ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૭૯

"આનંદમ પરમાનંદમ કેવલમ જ્ઞાનમૂર્તિમ્, દ્વંદ્વાતીતમ ગગનસદૃશમ તત્વમસ્યાદિલક્ષ્યમ્. એકમ નિત્યમ વિમલ મચલમ સર્વદી સાક્ષી ભૂતમ, ભાવાતીતમ ત્રિગુણ રહિતમ સદગુરુ તમ નમામી, સદગુરુ તમ નમામી."

પરબ્રહ્મ પરમાત્માને તેના તમામ નામ રૂપો સહિત વંદન કરું છું. આજે આપણે બૃહદારણ્યક ઉપનિષદની શરૂઆત કરીએ. આ બહુ જ મહત્વનું ઉપનિષદ ગણાય છે અને ઘણા બધા શાસ્ત્રાર્થની અંદર આનો જ સંદર્ભ લેવાતો હોય છે. એમાં છ અધ્યાય છે અને પ્રત્યેક અધ્યાયની અંદર અનેક બ્રાહ્મણ છે.

પ્રથમ અધ્યાયમાં છ બ્રાહ્મણ છે. પ્રથમ બ્રાહ્મણમાં અશ્વમેઘ પરકમાં સૃષ્ટિરૂપ યજ્ઞને એક વિરાટ અશ્વની ઉપમાથી વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો છે. બીજામાં પ્રલય પછીની સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિનું વર્ણન છે. ત્રીજામાં દેવો-અસુરોના પ્રસંગથી પ્રાણની મહિમા અને તેના ભેદને સ્પષ્ટ કર્યો છે. ચોથામાં...નો ઉલ્લેખ છે. પાંચમામાં [સંબંધિત વિષયનું વર્ણન] છે. છઠ્ઠામાં વિભિન્ન અન્નોની ઉત્પત્તિ...વર્ણન કરેલું છે. તેની સાથે સાથે નામ, રૂપ અને કર્મની પ્રતિષ્ઠા વિશે પણ જણાવવામાં આવ્યું છે.

બીજા અધ્યાયના પ્રથમ બ્રાહ્મણમાં ડિંગ હાંકનારા, ગપ્પા મારનારા ગાર્ગ્ય બાલાકી અને જ્ઞાની રાજા અજાત શત્રુના સંવાદ દ્વારા બ્રહ્મ અને આત્મતત્વને સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે. બીજા-ત્રીજામાં પ્રાણ ઉપાસના, બ્રહ્મના બે સ્વરૂપો – મૂર્ત અને અમૂર્ત – એ બંનેનું પણ વર્ણન છે. ચોથામાં યાજ્ઞવલ્ક્ય અને મૈત્રયનો સંવાદ છે. આ સંવાદ અધ્યાય ચાર અને બ્રાહ્મણ ધર્મ પણ લગભગ એક જ પ્રકારનો છે. પાંચમાં અને છઠ્ઠા બ્રાહ્મણમાં મધુવિદ્યા અને તેની પરંપરાનું વર્ણન છે: રસાયણ વિદ્યા, મધુવિદ્યા, બાયોકેમેસ્ટ્રી.

ત્રીજા અધ્યાયના નવ બ્રાહ્મણો અંતર્ગત રાજા જનકના યજ્ઞમાં યાજ્ઞવલ્ક્ય સાથેની વિભિન્ન તત્વવિતાઓની પ્રશ્નોત્તરી છે. ગારગીએ બે વાર પ્રશ્ન કર્યા છે. પહેલીવાર અતિ પ્રશ્ન કરવાથી યાજ્ઞવલ્ક્યે તેને ચેતવણી આપી અને રોકી દીધી કે, "તારું મસ્તક પડી જશે." બીજી વાર સભાની અનુમતિથી પુનઃ બે પ્રશ્નો કરે છે અને સમાધાન મેળવે છે અને કહી દે છે, એ ડિક્લેર કરી દે છે કે, "હવે આમને કોઈ જીતી શકે એમ નથી."

ચોથા અધ્યાયમાં યાજ્ઞવલ્ક્ય-જનક સંવાદ અને યાજ્ઞવલ્ક્ય-મૈત્રેયનો સંવાદ છે. અંતમાં આ કાંડની પરંપરા છે. પાંચમાં અધ્યાયમાં વિવિધ રૂપોમાં બ્રહ્મની ઉપાસના સાથે મનોમય પુરુષ અને વાકની ઉપાસના પણ કહેવામાં આવી છે. મરણોત્તર ઉર્ધ્વગતિની સાથે અન્ન અને પ્રાણની વિવિધ રૂપોમાં ઉપાસના સમજાવવામાં આવેલી છે. ગાયત્રી ઉપાસનામાં જપની ત્રણેય ચરણોની સાથે ચોથા દર્શત પદનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.

