમળ ઉર્ધ્વમુખ થઈને ખીલી ઉઠે છે, એ જ પ્રમાણે સુપ્તાવસ્થામાં રહેલી યોગવૃત્તિઓ બ્રાહ્મી ચેતનાના સંયોગથી જાગૃત અને ઉર્ધ્વમુખી થઈ જાય છે. સમજાઈ ગયું. વેરી ગુડ.

બ્રહ્મપુરુષ, આ પુરુષનું સત્વ, આંતરિક ચોટલી અને યજ્ઞોપવિત્ર છે. મુમુક્ષુ બ્રાહ્મણે આ આંતરિક શિખા અને યજ્ઞોપવિત્ર જ ધારણ કરવા જોઈએ. પછી આમ આમ કરવું ના જાય પડે, પછી બરાબર. બહાર જણાતી શિખા, ચોટલી અને યજ્ઞોપવિત્રને ધારણ કરવું એ ગૃહસ્થનું કર્મ છે, કર્તવ્ય છે. આંતરિક શિખા, યજ્ઞોપવિત્ર બહાર સૂત્રવત શિખા અને યજ્ઞોપવિત્ર સમાન વ્યક્ત નથી દેખાતા. એ તો અવ્યક્ત છે અને બ્રહ્મત્વ સાથે મેળવનારા છે.

હવે તત્વજ્ઞાન કહે છે: "અવિદ્યાનું સ્વરૂપ ના તો સત છે, ના તો અસત." અર્થાત, અવિદ્યા જે છે તે સાચી પણ નથી અને ખોટી પણ નથી, મિથ્યા પણ નથી. એમ અવિદ્યા જે છે તે સાચી પણ નથી, પણ મિથ્યા પણ નથી. ન ભિન્ન છે, ન અભિન્ન અને ના તો બંનેનું ઉભય સ્વરૂપ છે. એ ન તો સભાગ છે, ના તો નિર્ભાગ છે, ન તો એનું ઉભય રૂપ છે. તેથી જ્યાં સુધી અનિર્વચનીય બ્રહ્મનું આત્મૈક્ય, "પ્રત્યેક આત્મા બ્રહ્મ છે" એવું જ્ઞાન પ્રગટ થતું નથી, ઉગતું નથી (જો જ્ઞાન ઉગે છે, આ ખેતર બરાબર હોય તો જ ઉગે), ત્યાં સુધી અવિદ્યાની સ્થિતિ રહે છે. અને બ્રહ્મનું વાસ્તવિક જ્ઞાન થઈ જાય છે, ત્યાર પછી આ બધુંય કેવું છે? નકામું. સળગાવી નાખવાનું જે ઘાસ પડ્યું હોય તેને "હે" કહેવાય, એના જેવું છે. એટલે એને ત્યાગવા જેવું છે, કારણ કે આ બધું મિથ્યા છે.

પછી બધું મિથ્યા. એકવાર બ્રહ્મજ્ઞાન થઈ ગયું એટલે બધું મિથ્યા થઈ ગયું. એટલે કીધું: "બ્રહ્મ સત્ય, જગત મિથ્યા." શંકરાચાર્ય પછી બોલ્યા હતા, પહેલા નહોતા બોલ્યા. બ્રહ્મજ્ઞાન થયા પછી બોલ્યા હતા, અનુભવથી બોલ્યા હતા. તો આપણે પણ પહેલા બ્રહ્મનો અનુભવ કરીએ, પછી જગત મિથ્યા કરીએ. નહિતર "જગત મિથ્યા, જગત મિથ્યા" કરતાં ફરીએ તો જગતમાં બહુ માર પડે. પછી બેઠો શું શોધી શોધીને? લોકો તો પછી આવીને ભટકાય. પછી તો એક એક એવા મળે ને કે, "ઊભો રહે, હું તારું ટેસ્ટિંગ કરું." પેલો જે છે ને, પગનો અંગૂઠાનો નખ ઉખેડી કાઢે, પછી કહે: "બોલ, હવે તું કે જગત મિથ્યા બોલાય? આ પીડા છે એ મિથ્યા છે બોલાય?" તે વખતે એ બોલી શકવાની ક્ષમતા આવે, જો બ્રહ્મનો સાક્ષાત્કાર થઈ ગયો હોય તો.

