ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૫૩

આગળ કહે છે કે, જે પ્રમાણે શેકેલું બીજ અંકુર ઉત્પન્ન કરવાના માટે અસમર્થ બને છે, તે પ્રમાણે જીવનની મુક્તિ પામેલા, જીવનથી મુક્તિ પામેલા, જીવન જીવવાની લાલસાઓથી પણ મુક્તિ પામેલા હોય એ બધાના હૃદયની વાસના-આસક્તિ પ્રાય: પવિત્રતાથી યુક્ત થઈ જાય છે. એની બધી વાસનાઓ પણ પવિત્ર થઈ જાય. એમ છેવડે બાકી રહી ગયું હોય તો એ પણ પૂરું થઈ જાય.

એ પતિત પાવન, પરમ ઉદાર, શુદ્ધ સત્યને આત્મસાત કરનારા, આત્મધ્યાન સંપન્ન અને પોતપોતાના નિત્ય સ્વરૂપમાં માં નિરંતર પ્રતિસ્થિત રહે છે.

જ્યારે ચેતન તત્વ ચિત્ત યુક્ત બને છે, ચેતન તત્વ ચિત્ત મુક્ત બને છે, ત્યારે આ આત્મરૂપ ચૈતન્ય તત્વ કહેવામાં આવે છે.

ફરી એક વખત, જ્યારે ચેતન તત્વ ચિત્ત મુક્ત બને છે, (એટલે કે) ચિત્ત એમાંથી નીકળી ગયું, ત્યારે આત્મરૂપ ચૈતન્ય તત્વ કહેવામાં આવે છે.

ચિત્ત હંમેશા ચંચળતા હોય તો, જ્યારે ચિત્ત ચંચળતા ત્યાગી જાય છે અને બસ તે પછી આત્મરૂપ બને છે, એમ કહે છે. એટલે એના ચિત્તમાં ક્યારેય પણ ફરી વખત કોઈ ચંચળતા પેદા થતી જ નથી.

ગમત એટલો હાય હોય વલોપાત કરતો દેખાય, પણ એ અંદરથી કેવો હોય? આત્મતત્વમાં સ્થિર થઈ ચૂકેલો હોય. કારણ કે બહાર વ્યવહાર છે ને, એટલે પાછું આવું એમ કરવું પડે ને કોકને અમુક વખતે? નહીં તો શું થાય કે બધા પછી તો છોલે જ કરે.

જ્યારે સ્વભાવ મન ઈચ્છાથી થી રહિત થઈ જાય છે, ત્યારે તેમાં કોઈપણ પ્રકારના દોષ પ્રગટ થતા નથી. તે જ સત્યતા છે, તે જ શિવ સ્વરૂપ છે, તેમાં જ પરમાત્મા અવસ્થિત છે. એ જ સર્વજ્ઞતા છે, એ જ સંપૂર્ણ તૃપ્તિ. અને છતાય જ્યાં મન ક્ષતિગ્રસ્ત (એટલે કે ભટકતું) હોય, ત્યાં નથી હતું.

જો કે હું પ્રલાપ અને પરિત્યાગ સ્વીકાર કરતો રહું છું, નેત્રો ઉઘાડું છું, બંધ કરું છું, છતાં પણ મનનશીલ, આનંદ સ્વરૂપ, સંવેદ જ્ઞાનરૂપ આત્મા જ છું. એવું કાંઈ છું નહીં. એટલે કે, સંવેદ્ય રૂપ મળને દૂર કરીને, મનને નિર્મૂળ (એટલે કે ઈચ્છાઓથી શૂન્ય) એવા આશારૂપી બંધનને કાપી નાખીને, હું સંવિત સ્વરૂપ જ છું.

શુભ અને અશુભ સંકલ્પોથી મુક્ત તથા સારી રીતે શાંત થઈને હું આરોગ્ય અવસ્થામાં સ્થિત છું. ઈષ્ટ અને અનિષ્ટના ભાવોનો પરિત્યાગ કરીને હું કેવળ સંવિત રૂપ જ થઈ ગયો છું. સમકિત થઈ ગયો છું, બિલકુલ સંપૂર્ણ સ્વાભાવિક. બસ, બીજું કાંઈ છે જ નહીં.

અનંત છું, અનંત છું. હું વ્યાપક છું, હું વ્યાપક છું. કસાથી બંધાવું નહીં એવો હું છું. કશું મને બાંધી શકે એવું છે જ નહીં.

રાગ અને દ્વેષના ભાવોનો પરિત્યાગ કરી, વિભાગ શૂન્ય, નસ્વર જગતમાં પ્રતિષ્ઠિત, અત્યંત વિશેષ રૂપમાં દરઢ આત્મારૂપી સામ્યના આશ્રયમાં હું પૂર્ણ રૂપે પ્રતિષ્ઠિત છું.

હું પોતાની નિર્મળ અને આશા રહિત આત્મદશામાં જ પ્રતિષ્ઠિત છું. ચેષ્ટા અને ચેષ્ટા રહિત, હે અને ઉપાદેયની ભાવનાઓમાંથી મને હવે મુક્તિ મળી ગઈ છે.

હું આત્મિક સંતોષ ક્યારે મેળવીશ? સ્વયં પ્રકાશ સ્વરૂપ સ્થાનમાં હું ક્યારે હવે પ્રતિષ્ઠિત થઈશ? પર્વતની કંદ્રાઓમાં આસન ગ્રહણ કરીને શાંત ભાવથી ક્યારે મનન-ચિંતન કરીશ? હું નિર્વિકલ્પ સમાધિ લગાડી, શીલાની માફક ક્યારે ચેષ્ટાથી રહિત થઈ જઈશ? હું તે અંશ રહિત, અવિનાશી બ્રહ્મના ચિંતનમાં આ પ્રમાણે ક્યારે સ્થિર બનીશ કે જેથી કોયલ મારા મસ્તક પર માળો બનાવીને રહી શકે? એટલી બધી સ્થિરતા પ્રાપ્ત હું ક્યારે કરું?

હું સંકલ્પવૃપી વૃક્ષો અને તૃષ્ણાઓ રૂપી લતાઓને કાપી નાખીને, મન રૂપી વિશાળ વનને તાર પામી, વિસ્તારવાળી ભૂમિમાં પહોંચીને આનંદપૂર્વક વિચરણ કરવું.