છઠ્ઠા અધ્યાયમાં પ્રાણની શ્રેષ્ઠતા, પંચાગ્ની વિદ્યા, મંથવિદ્યા અને સંતાનોત્પત્તિના વિજ્ઞાનનું વર્ણન પણ છે. અંતમાં સમસ્ત પ્રકરણની આચાર્ય પરંપરાની શૃંખલા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવેલી છે.

તો શરૂ કરીએ: "ૐ પૂર્ણમદ: પૂર્ણમિદમ પૂર્ણાત્ પૂર્ણ મુદચ્છતે, પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવા વશિષ્યતે. ૐ શાંતિ: શાંતિ: શાંતિ:."

પ્રથમ બ્રાહ્મણમાં વિરાટ મેઘ અશ્વનું વર્ણન કર્યું છે, જેના અંગ અવયવો ત્રણેય લોકમાં કણ કણમાં સંવ્યાપ્ત છે. આ એક અલંકારિક વ્યાખ્યા છે. એવો કોઈ અશ્વ છે નહીં, પરંતુ એને અલંકારિક ઉપમા આપીને આપણને એ વસ્તુ સમજાવવાનો અહીં પ્રયત્ન કર્યો છે. કેવી રીતે? તો કે અશ્વ શબ્દ શક્તિ અને ગતિનો પરિચાયક છે અને આ બ્રહ્માંડ ગતિશીલ છે. એને જે શક્તિ ગતિશીલ કરે છે તેને અશ્વ કહેવામાં આવે. આખા બ્રહ્માંડની અંદર જે કંઈ બધું ચાલી રહ્યું છે, જે કંઈ જંગમ છે, એ બધું ચાલી રહ્યું છે. તો જ્યાં જે કંઈ ચાલી રહ્યું છે તે બધું જ એ શક્તિના આધારે ચાલી રહ્યું છે અને તે શક્તિને અશ્વ કહેવામાં આવે. આપણે ત્યાં આગાળે શક્તિનું માપ ગણવા માટે હોર્સપાવરનો પણ આપણે ઉપયોગ કરીએ છીએ. તો એ હોર્સ પાવર ક્યાંથી આવ્યો? તો હવે તમને ખ્યાલ આવી ગયો. અશુ આપનો તે મુજબ ઝડપી ગતિએ સંચારિત થનારને અશ્વ કહેવું ઉચિત છે.

આ અશ્વમેધ્ય છે. મેદ શબ્દ યજ્ઞનો પર્યાયવાચી છે. તેથી આ શક્તિનો સંચાર જે વિશ્વનો સંવાહક છે, વિશ્વને આગળ ધકેલે છે, અવશ્ય એ મેદ્ય છે, યજનીય છે, એટલે પૂજનીય છે, એને વંદન કરવા યોગ્ય છે. એનો ઉપયોગ યજ્ઞય દિવ્ય અનુશાસનમાં જ કરવો જોઈએ. મે ધાતુના ત્રણ અર્થ છે: મેધા, હનન અને સંગમ અથવા સંયોજન. ત્રણે ત્રણ વસ્તુઓ થઈ જાય છે અહીંયા. આ વિરાટ યજ્ઞય પ્રકૃ ક્રિયાને હનનીય હિંસા તો ન જ કહી શકાય. તેથી આ અર્થ અહીંયા અગ્રાહીય છે અને મેદ્ય મેધાથી પ્રભાવિત કરવા યોગ્ય અથવા મેધાથી ગ્રહણ કરવા યોગ્ય અવશ્ય કહી શકાય છે. આ સંગમ પણ યોગ્ય છે. તો એની સાથે જોડાઈ જવું અથવા એ શક્તિ પ્રવાહને પોતાની સાથે આપણે જોડી રાખવું આવશ્યક પણ છે.