હવે પંચપાદની વાત કરે છે કે જાગૃત, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ, તુર્ય અને તુર્યાતીત અવસ્થા. બ્રહ્મ પોતાનાથી અલગ કે અવિદ્યા રૂપ છે કે નહીં, એ ભ્રાંતિ કંઈ જ નથી. અર્થાત, એ સર્વમય છે; વ્યષ્ટિ અને સમષ્ટિ રૂપ. વ્યષ્ટિ એટલે વ્યક્તિ અને સમષ્ટિ એટલે સમગ્ર, બધું જ સંપૂર્ણ. એવું ચતુષ્પદ અંતર્ગત વિદ્યમાન જીવરૂપ બ્રહ્મના ચાર સ્થળ છે. જીવરૂપ બ્રહ્મના ચાર સ્થળ છે. ફરી એક વખત: જીવરૂપ બ્રહ્મના ચાર સ્થળ છે. કયું? પહેલું: દૂટી, હૃદય, કંઠ અને મસ્તક. દૂટી, હૃદય, કંઠ અને મસ્તક. દૂટી, હૃદય, કંઠ અને મસ્તક. મૂર્ધાસી આ જે જગ્યા છે, આ ચાર અવસ્થાઓમાં મળે છે. ચાર અવસ્થાઓ કઈ છે? જાગૃત, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ અને તુર્ય. જાગૃત, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ અને તુર્ય.

આવ્વની, ગાપત્ય, દક્ષિણ અને અલ્પ અગ્નિઓમાં શક્તિ મુજબ આત્મભાવ કરવો જોઈએ. જાગૃત અવસ્થામાં બ્રહ્મા, સ્વપ્ન અવસ્થામાં વિષ્ણુ, સુષુપ્ત અવસ્થામાં રુદ્ર અને તુર્ય અવસ્થામાં અક્ષર ચિદ્રુપ બ્રહ્મ ધ્યાન કરવા યોગ્ય છે.

હવે બ્રહ્મનું યજ્ઞોપવિત્ર સ્વરૂપ વિવેચન કરવામાં આવ્યું છે. "કોણે કેટલી યજ્ઞોપવિત્ર રાખવી જોઈએ, પહેરવી જોઈએ?" શું છે આ બધું? સન્યાસીઓના માટે છે, એટલે આપણા માટે બહુ ઉપયોગી નથી. મુખ્ય બાબત એક જ છે કે સત્ય માત્ર માટે જ છે અને એવી રીતે "હું બ્રહ્મ નિર્મિત છું" એવો ભાવ સતત રાખવો. એને અંતર્વતી શિખા અને યજ્ઞોપવિત્ર તત્વ કહેવામાં આવે છે. આપણા માટે કામનું આની અંદર આટલું છે.

હવે બીજી શું વાત કરી? તો કે અક્ષર બ્રહ્મને સૂત્ર રૂપમાં ધારણ કરવા જોઈએ. સૂત્ર રૂપની અંદર માળા તરીકે જો લેવા હોય તો કે "મેં અક્ષર બ્રહ્મને પહેરેલા છે," યજ્ઞોપવિત્ર કે "અક્ષર બ્રહ્મ અહીંયા જ છે, મોજુદ છે." સત્વ, રજસ અને તમસ, ત્રણેય ગુણોથી જે ઉપર તત્વ છે, તે તત્વ મેં ધારણ કરેલું છે, એમ વારે વારે યાદ આપે છે આ વસ્તુ. એટલે અહીંયા જો શું કીધું: "પ્રણવ જ હંસ છે, નાદ ત્રિવૃત્ત છે. પોતાની મહિમાથી પોતાનામાં જ રહે છે. એ ચૈતન્ય રૂપે હૃદયમાં બિરાજે છે. પર અને અપરના ભેદથી આ બ્રહ્મને..."