આપણે એક જગ્યાએ કહ્યું હતું કે, "આ બધું જંગલ સાફ કરો." પેલા જંગલો જે સાફ કરો છો, એના બદલે એ તો ઉપયોગી છે. આ બિલકુલ નિરુપયોગી છે. અંદરના જંગલો સાફ કરો.

હું તે અવિનાશી પદનું સ્વરૂપ છું. હું કેવળ છું, જય સ્વરૂપ છું, નિર્વાણ નિરીહ (એટલે કે અહંકાર રહિત), અંશ રહિત (એટલે સંપૂર્ણ), નિરપસિત (એટલે કોઈપણ પ્રકારની ઈપસિત ઈચ્છાઓ રહિત), સ્વચ્છ, વીર્યવાન, સત્તાશાલી, સત્ય અને જ્ઞાન સ્વરૂપ થઈ ગયો છું.

આનંદ, ઉપશમ, પ્રસન્નતા, પૂર્ણતા, ઉદારતા, સત્ય, દ્વૈત રહિત વગેરે ભાવનાઓ કરી, સન્યાસીએ પોતાના સ્વરૂપમાં આ રીતે પ્રતિષ્ઠિત રહેવું જોઈએ. નિર્વિકલ્પ સ્વરૂપની પૂર્ણ જાણકારી કરીને નિર્વિકલ્પ બનીને રહેવું જોઈએ.

આતુર સન્યાસી અગર સન્યાસ લેવાની ઈચ્છાથી જીવિત રહે, ત્યારે તેને ક્રમ સન્યાસ ગ્રહણ કરવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. શુદ્ર સ્ત્રી, પદભ્રષ્ટ તથા રજસ્વલાથી કોઈપણ સમયે સંભાષણ ન કરવું જોઈએ.

કોઈપણ દેવના પૂજન-ઉત્સવને જોવા માટે સન્યાસીએ ક્યારેય પણ ન જવું જોઈએ. તે લૌકિક કાર્ય છે, એટલે સન્યાસી માટે તે હોતું નથી.

આતુર અને કુટીચકનો ભૂ અને સ્વલોક હોય છે. બહુદકનો સ્વર્ગલોક હોય છે. હંસનો તપોલોક હોય. "આ બધા ટ્રાન્સફર થાય." તપોલોક હોય છે અને પરમહંસનું સ્થાન સત્યલોક હોય છે.

તુર્યાતીત અને અવધૂત શ્રેણીના લોકો ભ્રમરગીતની જેમ પોતાના સ્વરૂપનું અન્વેષણ કરતા, કેવલ્ય (એટલે કે કેવળ આત્મતવ રૂપમાં) જ પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. એમને ક્યાંય આવ-જવાનું કાંઈ છે જ નહીં. એમને કોઈ લોકમાં જવાનું નથી. સમજાયું? "નો આવા ગમન." આત્મામાં મુવમેન્ટ હોય? ક્યાં મુકશો આત્માને લઈ જઈને પાછો? અને લઈ કોણ જશે?

સન્યાસીએ પોતેથી જુદાપો દરેકનો ત્યાગ કરીને, પોતાના હાથરૂપી પાત્ર વડે માદુ કરી ભિક્ષા ગ્રહણ કરતા જીવન ચલાવવું જોઈએ, જેથી તેના શરીરમાં ચરબીનો વધારો ન થાય અને તે સદાય વિહાર કરતો રહે.

તે હાથરૂપી પાત્ર વડે અથવા મુખરૂપી પાત્ર વડે માધુ કરી, વૃત્તિ સાથે આત્મસંમિત આહાર ગ્રહણ કરતા સમય વ્યતીત કરતો હોય છે.

મેં હાથનો પણ ઉપયોગ ના કરનાર, એટલે ફક્ત ફક્ત મુખથી ભિક્ષા ગ્રહણ કરનાર સન્યાસી જોયા છે, જોયા છે. "આઈ વોસ ફોર્ચુનેટ." યસ.

સન્યાસીએ શ્રેષ્ઠ આચરણ વાળા પાંચ અથવા સાત ઘરોમાં જ ભિક્ષા માટે જવું જોઈએ. ગાય દોવામાં જેટલો સમય લાગે.

"તેટલી વાર તેની પ્રતીક્ષા કરવી એ જ્યાંથી એકવાર ભિક્ષા ગ્રહણ કરી લે, ત્યાં તેને પછી ફરી ફરી ના જવું જોઈએ. ફરી એ બીજા દિવસે ત્યાં જ જઈને ઊભો રહી જાય એવું નહીં કરવાનું. એમ કે રાત્રિમાં આહાર લેવો તે કરતાં ઉપવાસ વધારે શ્રેષ્ઠ છે." આગળ કહી દીધું છે કે સન્યાસી માટે રાત્રી હોતી નથી, હવે એના માટે દિવસ જ છે, સમજી ગયા? "રાત્રિમાં આહાર લેવો તે કરતાં ઉપવાસ વધારે શ્રેષ્ઠ છે." મતલબ, આત્મજ્ઞાન કે આત્મભાન ના હોય એવી અવસ્થામાં ભોજન ના કરવું એમ કહે છે. આત્માને હાજરને હાજર રાખીને, જાગરત રાખીને ભોજન કરશો તો હાર્ટ અટેક નહીં આવે. આત્મા બધાનો ગેરહાજર થઈ ગયો છે, એટલા માટે આટલા બધા દુઃખ-દર્દ, આટલી બધી જે તકલીફો, એનું મૂળ કારણ આ છે. અને બધા ગા ગા કરે છે, "આત્મા, આત્મા!" અનુભવ આપનાર ક્યાં છે કે આ તારો આત્મા રહ્યો? આમ ખોખારીને બોલી શકે, "જો આ રહ્યો તારો આત્મા, કર અનુભવ કરવો હોય તો!" એવું બતાવનાર જોઈએ.

એના માટે છે ઉપવાસની અપેક્ષા અયાચિત એટલે વગર માંગે મળેલી ભિક્ષા વધુ શ્રેષ્ઠ છે. તો કોઈ તમને દાખલા તરીકે મુઠી ચણા કે સિંગ આપે તો કામ પૂરું થઈ ગયું તમારું. અયાચિત ભિક્ષા કરતાં માંગીને જમી લેવું તેથી બધું શ્રેષ્ઠ છે. આ કારણે યથાસંભવ ભિક્ષાનો સહારો, આશ્રય કરવો જ હોય. કોઈક એવા વખતે જ્યારે તમે કોઈકના પાસેથી માંગીને આવી રીતના કરો છો, ત્યારે શું કરો છો? તેને પાછો પુણ્યનો તમે ભાવ લાભ આપો છો. એનો આગળ અભ્યુદય થાય, એનો ઉત્કર્ષ થાય. એટલે વચ્ચે વચ્ચે આવું પણ કરતા રહેવું એમ પણ એને કહેવામાં આવ્યું છે. એવું નહીં કે દર વખતે બસ મન જ્યારે માંગશે ત્યારે જ કે મને મળશે ત્યારે જ હું ખાઈશ, એવું નહીં એમ. આ પણ કરી શકાય.