આ યજ્ઞય અશ્વ અથવા વિશ્વ વ્યાપી શક્તિ પ્રવાહનું મસ્તક જે છે તે ઉષાકાળ છે. ઉષાકાળ હજુ સવાર થઈ નથી, જસ્ટ તૈયારી થઈ ચૂકી છે, ત્યાંથી એ શરૂ થાય છે. હવે આદિત્ય તેના નેત્રો છે, વાયુ તેનો પ્રાણ છે, વૈશ્વાનર અગ્નિ વ્યાત્ત (ખુલેલું) મુખ છે અને સંવત્સર જ એનો આત્મા છે. દ્યુવલોક એ યજ્ઞાશ્વનો પૃષ્ઠ અથવા ઉપરનો અથવા અવ્યક્ત ભાગ છે. અંતરિક્ષ એનું ઉદર છે. પૃથ્વી પગ રાખવાનું સ્થળ છે. અશ્વના દિશાઓ એનો પાશ્વભાગ છે. અવાંતર દિશાઓ પાસળીઓ, ઋતુઓ અન્ય અંગ, માંસ અને પક્ષ સંધિ સ્થળ, દિવસ-રાત્રી બંને એના પગ છે. તો આજે કુદરતી પ્રક્રિયાઓ ચાલી રહી છે તેના અંગ ઉપાંગોની કલ્પના કરવામાં આવે છે કે એ તે અશ્વના આ બધા અવયવો છે અને એના વડે આ બધું આખું ચાલી રહ્યું છે. સંસાર જે કંઈ ચાલે છે, અન્નસિકતા વસ્તુ અથવા તો સૂક્ષ્મ કણ જે છે એ અપરિપક્વ જે કંઈ પદાર્થો એના ઉદરમાં રહેલા છે, હજી પચવાના બાકી છે, એવા કે જેમાંથી એને હજી શક્તિ મળવાની છે.

નદીઓ એનો નાડી.

સમૂહ છે એ અશ્વ કેટલો વિશાળ છે, એ જો વિચાર કરો. પર્વત સમૂહ એના યકૃત છે અને હૃદયગર માસ છે. વનસ્પતિઓ એનો રોમ રોમ છે. આ અશ્વમાં આટલી બધી વનસ્પતિઓ વિદ્યુત ચમકવી જાણે કે આ યજ્ઞાશ્વનું બગાસું ખાવા જેવું છે. મેઘોનું ગર્જન કરવું એની અંગડાઈ લેવા સમાન છે. જળ વર્ષા માનો કે તેનો મૂત્ર ત્યાગ છે. નાવાનું બંધ નહીં કરવાનું એટલે અહીં અલંકારિક ઉપમા આપી છે. વરસાદમાં તો નાવાનું અને શબ્દઘોષ એની અશ્વની વાણી છે. જે કાંઈ અવાજ થઈ રહ્યો છે, બધો જ એ અશ્વનો અવાજ છે.

આ ઉપમાઓ યથાર્થનો બોધ કરાવે છે, એ સ્વયં યથાર્થ હોતી નથી. એક્ઝેક્ટ એવું હોતું નથી. આ ઉપમાઓ છે, તેથી અશ્વના અંગોની સાથે મસ્તક વગેરેની જે ઉપમાઓ આપવામાં આવે છે, તે ઘણે ભાગે તો બરાબર જેવી જ છે. અશ્વનું ઉદર અંતરિક્ષને કહેવામાં આવેલ છે. તેથી ઉદરમાં અપરિપક્વ અન્ન શિકતા એ સામાન્ય રેતીના કણ નહીં, પરંતુ અંતરિક્ષમાં રહેલા સૂક્ષ્મ કણો એટલે કે સબ-પાર્ટિકલ્સ છે, જે હજુ પરિપક્વ થયા નથી, જે હજુ અસ્તિત્વમાં આવ્યા પણ નથી. તો પદાર્થના રૂપમાં તો એ હજુ પણ પરિવર્તિત થયા નથી.

વિરાટ વિશ્વ અથવા યજ્ઞાશ્વની મહિમા સ્વરૂપ સૌથી પહેલા દિવસનું પ્રાગટ્ય થયું. એટલે આમ એક્ટિવિટીની શરૂઆત જ થતી હતી સૃષ્ટિની અંદર. એની પૂર્વ દિશાની અંદર સમુદ્ર યોનિ વિદ્યમાન છે. એની બીજી મહિમાના રૂપમાં રાત્રિનું પ્રાગટ્ય થયું. દિવસ પૂરો થયો તો પછી રાત્રિ પ્રગટ થઈ. એની પશ્ચિમ દિશાની અંદર સમુદ્ર યોનિ છે. આ બંને સમુદ્ર યોનિઓ આ યજ્ઞાશ્વની આગળ પાછળના મહિમાવાળા સંજ્ઞાવાળા ગ્રહો છે. એને વિરાટ અશ્વે "હય" એટલે કે ત્યાગ રૂપમાં દેવોનું વહન કર્યું. "વાજી" એટલે કે ભોગ બનીને ગંધર્વોને વહન કર્યા છે. "અરવા" એટલે કે ચંચળ આક્રમક રૂપ ધારણ કરીને અસુરો અને અશ્વ વધારે ભોજન કરનારા જે છે બધા, તેવા રૂપોથી તેણે માનવોનું વહન કરેલું છે.