બે પ્રકારે સમજવો જોઈએ. પોતાનાથી અલગ અગર કોઈ બીજું કશું જોતો જ નથી, બધું જ આત્મરૂપતા જુએ છે, એવા મુમુક્ષુએ પ્રપંચયુગ શિખા અને યજ્ઞોપવિત્રને પણ છોડી દેવા જોઈએ. એની જરૂર એને હવે રહેતી નથી. બુદ્ધિમાનોએ શિખા સાથે વાળ કપાવી નાખીને બાહ્ય ઉપવિત્રનું વિસર્જન કરી દેવું જોઈએ. અક્ષર બ્રહ્મને સૂત્ર રૂપે ધારણ કરવા જોઈએ. પુનર્જન્મમાંથી નિવૃત્તિ માટે સતત મોક્ષનું સ્મરણ કરો. સૂચના આપનાર હોવાથી બ્રહ્મરૂપી સૂત્રને પરમ પદ રૂપ સૂત્ર કહેવામાં આવે છે. એ સૂત્રનું એટલે કે બ્રહ્મસૂત્રનું જેને જ્ઞાન થઈ ગયું છે, તે જ મુમુક્ષુ, ભિક્ષુક, વેદજ્ઞ, સદાચાર્ય અને વિપ્ર છે, જે અનેક પ્રાણીઓને પાવન કરે છે.

બ્રહ્મસૂત્ર જે પરબ્રહ્મે આ સંપૂર્ણ બ્રહ્માંડને મણિ-મણકાની માફક એક જ સૂત્રમાં, દોરડામાં પરોવેલું છે, એ સૂત્રને ધારણ કરનારો યોગી, બ્રહ્મવેદ, બ્રાહ્મણ અને યતિ હોય છે. બ્રાહ્મણ, યોગવિવેદ અને જ્ઞાન તત્પર વ્યક્તિએ ઈચ્છવું જોઈએ કે બહારના સૂત્રોને છોડી દે, કારણ કે જે બ્રહ્મભાવ યુક્ત સૂત્રને ધારણ કરે છે, તે મુક્તિનો અધિકારી બને છે. એ બ્રહ્મભાવમય સૂત્રને ધારણ કરવામાં કોઈપણ જાતની અપવિત્રતા કે ઉચ્ચિષ્ટતા રહેતી નથી. સંસારમાં જે યજ્ઞોપવિત્રધારીઓનું યજ્ઞોપવિત્ર સૂત્ર અંતર્ગત જ્ઞાન સમાયેલું છે, એ જ આ જગતમાં સૂત્રવિદ્ધ અને સાચા યજ્ઞોપવિત્રધારીઓ છે. જે જ્ઞાન રૂપી શિખા, જ્ઞાનની નિષ્ઠા અને જ્ઞાન રૂપી યજ્ઞોપવિત્ર ધારણ કરનારા છે, એમના માટે જ્ઞાન જ સર્વશ્રેષ્ઠ છે, સર્વસ્વ છે, કારણ કે જ્ઞાનને જ પરમ પવિત્ર કહેવામાં આવે છે.

જ્ઞાન છે એનાથી બધું પવિત્ર થઈ જાય. પરમાત્મા પોતે સ્વયં જ્ઞાનરૂપ છે, એટલા માટે આપણે પરમાત્માનું યજન કરીએ તો આપણે પણ પરમ પવિત્ર થઈ જઈએ છીએ.

જેની જ્ઞાન રૂપી શિખા અગ્નિ સમાન તેજસ્વી છે, જેની બીજી કોઈ શિખા જ નથી, ખરેખર એ જ શિખી છે. બાકીના બીજા બધા તો કેશધારી છે, એવું વિદ્વાનો કહે છે. જે વૈદિક અર્થાત કર્મો અથવા તો લૌકિક, આ બધા લૌકિક વ્યવહારો વાળા કર્મોમાં લાગેલા છે, એ બધા તો આભાસ માત્ર બ્રાહ્મણો છે, કારણ કે તેઓ પેટ ભરવા ખાતર જ જીવે છે. એવા લોકો દરેક જન્મના અંતમાં નરકમાં જાય છે અથવા આ સંસારના જન્મ-મૃત્યુ રૂપી નરકમાં જુદી જુદી જાતના કષ્ટ સહન કરે. બે પ્રકારની વાત થઈ ગઈ. માટે જે સુધીવાળા છે, વિદ્વાનો છે, એમના માટે ઉચિત શું છે કે ડાબે ખભેથી જમણી બાજુ કમર સુધીનું બ્રહ્મસૂત્ર યજ્ઞોપવિત્ર ધારણ કરે. આ બાહ્ય યજ્ઞોપવિત્રની વાત થઈ. એવી રીતે અંતરમાં પરમ તત્વ રૂપ તંતુ દોરડાથી બનેલું બ્રહ્મસૂત્ર દૂંટીથી બ્રહ્મરંધ્ર સુધીનું યોગ્ય માપનું, પરિમાણનું ધારણ કરે.