ભિક્ષાના સમયે સવ્ય અને અપસવ્ય એટલે ડાબા-જમણા માર્ગથી ઘરમાં પ્રવેશ ના કરવો જોઈએ. જે ઘરમાં કોઈપણ જાતનો દોષ ન હોય, તેને ભૂલથી અથવા મોહથી પણ છોડવું ના જોઈએ. એટલે કે ત્યાંથી ભિક્ષા લેવી જ જોઈએ. જો શ્રોત્રીય અથવા વેદ જાણનાર શ્રદ્ધા-ભક્તિથી રહિત હોય, તો એને ત્યાં ભિક્ષા ગ્રહણ ન કરવી જોઈએ. જે સંસ્કાર રહિત હોય અને શ્રદ્ધા-ભક્તિ રાખતો હોય, તો તેને ઘરેથી ભિક્ષા લઈ શકાય છે. તો શું થશે? પેલામાં સંસ્કાર આરોપ. એટલા માટે લેવાનું, ભલે શ્રદ્ધા-ભક્તિ છે ને સંસ્કાર ભલે નથી. એટલે શું કરવું, શું નહીં એ સાહેબ, "સાચું-ખોટું હું તો કંઈ જાણતો નથી, પણ મારી પાસે આ છે. તમે કહેતા હોય તો આપી દો." તરત, "યસ, ભિક્ષાદેહી!" આવી રીતે ગ્રહણ કરવું. એમ કે મનમાં કોઈપણ પ્રકાર. આ ભિક્ષા પાંચ પ્રકારની હોય છે. ભિક્ષાને માધુકરી પણ કહેવામાં આવે છે.

એટલા માટે તો પહેલી જે છે એ શું છે? તો કે અસંકલ્પિત માધુકરી. જેમાં સંકલ્પ નથી કર્યો કે મને અહીંથી ભિક્ષા મળશે તો હું લઈશ. એવું આમ પહેલેથી ધારીને જાય નહીં. બસ જઈને આમ સહજ સ્વાભાવિક ઊભો રહે, જેમ ગાય ફરતી હોય છે ને બધી? બસ એવી રીતના આમ કરીને આમ જુએ ખાલી, બોલે નહીં. પ્રાક પ્રણિત, ત્રીજી છે અયાચિત, ચોથી છે તાત્કાલિક અને પાંચમી છે ઉપપન્ન. તો મનમાં કોઈપણ પ્રકારનો સંકલ્પ કર્યા વિના કોઈપણ ત્રણ, પાંચ અથવા સાત ઘેરથી મધુમખીની જેમ થોડી થોડી ભિક્ષા ગ્રહણ કરવી, તેને અસંકલ્પિત માધુકરી કહેવામાં આવે. ત્રણ ઘર, પાંચ ઘર કે સાત ઘર અને તોય લેવાના ચાર-પાંચ-સાત કોળિયા, આઠ કોળિયા એવી રીતના.

પ્રાતકાળ અથવા પાછલા દિવસે કોઈપણ મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક ભિક્ષા માટે નિવેદન કરે, તો તેને ત્યાં જે ભિક્ષા ગ્રહણ કરવામાં આવે છે, તેને પ્રાક પ્રણિત કહેવામાં આવે છે. ભિક્ષા આ સત્યમભાઈ જેવા હોય તો કે, "સાહેબ, મારા ઘેર આપ પધારજો ભિક્ષા માટે આવતી કાલે." આભાર, પહોંચી ગયા અને થઈ ગયું. તો એ પ્રાક પ્રણિત, બરાબર ને? ભિક્ષા માટે ફરતા સન્યાસીને જો કોઈ નિમંત્રણ આપે, તો તે વ્યક્તિને ત્યાં જે ભિક્ષા ગ્રહણ કરવામાં આવે તેને અયાચિત ભિક્ષા કહેવામાં આવે. એને માંગી નથી, પણ પેલાએ આપવાનો ભાવ કર્યો છે, એને આવે લઈ લે છે. બસ આટલી તો અયાચિત ભિક્ષા થઈ છે. સન્યાસીને આપવાથી અતિ પુણ્ય મળે હો, અતિ પુણ્ય મળે. બધા બહુ સરસ એટલે બહુ સારું. આગળનું જે કંઈ હોય. ભિક્ષા માટે જતા સમયે સન્યાસીને અગર કોઈ બ્રાહ્મણ તેની નજીક આવીને ભોજન માટે કહે, તો તે તાત્કાલિક ભિક્ષાને સદા સ્વીકાર કરી લેવું જોઈએ.

અગર કોઈ બ્રાહ્મણ મઠ-આશ્રમમાં સિદ્ધ હોય, કરેલું ભોજન લઈને આવે, તો તેવા ભિક્ષાને કે સાધુ લોકો ઉપપન્ન ભિક્ષા કહે છે. કોઈ મઠમાં તૈયાર કરેલી હોય કોઈક સાધુએ અને તમને એ આપે, "ભાઈ, આજ મેં તૈયાર કર્યું, તમે ગ્રહણ કરી લો." બરાબર? તો એને ઉપપન્ન ભિક્ષા કહેવામાં આવે છે. અગર સન્યાસીને વિશેષ જરૂરત પડે, તો તેણે મલેચ્છને ત્યાંથી પણ ભીક્ષા માંગી લેવી જોઈએ. મલેચ્છ એટલે કોણ? મુસલમાન. આ કયો કાળ છે? ઉપનિષદ કાળ છે. ઉપનિષદ કાળમાં મલેચ્છ ક્યાંથી આવ્યા? વિચાર કરો. પરંતુ ક્યારેય પણ એક સ્થળેથી આહાર સ્વીકાર ન કરવો જોઈએ. તે વખતે સનાતન સિવાયનું જે કંઈ હોય એ બધાને એ લોકોએ સામાન્ય ભાવે મલેચ્છ કહેતા હતા. જે સનાતનના ઉપર વિશ્વાસ ના કરતા હોય એ બધા મલેચ્છ કહેવાતા. ભલે તે બૃહસ્પતિના જેવું પૂજ્ય ઘર કેમ ના હોય. સન્યાસીએ એક જ સ્થળેથી આહાર ન કરવો એમ.