આ યજ્ઞાશ્વ અથવા વિરાટ વિશ્વનું ઉદ્ગમ સ્થાન અને બંધુ એટલે કે બાંધીને રાખનારો આપણો પ્રેમી, સહયોગી, મિત્ર પણ સમુદ્ર જ છે. "હય", "વાજી", "અશ્વ", "અરવા" આ બધા જ પર્યાયવાચી શબ્દો છે. બધાનો અર્થ શું છે? ગતિશીલતા, મોશન. પરંતુ ભાવભેદને કારણે એમાં કેટલુંક અંતર છે. ત્યાગ કરીને આગળ વધનારને "હય" કહેવાય. એક્ઝોસ્ટ નીકળી જાય અને આગળ વધી જાય તો તેને "હય" કહેવામાં આવે છે. વાજીકરણ ઔષધિઓ જે તમને તંદુરસ્ત રાખનારી છે, ઘડપણને દૂર ધકેલનારી છે, તેવી ભોગ શક્તિને વધારનારી હોય છે. અશ્વગંધા વધારે ખાઓ તો તમે અશ્વબળ મેળવી શકો, વધારે ને વધારે, વધારે ને વધારે. તેથી "વાજી" એ યોગ પરક છે. એનાથી શું થાય? યોગ બધું જોડાય છે અંદર શરીરની અંદર. બધી શક્તિઓ જે છે અલગ અલગ પ્રકારની, તે પણ બધી એક મૂળ રીત માનવ શક્તિની અંદર જોડાય છે અને પછી એ રીતે માનવ જે હોય છે તે કાર્યશીલ બને છે.

ઓફિસમાં જાય છે, બીજા બધા કાર્યો કરી શકે છે.

"અન્ન" એટલે મહાશનની બહુભોજી કહેવામાં આવે છે અશ્વને, કારણ કે અશ્વ ખૂબ ખાતર એને ઘાસ જોવે, ચણા જોવે, ખાસું બધું જોવે. તો અશ્વનું ઉદ્ગમ સ્થળ અને બંધુ એ સમુદ્રને કહેલ છે. આ સામાન્ય સમુદ્ર નથી. આપતત્વને કારણે જેમાં પ્રકૃતિ હિલોળા લે છે, તે સમુદ્રની વાત કરવામાં આવી છે. તેની લહેરોથી લોક-લોકાંતરો બનતા રહે છે અને બગડતા રહે છે. એ જાત જાતના બધા પૃથ્વીલોક, સ્વર્ગલોક, પાતાલલોક બધા બને છે અને પાછા નષ્ટ પણ થતા હોય છે. તો એવો આ શો છે, એવી વાત છે. વેદ એને જ સમુદ્રો, અર્ણવ વગેરે કહે છે.

બીજા બ્રાહ્મણની અંદર હવે સૃષ્ટિ રચના વિશે આગળ વધે છે. આ મૂળ જે તત્વની જે બાબત હતી, ગતિશીલતા કેવી રીતે ઉત્પન્ન થઈ તેની વાત કરી. પરબ્રહ્મ તો બિલકુલ શાંત સમુદ્ર જે વાત ત્યાં હવે અશ્વની ઉપમા વડે આપણને સમજાવવામાં આવ્યું કે અશ્વબળ વડે આ સમસ્ત સૃષ્ટિનું સંચાલન ચાલી રહ્યું છે અને તેના વડે દિવસ પણ થઈ રહ્યા છે, રાત્રિ પણ થઈ રહી છે. એટલે કાળ પણ ઉત્પન્ન થાય છે. આવી રીતના આ બધી સૃષ્ટિ આગળ વધે છે. તેમાં પણ કેટલાય લોકો બને છે અને કેટલાય લોકો નષ્ટ પણ થયા કરતા હોય છે. લોકો એટલે પ્લેસ, રહેવાની જગ્યા કાંઈ પણ.