આ બ્રહ્મસૂત્ર છે, દૂંટીથી શરૂ કરીને બ્રહ્મરંધ્ર સુધી. આ જોવાનું છે. આ બ્રહ્મસૂત્ર આના વડે આપણે બ્રહ્મને પામી શકીએ. તો ઊર્જાનું વહન નાભીથી ઉપર, નાભીથી ઉપર સતત, સતત ઉપર, નિરંતર ઉપર, ઉપર, ઉપર. બસ, કોઠી ફૂટી છે એવું જુઓ. કરતું તે બ્રહ્મ હું છું. ૐ. આ રીતે પરમ તત્વ રૂપી તંતુથી બનેલા વિવિધ ક્રિયાઓના અંગરૂપ આ બ્રહ્મસૂત્રને ધારણ કરવું જોઈએ.

જેને શિખા અને યજ્ઞોપવિત્ર જ્ઞાનમય હોય છે, એના માટે બધું જ બ્રહ્મમય હોય છે. એના સિવાય બીજું કાંઈ છે જ નહીં. જે વિદ્વાન આ પરમ તત્વ રૂપી બ્રહ્મપરાયણ યજ્ઞોપવિત્રને ધારણ કરે છે, તે જ સાચો યજ્ઞોપવિત્ર અને મુક્તિનો અધિકારી છે. જે બહાર અને અંદર એમ બંને પ્રકારે યજ્ઞોપવિત્ર ધારણ કરે છે, તે જ વિપ્રક સન્યાસનો અધિકારી પણ છે. અર્થાત, બાહ્ય યજ્ઞોપવિત્ર ધારણ કરીને લૌકિક વૈદિક કર્મોને વિધિવત પૂર્ણ કરતાં આંતરિક યજ્ઞોપવિત્ર દ્વારા જેની અંદર બ્રહ્મ તત્વ જિજ્ઞાસાથી વૈરાગ્ય વૃત્તિ ઉત્પન્ન થઈ હોય, એ જ સન્યાસનો સાચો અધિકારી છે. માત્ર બાહ્ય યજ્ઞોપવિત્ર ધારણ કરનારો વિપ્ર સન્યાસનો અધિકારી હરગિજ નથી. એટલા માટે યતીએ ઈચ્છવું જોઈએ કે એ બધા જ પ્રયત્નોથી મોક્ષપેક્ષી એટલે કે મુમુક્ષુ બને તથા બાહ્ય સૂત્ર છોડી દઈને પોતાની અંદર સૂત્રને ધારણ કરે.

છેવટે ભગવાન સૌનકે કહ્યું કે, "બહારની પ્રપંચમય શિખા અને યજ્ઞોપવિત્ર છોડી દઈને પરમહંસ ઓમકાર બ્રહ્મરૂપી શિખા, ચોટલી અને યજ્ઞોપવિત્રનો સહારો લઈને મોક્ષ માટે પ્રયત્ન કરો." એવો આ ઉપનિષદનું રહસ્યમય વિદ્યા છે. ॐ वाङ्मनसातीतरूपाय अनन्तशक्तये आदिमध्यान्तहीनाय निर्गुणाय गुणात्मने सर्वेषाम् आदिभूताय भक्तानाम् आर्तिनाशिने ॐ ॐ ॐ ફિર મિલતે હૈ 15 મિનિટ કે બાદ.