એટલે ગુરુ જેવો માણસ હોય ને કે કે, "હું આપું," તો પણ નહીં કે એક જ વખત. સન્યાસીએ સદા યાચિત અથવા અયાચિત ભિક્ષા દ્વારા નિર્વાહ કરવો સર્વથા યોગ્ય છે. તમારે પાંચ ઇન્દ્રિયોને ભિક્ષા આપવાની હોય છે, એને આમ એપ્લાય કરવાનું છે, સમજો. યાચિત અને અયાચિત એવી ભિક્ષા ગ્રહણ કરવાની. વાયુ હર કોઈને સ્પર્શ કરે છે, અગ્નિ દરેકને દગ્ધ કરે છે, બાળી નાખે છે. જળમાં દરેક પ્રકારના મળ-મૂત્રાદિ નાખવામાં આવે છે, તો પણ એ બધા એના દોષોના સ્પર્શથી દૂષિત થતા નથી. ગંગામાં કેટલી ગટરો ગઈ, દરેક નદીઓમાં નાખી દીધી. એ પ્રમાણે સન્યાસી.

પણ બીજા કોઈના દોષોથી દૂષિત થતા નથી. અગ્નિ, ધૂમ્ર, મુસળના શબ્દથી રહિત જે સ્થાન પર અગ્નિ શાંત પામી ગયો હોય તથા ઉપસ્થિત દરેક વ્યક્તિ ભોજન કરી ચૂક્યા હોય, ત્યાં જ યોગીએ મધ્યાહન કાળ પછી ભીક્ષા ગ્રહણ કરવી જોઈએ.

અગ્નિ એટલા માટે, ધૂમ્ર એટલા માટે અને મુસળ શબ્દથી રહિત જે સ્થાન પર અગ્નિ શાંત પામી ગયો હોય, એટલે કે જ્યાં આગળે પૂરી રસોઈને બધું થઈ ગયેલું હોય, એવી જગ્યાએ જઈને કરવાનું. કારણ કે જો યજ્ઞ ચાલતો હોય અથવા રસોડામાં ચૂલાની અંદર અગ્નિ ચાલુ હોય અને ત્યાં જઈને પેલો "ભિક્ષાન દેહી" કરતો બોલે કે ઊભો રહે ત્યાં આંગળે ચૂપચાપ એવા ભાવથી કે મને ભિક્ષા આપો, તો એને મળશે નહીં. કારણ કે હજુ યજ્ઞ ચાલુ છે, યજ્ઞ પૂરો નથી થયો અને ત્યાં પણ ચૂલ્લો ચાલુ છે, હજુ રસોઈ પૂરી તૈયાર નથી થઈ. તો ત્યાં ગાડે એને મુસળનો અવાજ. પહેલા શું, સાંબેલાથી બધું ખાંડીને, અનાજને છડીને બધું કરીને પછી ભોજન તૈયાર કરતા હતા અને રોજે રોજ કરતા હતા. તો હજી તો પહેલી તૈયારી ચાલતી હોય ને તમે જઈને કહો "ભિક્ષાન દેહી", તમને ત્યાં આગળથી ન મળી શકે એમ કે. એટલે આ બધું થઈ જાય ત્યારે અને ઉપસ્થિત દરેક વ્યક્તિ ભોજન કરી ચૂક્યો હોય, ત્યાર પછી જવાનું.

એ ઘરના માણસોએ ભોજન કરી લીધું હોય ત્યારે. મધ્યાહન કાળ પછી એટલે લગભગ એકથી દોઢની વચ્ચે, બેની વચ્ચેનો ટાઈમ આવશે અંદાજે.

આપતકાળની સ્થિતિમાં સન્યાસી નિંદનીય પરિવાર, પતિત, પાખંડી, પથભ્રષ્ટનો પરિત્યાગ કરીને બધા વર્ણ, જાતિઓના ત્યાંથી ભિક્ષા ગ્રહણ કરી શકે છે. જો નિંદનીય પરિવાર ન હોવો જોઈએ, પતિત ના હોવા જોઈએ અને પાખંડીય કે પથભ્રષ્ટ ના હોવા જોઈએ, તો એને ત્યાં આગળે નહીં જવાનું.

સન્યાસી માટે ઘી એ કુતરાના પેશાબ જેવું છે. સન્યાસી માટે પણ પ્રાણાયામ જ્યારે તમે કરતા હો તે વખતે તમારે પ્રાણની સિદ્ધિ થાય ત્યાં સુધી ઘી લેવું આવશ્યક પણ છે, સાથે એ પણ કહી દીધેલું છે. પહેલા મધ એ મદિરાપાન જેવું, તેલ એ ભૂંડના મૂત્ર બરાબર છે. લસણયુક્ત પદાર્થ, અડદ અને માલપુવા વગેરે પદાર્થો ગૌમાસ સદ્રશ્ય છે. દૂધ એ મૂત્ર બરાબર છે. માટે સન્યાસીએ સદાય ગૃત વગેરે પદાર્થોથી રહિત ભિક્ષા પ્રયત્નપૂર્વક સ્વીકાર કરવી જોઈએ. ભાખરીને શાક ખાવ એવા પ્રકારની બાબત છે. એ જો કોઈ તૈયાર લેતો હોય તો નહીં તો પછી તમને ચોખા આપે, લોટ આપે, જે એનાથી તમારે બનાવી લેવાનું. તો લોટની બાટી બાફવાની અને ચોખા ઉકાળવાના પાણીની અંદર. છે મહી ચપટી મીઠું નાખીને, ગાંગળી નાખીને જ આપતા હતા. અમાર ત્યાં તો આટલી પોટલી ચોખાની આપવાની, એમાં ચપટી ગાંગડો મૂકી દેવાનો એક મીઠાનો.

એટલે જરૂર પૂરતો હોય એ રાખે અને બાકીનું પછી એ કાઢી નાખે.