શરૂઆતમાં આ વિશ્વમાં બીજું કંઈ જ ન હતું. યાદ કરો: "સૃષ્ટિ સે પહેલે સત નહીં થા, અસત ભી નહીં થા, અંતરિક્ષ ભી નહીં, આકાશ ભી નહીં થા." બરાબર? તો એવી રીતે આ વિશ્વમાં બીજું કંઈ જ ન હતું. કેવળ પરમાત્મા. હવે તમામ મૃત્યુથી આવૃત્ત હતું. એટલે બધું જ જાણે કે મૃત્યુ પામી ગયેલું. એટલે સુષુપ્ત અવસ્થાની અંદર બધું હતું. તે વખત આ અશયા એટલે ક્ષુધાથી આવૃત્ત હતું અને ભૂખ લાગી હોય જાણે કે આમ, એવી જાતનું એવું એ દ્રવ્ય જે કાંઈ હતું તે બધું તે એવું હતું. હવે ક્ષુધા જ મૃત્યુ છે. અતિશય ક્ષુધા થઈ હોય કોઈ માણસ બહુ જ ભૂખ્યો હોય, તો એને ભોજન મળે જ નહીં તો એ મૃત્યુ પામે છે. તો સમસ્ત સંસારને પોતાની અંદર વિલીન કરી લેવાના કારણે ઈશ્વરને પણ મૃત્યુ કહેવામાં આવે છે. બોલો, હવે બીક લાગશે મૃત્યુની? કેમ કે મૃત્યુ પણ ઈશ્વર જ છે, એનાથી અલગ નથી.

એણે સંકલ્પ કર્યો. કોણે? ઈશ્વરે. ત્યાં આગળ આ બધું જે કાંઈ હતું તેના સાથે કે હું મનથી યુક્ત બની જાઉં. એટલે એવી સંકલ્પ શક્તિ એની પાસે હોવા માટે એને શું કર્યું? અર્ચન કર્યું. અર્ચન કરવું એટલે આમ પ્રયત્ન કરવો. આપણે અહીંયા સામાન્ય રીતે અર્ચન કરીએ છીએ આવી રીતના તો નક્કી કરીએ છીએ આપણે કે આ બધું પવિત્ર થઈ જાઓ. એવી રીતના કરીને આપણે અર્ચન કરીએ. બરાબર? એવી રીતે ઈશ્વરે અર્ચન જ્યારે કર્યું અને સંકલ્પ કર્યો, તેનાથી શું થયું? તે કે "આપ" એટલે જે કારણરૂપ સક્રિય તત્વ અથવા પ્રકૃતિ જેને આપણે કહીએ છીએ, તેની ઉત્પત્તિ થઈ. આ "આપ" ને જોવું હોય તો વિમાનમાં ઉડવાનું અને ખૂબ દૂર ગયા પછી ઉપર વાદળો નહીં, પણ ઉપર ૩૫,૦૦૦ ફૂટે પહોંચ્યા પછી આપણને પૃથ્વીના ગોળાર્ધની ઉપર જે પરત દેખાતી હોય છે આખું આમ બધું.

પાણી પાણી જેવું દેખાય છે. વાસ્તવ એ આપો છે, એનાથી પણ સૂક્ષ્મ છે. વાસ્તવમાં પણ એમાંથી ઉદ્ભવ પામે છે ત્યારે આપણે એની શરૂઆત ત્યાં આવી પહેલી જોઈ શકતા હોઈએ. એ બધું પાણી જ પાણી છે. જબરજસ્ત! પાણી વગર કંઈ થાય નહીં, ભાઈ. તો ત્યાં આપથી કારણરૂપ સક્રિય તત્વ અથવા પ્રકૃતિની ઉત્પત્તિ થઈ. એટલે તે અર્ક એટલે બ્રહ્માંડનું ઐશ્વર્ય કહેવાય. પાણી, જળ વગર જીવન નથી. એટલે એ ઈશ્વરનું ઐશ્વર્ય છે. ખરેખર તો આ અર્કને એટલે કે મૂળ તત્વને, આ પ્રમાણને જાણનારો હોય તેને 'ક' એટલે કે અર્કની પ્રાપ્તિ થાય છે. અને 'ક' એટલે શું? અહીંયા સુખ છે, સુખની પ્રાપ્તિ થાય.