ઘી, સૂપ, ચટણી, મસાલા, મરચા વગેરે પકવાનો કદી ગ્રહણ ન કરવા જોઈએ. સન્યાસી માટે તેનો હાથ ભોજન લેવાનું પાત્ર છે. તે હાથરૂપી પાત્રમાં સદાય ભિક્ષા ગ્રહણ કરવી જોઈએ. એ પ્રમાણે સન્યાસીએ દિવસમાં એક જ વખત અન્ન ખાવું જોઈએ. બે વખત ભોજન કદાપિ ના કરવું જોઈએ. જે મુનિ ગાયની જેમ માત્ર મુખથી આહાર ગ્રહણ કરે છે, એટલે કે ભેગું જ નથી કરતા, તે દરેકમાં સંભાવ પ્રાપ્ત કરીને અમૃત તત્વને પ્રાપ્ત કરી લે. જે ઘેર તમે ભિક્ષા ગ્રહણ કરવા ગયા, તમે આમ હાથ પાછળ રાખીને આમ આમ કરીને પાંચ કોળિયા તમે ખાઈ લીધા ને ત્યાંથી નીકળો. તમને કેટલું બધું થઈ ગયું! તમે જો અહંકાર ત્યાં મૂકી દીધો છે બધું જ. કોઈ કોઈ જાતની શરમ નથી, સંકોચ નથી, કશું જ નથી. બસ અને તમે નીકળી ગયા ત્યાંથી થોડુંક ખાઈને, ગાય જેમ જતી રહે છે ને એવી રીતે.

સન્યાસીઓ ભોજન કરતા ઘીને રુધિરની જેમ અને ભેગું કરેલું અન્ન માંસની જેમ સમજીને તેનો ત્યાગ કરી દેવો જોઈએ. જો આમાં ક્યાંય પૈસાની તો વાત જ નથી આવી હો હજી. ગંધ અને લેપનને ખરાબ વસ્તુ માનીને, મીઠું અંત્યજ સમાન, વસ્ત્રને એઠું પાત્ર સમાન, તેલ માલિશને સ્ત્રી પ્રસંગની સમાન, મિત્રોની હસી મજાકને મૂત્રની સમાન, ઘમંડને ગૌમાસની સમાન (ઘમંડ અભિમાન કરે તેને ગૌમાસની સમાન), પરિચિત મિત્રોના ઘરેથી ભિક્ષાને ચાંડાલ સમાન, સ્ત્રીને સર્પેણી સમાન, સુવર્ણ અને કાલકૂટ (કાલકૂટ વિષ છે જે પહેલા ભગવાને પીધું તે), સભા વગેરેને સ્મશાનવત (હવળી મોડી સભા ભરાઈ હોય તો એને સ્મશાનવત) અને રાજધાનીને કુંભીપાક નરકની સમાન, એક જ ઘરના ભોજનને મૃતકના પિંડ સમાન જાણીને તેનો પરિત્યાગ કરવો. આ બધું નહીં હોવું જોઈએ એમ કે છે.

દેવતાનું પૂજન અર્ચન ક્યારેય પણ ન કરે. પછી એ સન્યાસી ગણપતિ પૂજન ના કરાવે તમને, સરસ્વતી પૂજન ના કરાવે તમને. કોઈ કર્મકાંડ કે આ બધી વસ્તુઓમાં એ જાય પણ નહીં, ઊભા પણ ના રહે, કશું જ ના કરે. સાંસારિક પ્રપંચોને છોડીને તેને જીવનમુક્ત બનવું જોઈએ. કારણ શું છે? આવા આવા પ્રસંગે જશે એટલે વળી પાછું દેવઋણ ઊભું થઈ જશે. આસન, પાત્રલો એટલે કે વાસણની ઈચ્છા, સંચય, શિષ્ય બનાવવા, દિવસમાં સૂઈ જવું અને વ્યર્થની વાતોમાં સમય ગાળવો – આ બધા છ પ્રકારના કાર્ય સન્યાસીને બંધનમાં નાખનારા છે.

વર્ષા એટલે કે પાણી સિવાય જે સ્થાન છે તેને આસન કહેવામાં આવે. પૂર્વોક્ત પાત્રોના સંગ્રહમાંથી એક જ તુંબી વગેરે પાત્રને ગ્રહણ કરવું જોઈએ. સન્યાસીના વ્યવહાર માટે જે તુંબી વગેરે પાત્રો કહેલા છે તે ખોવાઈ જાય ત્યારે બીજા પાત્રોને ગ્રહણ કરવા તે પાત્રલોપ કહેવાય છે. પોતાનો દંડ ખોવાઈ જાય ત્યારબાદ બીજાનો દંડ લઈ લેવો તે પરિગ્રહ કહેવાય છે. બીજાનું લીધું ને એટલે પરિગ્રહ કહેવાય. કાલાંતરમાં એટલે કે ભવિષ્યમાં પણ ભોગ માટે સંગ્રહ કરીને રાખવું તે સંચય કર્યો કહેવાય છે. સેવા, લાભ, પૂજા ને યશ માટે ચેષ્ટા કરવી તે પણ પરિગ્રહ કહેવાય છે. તો જેને આત્મજ્ઞાની થવું છે, આ બધામાંથી બહાર નીકળી જવું પડશે. આંતરિક રીતે જે શિષ્ય આત્મકલ્યાણ માટે કરુણાથી યુક્ત બનીને આવે તેને જ શિષ્ય.

પહેલાં તો ના પાડી દીધી, "શિષ્ય બનાવવાના નહીં." પછી કીધું, "જો આવો મળે કોઈક તો જ તમે એને શિષ્ય બનાવજો. તે સિવાય બીજા કોઈને પણ શિષ્ય બનાવવું એ શિષ્ય સંગ્રહ કહેવામાં આવે છે. માથા ભેગા કરે છે, શિષ્ય સંગ્રહ." સન્યાસમાં વિદ્યાને દિવસ અને અવિદ્યાને રાત્રી માનવામાં આવી છે. સમજાય? વિદ્યામાં છો, વિદ્યા કઈ? એક જ વિદ્યા, વિદ્યા બ્રહ્મવિદ્યા. તો એ દિવસ છે અને બાકી બધું તો કે રાત્રી છે. રાત્રિમાં રાત્રે સુપ્ત સિવાય બીજું કંઈ ના કરાય. આ કારણે વિદ્યાના અભ્યાસમાં પ્રમાદ રાખવો એ દિવસમાં શયન કરવું બરાબર છે. એટલે વિદ્યા ગ્રહણ કરવા માટે સદાય તત્પર હોવું જરૂરી છે. એમ કે સતત એને લાગેલા રહેવાનું. કોઈપણ રીતે બસ આત્મજ્ઞાન, આત્મધ્યાન, આત્મવિદ્યા પ્રાપ્ત થાય. આત્મા વિશે કંઈ પણ જાણકારી મળે તો બસ આમ તત્પરતાથી એને તરત ગ્રહણ કરી લેવી જોઈએ, ઝીલી લેવી જોઈએ અને લીધા પછી આત્મસાત કરવી જોઈએ.

આધ્યાત્મિક કથાઓને છોડીને ભીક્ષાની વાત, અનુગ્રહ, પરિપ્રશ્નનો ઉત્તર આપવા સિવાય અને જે વાત કરવામાં આવે તે વ્યર્થનું બોલવું સમજવું જોઈએ. કોઈ પણ માણસ કંઈ પણ બધું કે બોલ બોલ કરે, કશું આપણે બોલવાની કરવાની કશી જ આવશ્યકતા હોતી નથી. એકાંત, ઘમંડ, મત્સરતા, ગંધ, પુષ્પ, આભૂષણ, ખાનપાન, તેલ માલિશ, ક્રીડા, ભોગેચ્છા, રસાયણ, ચાપલુસી કરવી, નિંદા, કુશલ પ્રશ્ન (ઘણા બહુ ચપળતાપૂર્વક કોઈ પ્રશ્ન પૂછે), ક્રય-વિક્રયની વાતો, હાનિ-લાભ જે છે તે (આ વેચ્યું, આ લીધું), ક્રિયા-કર્મ, વાદ-વિવાદ, ગુરુના વાક્યનો તિરસ્કાર. ગુરુનું વાક્ય છે ને એ જ્ઞાન વાક્ય છે અને એનો તિરસ્કાર થાય છે એ મોટામાં મોટો દોષ થઈ જાય છે. કારણ કે એનાથી શું થાય છે? જ્ઞાનાપરાધ થઈ જાય છે, પ્રજ્ઞાપરાધ થઈ જાય. એટલા માટે ગુરુ વાક્ય જે હોય તેનો તિરસ્કાર ક્યારેય ન કરવો.

સંધિ-વિગ્રહની વાતો ના કરવી. બે જણ વચ્ચે ઝઘડો થયો તો કે ચાલો સમાધાન રૂપે સન્યાસી બેઠા છે ને, નિષ્પક્ષપાતી છે ને, તટસ્થ છે ને કે બે જણના વચ્ચે કરાવડાવો. આ બધામાં નહીં પડવાનું એમ કહે છે. એમાં પણ પલંગમાં સૂવાનું નહીં, શ્વેત વસ્ત્ર, દિવસમાં શયન કરવું, ભિક્ષાપાત્ર, સુવર્ણ, વિષ, શસ્ત્ર, જીવ હિંસા, ક્રોધ અને મૈથુન આ દરેકનો સન્યાસીએ ત્યાગ કરવાનો છે. સન્યાસીએ ક્રોધ પણ ન થાય. જે ગૃહસ્થિનો ધર્મ, વ્રત, ગૌત્રાદિનું આચરણ, પિતા અને માતાના કુળની સંપત્તિ વગેરે નિષિદ્ધ માનવામાં આવ્યા હોય, આ દરેકનું સેવન કરવાથી નીચ ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે. સન્યાસીએ તો ઉપર ઉઠવા માટે બિચારાએ ઉપક્રમ કર્યો છે, તો આવી જગ્યાએ એને ન જવું, આ બધું ન કરવું જોઈએ એમ એને કહેવામાં આવ્યું છે. તો આપણા જે આચાર છે એટલા પરિપૂર્ણ અને એટલા શુદ્ધ હોવા જોઈએ.

આપણે તો આત્મધર્મના છીએ.

વૃદ્ધાવસ્થાને પ્રાપ્ત વિદ્વાન સન્યાસીએ વૃદ્ધા સ્ત્રી પર પણ વિશ્વાસ ન કરવો. કેમ કે જૂની ગોદડીમાં જૂનું વસ્ત્ર લગાડવામાં આવે છે. સ્થાવર, જળ, જંગમ, બીજ, સુવર્ણ, વેશ, આયુધ વગેરે છ વસ્તુઓને સન્યાસી મૂત્ર અને વિષ્ટાની બરાબર ત્યાજ્ય માનીને ક્યારેય પણ સ્વીકાર ના કરે. બંદૂક ના રખાય, તલવાર ના રખાય, તીર-કાકામઠું ના રખાય. આ બધા સન્યાસીઓ માટે નથી. આપત્તિના સમય સિવાય રસ્તા માટે સન્યાસીને પોતાની પાસે કંઈ ના રાખવું જોઈએ. ખરાબ યોગના કારણે અગર અન્ન ન મળે તો રાંધેલું અન્ન ગ્રહણ કરી લેવું જોઈએ. સ્વસ્થ અને યુવાવસ્થાને પ્રાપ્ત સન્યાસીને પણ કોઈનાય ઘરમાં ન રોકાવવું જોઈએ. બીજા કોઈપણ વસ્તુ ન લેવી જોઈએ અને પોતાની વસ્તુ પણ કોઈને ન આપવી જોઈએ. અહીં તો પેલો રુદ્રાક્ષ આપવા જાય કે લો આ રાખો. એ પાછો એ ક્રય-વિક્રય શરૂ થઈ ગયો એમ કહે છે અને એ ઋણનો અનુબંધ પાછો ફરી લગાડશો.

આ બધામાં ના પાડશો એમ. સન્યાસી થઈ ગયા તમારે કશું કોઈને આપવાનું નથી.

સન્યાસીએ બીજા ભૂત પ્રાણીઓના કલ્યાણના માટે દયાનું આચરણ કરવું જોઈએ. રાંધેલું અથવા વગર રાંધેલું અન્ન માગવાથી સન્યાસી અધોગતિને પ્રાપ્ત થાય છે. માગવાનું નહીં એમ. કોઈ સન્યાસી ખાનપાનના પદાર્થોની નિરંતર ઈચ્છા રાખવાવાળા, વસ્ત્રોના (ઊની વસ્ત્રો અગર વગર ઊનના બનેલા વસ્ત્રો, રેશમી વસ્ત્ર) વગેરે વસ્તુઓને સ્વીકાર કરવાથી સન્યાસીનું નિશ્ચિત રૂપે અધપતન થાય છે. તેને તે અદ્વૈત રૂપી નાવમાં આસીન થઈને જીવન મુક્તિની અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી લેવી જોઈએ. અગર જો કોઈ વાણીને દંડ આપવો હોય તો સન્યાસીએ મૌન રહેવું. કાયા એટલે કે શરીરને દંડ આપવો હોય તો ભોજન ન કરવું એટલે કે ઉપવાસ કરવો જોઈએ અને જો મનને દંડ આપવાની ઈચ્છા હોય તો શું કરવું જોઈએ? અનુલોમ-વિલોમ પ્રાણાયામ કરવું જોઈએ. બાર માત્રાથી ઉપકાર કરતાં કરતાં કરતાં પ્રાણાયામ કરો, મનને દંડ મળી જશે.