એટલે કહે છે કે બધું જ મૃત્યુને ક્ષુધાથી આબૃત હતું. આ પણ અલંકારિક ઉક્તિ છે. મૃત્યુ એ નિષ્ક્રિયતાની સ્થિતિ. મરદું એમ જ પડી રહે છે. તો પ્રલયની સ્થિતિ છે. આ બ્રહ્માંડને પોતાની અંદર લય કરી દેવાની ઈશ્વરની જે ઈચ્છા ઉદ્ભવે છે તેને ક્ષુધા કહી શકાય કે બધું હવે સમેટી લો. એક નાનો બાળક હોય તો પણ રમત રમતો હોય ઘણા બધા રમકડાઓ સાથે. બધું આમ એને બોલાવે એની મધર એટલે પછી શું કરે? એ બધું ભેગું કરી દે કે ચાલો સ્કૂલે જવાનો ટાઈમ થઈ ગયો હોય, બધું ભેગું કરી. એ જેવી રીતે કરે છે, બસ આને તમે પ્રલય કહી શકો. તે વિશેષ એને સમજવાનું નહીં. લય કરવાની ઈચ્છા અથવા ક્ષુધાના ફળ સ્વરૂપ જ પ્રલય, મૃત્યુની સ્થિતિ આવી જાય છે. હવે એ બ્રહ્માની ઈચ્છા પુનઃ કાઢી નાખવાની, સૃષ્ટિને પ્રગટ કરવાની થઈ. તો એ ચક્ર પુનઃ ચાલતું થયું. બાળકને ફરી રમવાનું મન થાય ને પાછું સ્કૂલેથી આવે એટલે.

તો અર્ક શબ્દ 'અર્ચ' ધાતુથી બનેલો છે. એટલે અર્ચક અથવા તો અકર્કક અથવા અર્ચક અર્ક કહી શકાય છે. એને દેવ સંજ્ઞક માને છે. અને આ દેવ રહસ્યને જાણવાવાળાને સુખ અથવા દેવત્વની પ્રાપ્તિ થવી એ ઉચિત છે. જે આવું કરી શકે છે તે દેવત્વ પ્રાપ્ત કરી લીધું હોય ત્યારે જે કરી શકે ને તો એનો પ્રભાવ હોય છે ને બાળકનો આ બધી વસ્તુઓ ઉપર, જેમ આ બધું મારું છે અને આપવું હોય તો આપે, ના આપવું હોય તો ના આપે. એટલે મૂળ તત્વ અર્ક છે. એ આપની ઉપર સ્થૂળ ભાગ એકઠો થયો. ધીમે ધીમે ધીમે કરતાં પૃથ્વીની ઉત્પત્તિ થઈ, પૃથ્વી તત્વની એટલે પૃથ્વીની ઉત્પત્તિ થઈ. તદુપરાંત એ પૃથ્વી પર સૃજેતાના શ્રમ અને તપશ્ચર્યાના પરિણામ સ્વરૂપ એનું, ઈશ્વરનું જે સારભૂત તેજ હતું એ અગ્નિ સ્વરૂપે પ્રગટ થયું. એ પરમેશ્વરે પોતાના અગ્નિરૂપ અવતરણના કારણે તૃતીયાંશને સૂર્ય, તૃતીયાંશને વાયુ અને બાકીનો તૃતીયાંશને અગ્નિ, આ ત્રણ ભાગોમાં પહેલા એમને વિભક્ત કર્યા.

પૂર્વ દિશા એ વિરાટનો શીર્ષ ભાગ છે, મસ્તક છે. ઈશાન દિશા અને અગ્નિ દિશાઓ તેના બંને બાહુઓ છે. પશ્ચિમ દિશા તેની પૂંછડી છે. વાયવ્ય અને નૈરૃત્ય દિશાઓ એ વિરાટની જંઘાઓ છે. આડો આમ સૂતેલો. ઉત્તર અને પશ્ચિમ દિશાઓને એનો પાશ્વભાગ કહેવામાં આવે છે. અને દ્યુલોકને એનો પૃષ્ઠભાગ કહેવામાં આવે છે. આગળનું અંતરિક્ષ એનું ઉદર છે અને પૃથ્વી એ એનું હૃદય, વક્ષસ્તર છે. જો પૃથ્વીનું મહત્વ કેટલું બધું છે! આ અગ્નિરૂપ વિરાટ તત્વ આપ તત્વની અંદર રહેલું છે. જેમ દૂધની ઉપર મલાઈ જેમ રહેલી છે તેવી રીતના. આ દૂધ છે તે આપ તત્વ છે એમ સમજો અને એના ઉપર આ બધા તત્વો આવે છે. આ વિરાટને જે આ પ્રકારે જાણે છે તે પ્રતિષ્ઠાને પ્રાપ્ત કરે છે. એટલે એને જાણકારી મેળવી, એને જ્ઞાન મેળવ્યું, એને જાણવાનું છે પણ વાસ્તવમાં એને સમજવાનું છે. જે એને આવી રીતે સમજી જાય છે તે પોતે જ્ઞાન શક્તિ મેળવે છે.

હવે એ વિરાટે પાછી ઈચ્છા કરી. જો, પહેલું ત્યાં ઈશ્વર તત્વ, હવે વિરાટ આવ્યો. વિરાટ જે આડો આમ છે, આવો આવો છે, એનું જે વર્ણન સાંભળ્યું એને પછી ઈચ્છા થઈ. એટલે એને કીધું કે મારું બીજું ભિન્નરૂપ અથવા પ્રયાસ પણ પ્રગટ થવા દે. એવું બીજું બનાવવું કે દરેકને એવું થાય. દરેક પુરુષને પણ હોય છે, સ્ત્રીને પણ હોય છે. બંને સાથે મળીને એક પાછું બીજું નવા બાળકનું સર્જન કરે. એવી રીતે આને ઈચ્છા થઈ કે મારે બીજું રૂપ બનાવવું છે. એટલે એને ક્ષુધારૂપ મૃત્યુને મનની સાથે વાણીની કામના કરી. એવું મન બનો કે જેથી હું બોલી શકું, એવું એને નક્કી કર્યું. હવે મન અને વાણી બે જોડાયા. એનાથી શું થયું? જે રેતસ પ્રગટ થયું એ જ સંવત્સર બન્યું. એનાથી પહેલા સંવત્સર અથવા કાળ હતો જ નહીં. કોઈ ગણતરી હતી જ નહીં. ત્યાંથી પછી કાળ ગણના શરૂ થઈ જ્યારે એ રેતસ પ્રગટ થયું અને સંવત્સર થયું ત્યારે.

તો રેતસ અને સંવત્સર એ યુગ્મ બન્યું. એ સંવત્સરને એટલા જ સમય સુધી એ મૃત્યુ સ્વરૂપ પ્રજાપતિ ગર્ભમાં ધારણ કરીને રહ્યા. ઈશ્વર વિરાટ પોતે એ જે કાંઈ રેતસ પ્રગટ થયું હતું તેને સાથે સંવત્સરની સાથે રાખી અને ધારણ કરીને રહ્યા. નિર્ધારિત સમય પૂર્ણ થયા પછી એણે સંવત્સરને પ્રગટ કર્યો. પહેલા ગર્ભરૂપે હતો, હવે પ્રગટ કર્યો. એ ઉત્પન્ન કુમારને ખાવા માટે મૃત્યુએ પોતે મોઢું ફેલાવ્યું. ત્યારે એના મુખથી "ભાણ" શબ્દ નીકળ્યો. એ જ એની વાણી બની ગઈ. આ અલંકારિક વર્ણન છે, એને સમજીએ આપણે.

મન સાથે વાણીના સંયોગથી રેતસ એટલે કે પ્રવાહમાં વહેતું તેજસ જ્ઞાન પ્રગટ થાય છે. વાણી દ્વારા આપણે બોલીએ તો શું થાય? જ્ઞાન પ્રગટ થાય. એ જ ગાઢ બનીને સંવત્સર એટલે કે સંવિતક સર અર્થાત મન અને વાણીના સંયોગથી બનેલું જ્ઞાન સરોવર બની. એ જ્ઞાન ક્વલિત ન થઈ જાય, સરોવર ફાટી ના જાય, એટલા માટે એને "ભા" એટલે કે શોભા યુક્ત "અણ" એટલે કે પ્રાણનો પ્રયોગ કરીને શોભનીય પ્રાણ પ્રયોગ અર્થાત જ્ઞાનયુક્ત જીવોનો વિસ્તાર કર્યો. પછી જે કાંઈ બધા થયા તે બધા જીવો કેવા બન્યા? બધા જ્ઞાન યુક્ત બની ગયા. અને આ વાત આગળ પાછી સાબિત કરે છે. પછી એણે મૃત્યુને એટલે કે કુમારને ભયભીત જોઈને કીધું. કુમાર ડરેલો હતો, તાજો જન્મેલો ને એવો છે કે અગર...