એટલે પનિશમેન્ટ કરવાની એમ. આત્મા છોકરાઓને કરાવતા હતા ને, હવે આને કરાવડાવો.

સમસ્ત પ્રાણી કર્મોથી જો આ અદભુત જ્ઞાન છે. આપણને આ બધું ઋષિ-મુનિઓ આપીને આટલું બધું ગયા છે. જો અહીં આપણને ખબર છે કે આવી રીતે પ્રાણાયામ કરવો જોઈએ. કંઈ પણ થાય તો પ્રાણાયામ કરવું. હવેથી મનની કંઈ પણ તકલીફ થઈ જાય, વળી પાછું સ્વસ્થ, શાંત, વ્યવસ્થિત થઈ જશે. બોલો કેટલી સાચી વાત! સમસ્ત પ્રાણી કર્મોના બંધનમાં ફસાય છે અને વિદ્યા એટલે કે આત્મજ્ઞાનથી મુક્તિને પ્રાપ્ત કરે છે. આ કારણે જ્ઞાની સન્યાસી કાર્યોથી સદાય દૂર રહે છે. તમારે જેમ કરવું એમ કરો, એ કશાના અંદર છે નહીં એમ. નાની નાની ગલીઓમાં અનેક પ્રકારના પ્રાચીન વસ્ત્રો મળે છે. ભિક્ષા પણ સર્વત્ર પ્રાપ્ત થઈ રહે છે. પૃથ્વીમાં કોઈપણ સ્થળે સૂઈ જવા માટે સ્થાન મળી શકે છે. તો પછી સન્યાસીને બીજું કઈ જાતનું દુઃખ હોય? સન્યાસીએ બધી જાતના પ્રપંચ અર્થાત માયાને જ્ઞાનાગ્નિમાં ભસ્મીભૂત કરી દેવી જોઈએ.

જે સન્યાસી પોતાના અંતરાત્મામાં (જો હવે યજ્ઞ શરૂ થાય છે) અંતરાત્મામાં જ્ઞાનરૂપી અગ્નિનું રોપણ કરી લે છે તે મહાન.

જ્ઞાની અગ્નિહોત્ર કહેવાય છે. અહીં અગ્નિ પ્રગટાવવાનો છે. અત્યાર સુધી આપણે આમ, આમ, આમ બહુ કર્યું. એનાથી એ પહેલાં, પહેલાં યજ્ઞવેદીઓની અંદર બધું ઓમ હોમ બહુ જ કર્યું, થઈ ગયું. હવે એ પૂરું થઈ ગયું, આ પણ સ્ટેજ પૂરું થઈ ગયું. હવે આગળ આવ્યા જ્ઞાનાગ્નિની અંદર. બધા જ જે કાંઈ બાકી રહેલું છે આત્મા સિવાયનું બધું એની અંદર હોમવાનું છે, એવા સન્યાસી થવાની વાત કરે છે.

જ્ઞાનાગ્નિ કોઈપણ વ્યક્તિના જો આ બધા એના આચાર આપેલા છે, કેટલા સુંદર છે! સન્યાસીની બે પ્રકારની વૃત્તિ હોય છે: એક મારજારી અને બીજી વાનરી. જે સન્યાસી જ્ઞાનનો અભ્યાસ કરે છે, તેમાં મુખ્યત્વે મારજારી પ્રવૃત્તિ હોય છે અને ગૌણ રૂપે વાનરી પ્રવૃત્તિ હોય છે. મારજાર એટલે બિલાડી અને વાનરી એટલે વાંદર. વાંદરી હોય છે તે વાનરવેડા જેને કહેવાય. તો મારજારી પ્રવૃત્તિ કેવી હોય? કોઈપણ જગ્યાએ બિલાડીને તમે જોશો તો આમ જશે અને પછી આમ ચૂપચાપ આમ કરીને આમ બેસી જશે. કાન આમ રાખશે પોળા અને પછી સાંભળ્યા કરશે આંખો બંધ કરીને. આ મારજારી પ્રવૃત્તિ. અને ત્યાં આગળ છે તો વાનરી પ્રવૃત્તિ. વાનરી પ્રવૃત્તિ કેવી છે? બધી બાજુ બધું જોઈ લેશે, બધું બરાબર છે કે નથી. કદીક કદીક એમ કોઈપણ જગ્યાએથી કશું ભયજનક તો નથી ને? એવી રીતના. તો આ સંસાર આખોય એને ભયજનક લાગે છે.

એટલે કોઈપણ જગ્યાએથી કશું આમ એની અંદર આવી નહીં જાય ને, એમ કરીને સતત એ જોયા કરે. વાનર હંમેશા બહુ ચંચળ હોય અને વાનરી એનથી વધારે એકદમ વિચક્ષણ હોય અને પોતાના આત્મા એટલે બાળકનું રક્ષણ માટે એટલી બધી તત્પર હોય છે કે ના પૂછવાની વાત. ભયંકરમાં ભયંકર જો કંઈ સ્થિતિ હોય તો એવી છે કે જો કોઈ આમ વાનરી સામે આવી ગઈ, બહુ ભયાનક, અને જો સંજોગોથી તમને છોડી દીધા એને તો! એટલે આવી વાનરી વૃત્તિ સન્યાસીએ રાખવાની. જ્યાં ક્યાંય પણ એને જાવા જે કશું કરતાં કરતાં એને એટલા ચોકન્ના રહેવાનું છે કે સંસારની કોઈપણ સંસ્કાર એને ના લાગવો જોઈએ. કોઈ વિચારના એને લઈને અહીંથી ત્યાં સુધી જવાનું.

એવા પ્રકારનું પેલી એક વાત છે ને કે બે સન્યાસીઓ હતા. એક સન્યાસી હતો તે નદીમાં પેલું પૂર આવેલું હતું ને કોઈ જઈ શકાય એવું હતું ને પાછી એક સ્ત્રી આવીને એમ કીધું કે, "ભાઈ, મારે તો અત્યારે સામે ગામ જવું જરૂરી છે. તો કોઈપણ રીતે મારે તો આમ છે કંઈક ઇમર્જન્સી." તો એક સન્યાસી એને ઉપાડીને તરતા તરતા બીજા બાજુ મૂકી દીધી. બેય સન્યાસીઓ તરીને નીકળી ગયા. એટલે આ એ થયું. પછી પહેલાં એને કીધું, "ભાઈ, તે તો સ્ત્રી સ્પર્શ કર્યો. તે આમ કર્યું. તે ગુરુએ તો ના પાડી હતી તયાનું બધું." પેલો કહે, "યાર, મેં તો એને ત્યાં મૂકી દીધી. તું એને અત્યાર સુધી કેમ ઉપાડીને ફરે છે?" એટલે એ વાત છે. અડધો કલાક, પોણો કલાક થયા પછી પેલીને મૂક્યા પછી આ સવાલ પેલાએ કર્યો. કેટલું બધું એને થઈ ગયું અંદર કે પછી ક્યાંય શોધીને પહેલાં તો એ ના બોલ્યો, પણ પછી એકદમ નીકળી ગયું, "યાર, આવું તું કે યાર, મેં તો એને ત્યાં મૂકી દીધી હતી.

હવે તું કેમ લઈને ફરે છે?" એટલે વિરક્તતા આને કહેવાય. ખરેખર વાસ્તવિક વિરક્તતા એટલે સમાજ ઉપયોગી કોઈ વખતે કોઈ એવા કાર્યમાં તમારે આ જોડાવાનું પણ બની જાય તો એ પૂરું થઈ જાય એટલે પછી પાછા વિરક્તતાથી એમાંથી આઉટ, બહાર નીકળો. લાગેલા, મંડેલા આની અંદર ના રહેશો. પેલામાં રહો.

જો હવે આગળ છે કે કોઈપણ વ્યક્તિના પૂછ્યા વગર સન્યાસીએ બોલવું નહીં. અનીતિ અને અન્યાયપૂર્ણ પ્રશ્ન કરવા છતાં પણ તેણે બોલવું ન જોઈએ. જ્ઞાનવાન હોવા છતાં પણ સામાન્ય જનની આગળ મૂર્ખ માણસની જેમ આચરણ કરીને નીકળી જાવ. ના પાડે. તમારી બુદ્ધિનું ત્યાં પ્રદર્શન કે જ્ઞાનનું કંઈ એમ પ્રકાશન કરવાની જરૂરત નથી. જનસામાન્યની પાસે કંઈ પણ પ્રકારનું બોલવું નહીં. આમ રોડ ક્રોસ કરતા હોય ને તમે આમ કોકને આમ કંઈક બોલાઈ જાય, "જરા ધ્યાન રાખજે આમ કરજે." તો પેલો એવું સામે સંભળાવશે કે ના પૂછવાની વાત. તમે જોયું છે? એટલે બોલવું નહીં.

હવે આગળ કહે છે: યદ્યપિ કોઈ કારણવશ પાપ પ્રસંગ ઉપસ્થિત થઈ જાય તો શું કરવું? તમને એવું લાગે કે મારાથી કોઈ પાપ થઈ ગયું છે. હવે એનું પ્રાયશ્ચિત છે. પ્રાયશ્ચિત શું આપ્યું? તે કહે: "૧૨,૦૦૦ તારક મંત્રનો જપ કરવો જોઈએ." તારક મંત્ર કયો? ૧૨,૦૦૦ કરવાના. બંધ નહીં થવાનું. પૂરું થાય નહીં તેને પ્રાયશ્ચિત કીધું. પછી પાછો વચ્ચે ભિક્ષાનો ટાઈમ થઈ ગયો, એ ના ચાલે. ૧૨,૦૦૦ પૂરા કર. ૧૨,૦૦૦ ઓમકાર કરતાં કેટલો ટાઈમ થશે? એટલો ટાઈમ સુધી બાકીનું બધું જ બંધ. એમ ત્યારે તારક મંત્રનો જાપ પ્રોપર થયો અને એનાથી પાપ નષ્ટ થશે. નષ્ટ કરી દેવું જોઈએ. એટલે એટલું કરવામાં શું થાય? જો આ એક્ચ્યુલી કે તમે આમ બેસીને ઓમ, ઓમ, ઓમ, ઓમ કરો, દાખલા તરીકે આવી રીતના પણ શ્વાસે શ્વાસે પણ ઓમ કરતો ૧૨,૦૦૦ કરતાં જેટલો સમય થાય, એટલો સમય તમે એક જગ્યાએ સ્થિરતાપૂર્વક ચિત્તની વૃત્તિને પણ આમ આમ હાલવા દીધા વગર સ્થિર થઈને બેઠા છો, તો એટલા સમયનું જે તપ ઉત્પન્ન થાય છે, તેની અંદર અગાઉ કરેલું બધું ખતમ થઈ જશે, બળી જશે.

અને એક ઓમની પાછળ બીજું ૧૨,૦૦૦ સળંગ થયા જ કરે, થયા જ કરે. એટલે પેલું ઉડી જાય એકદમ ખડાક. એટલો તાપ આવે એની અંદર, એટલું બધું તાપ, એટલું બધું બળ ઉત્પન્ન થઈ જશે કે પેલી વસ્તુ ઉખડી જશે. એટલે જે પાપ થઈ ગયું છે તેનું આ પ્રાયશ્ચિત કરે છે.

હવે આગળ કહે છે: જે સન્યાસી નિત્ય પ્રતિદિન ૧૨ હજાર વાર ઓમકાર રૂપ પ્રણવ મંત્રનો જપ કરે છે, તેને ૧૨ માસની અંદર, ૧૨ માસની અંદર અવિનાશી પરબ્રહ્મનો પોતાના ઈષ્ટનો સાક્ષાત્કાર થઈ જાય છે. ૧૨,૦૦૦ રોજ. એવો આ રહસ્યમય સન્યાસ ઉપનિષદ છે.

"ૐ પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદમ પૂર્ણાત્ પૂર્ણમુદચ્યતે। પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે॥ ૐ શાંતિઃ શાંતિહી શાંતિહી।"

Let us take break for 10 minutes. Meet again. Okay.