"હું જો એનું ભક્ષણ કરી જાઉં તો આ અલ્પ જ અન્ન ગ્રહણ કરીશ. એ કુમાર જ મને તો ખાવા મળશે." તેથી મૃત્યુએ મન અને વાણીના સંયોગથી રૂક, યજુ, શામ, છંદ, યજ્ઞ, પશુ અને પ્રજાની રચના કરી દીધી. "કે આ એક ખાવામાં શું મજા આવે? વધારો કે!" એટલે એકમાંથી તો ઘણું બધું બની શકે. પાછું એવી રીતે એણે બાકી બધી પ્રજાની રચના કરી દીધી અને આ બધી જ સર્જિત વસ્તુઓને પાછી એણે ખાઈ જવાનો વિચાર કર્યો. "ભોજન બની ગયું છે કે હવે બસ પતાવી દઉં કે આ બધું!" એ બધાનું ભક્ષણ કરે છે. ઈશ્વર પણ બધાને પોતાની અંદર લીન કરી દે છે. તેથી જ આ એ અદિતિ, અખંડ રૂપ ઈશ્વરનું અદિતિત્વ, એક રસ, એકરૂપ આ બધું જ છે. એ એક રસ છે અને એકરૂપ છે. એક જ તત્વમાંથી આ બધું બને છે. તો જે આ રીતે આ અદિતિના અદિ તત્વનું જ્ઞાન રાખે છે, એ બધાનો સત્તા થાય છે. અર્થાત એ સમસ્ત વસ્તુઓ અને અન્નને ખાનારો, આત્મસાત કરનારો થાય છે.

એને સમજવાનું એ છે કે મૂળ તત્વને જે જાણી લે છે, તે બધાનો ભોક્તા બની જાય છે. એને પછી બધું જ ઉપલબ્ધ થઈ જાય છે. તો મૂળ તત્વની જાણકારી પ્રાપ્ત કરી લેવી જોઈએ.

હવે આગળ કહે છે કે એ પ્રજાપતિએ, કારણ કે પ્રજાનો પતિ થયો ને, તો એણે કામના કરી કે "હું ફરી એક બીજો વિરાટ યજ્ઞ કરું અને એના યજનથી શ્રમ એટલે કે પુરુષાર્થ અને તપ કરું." તો તપ અને શ્રમથી એને શું થયું? તો કે યશ અને બળ મળ્યું. બધા લોકો વાહવાહ કરે, "બહુ સરસ કર્યું, બહુ સરસ, વેરી ગુડ!" અને એને બળ મળ્યું એટલે તાકાત આવી. એના એ બે પ્રગટ થયા. હવે પ્રાણતત્વ જ યશ અને બળ વીર્ય છે. પ્રાણોના વિસ્તારની સાથે શું થયું છે કે શરીર વિસ્તાર પામવા માંડ્યું, ફૂલવા માંડ્યું. પાછું ઓર મોટું થયું. જેટલું કર્યું હતું તેનાથી પણ મોટું થયું. ત્યારે પણ એનું મન શરીરમાં એટલે કે વિકાસની પ્રક્રિયાની અંદર બરાબર લાગેલું હતું. એટલે પછી આગળ શું થયું? તો કહે છે કે વર્તમાન વૈજ્ઞાનિક શોધખોળના આધારે પણ સૃષ્ટિનો ઉદ્ભવ એ બિગ બેંગથી થયો. એક મોટો મહાવિસ્ફોટ થયો હતો અને તેનાથી આ બધું થયું.

એવી રીતના એ કહે છે કે પ્રાણ પ્રક્રિયાનો વિસ્તાર થયો અને દ્રશ્ય જગત આખું બધું ફેલાઈ ગયું. પહેલા પદાર્થ અત્યંત ઘનીભૂત એટલે ગાઢ હતો અને એના ફૂલવાથી, એને ફેલાવવાથી જ આ મેધ્ય, સમજી શકાય એવું યોગ્ય બ્રહ્માંડ વિકસિત થયું. અથર્વશર ઉપનિષદની અંદર પણ આપણે જોઈએ છીએ કે આંગળીથી એ મથે છે, એટલે પછી એ ફૂલવા માંડે છે એ તત્વ અને પછી એ ગાઢું થાય છે. તો આ એક પ્રક્રિયા જે સૃષ્ટિ રચનાની બહુ શરૂઆતના કાળની અંદર જે થઈ હતી, તેના વિશે પણ આ ઋષિ આપણને અહીંયા આ રીતે સમજાવે છે.

તદુપરાંત, આ પછી એણે શું કર્યું? કામના કરી. એણે પાછી ફરી બીજી ઈચ્છા કરી કે "મારું આ શરીર જાણવા યોગ્ય અથવા યજ્ઞય એટલે મેધ્ય થઈ જાય અને હું એના માધ્યમથી શરીરવાન બની જાઉં." એટલે શરીરની અંદર પ્રવેશવાની એણે પ્રક્રિયાઓ શરૂ કરી. તો આ શરીર અશ્વત એટલે ફેલાઈને એટલું બધું મોટું થઈ ગયું, એટલા માટે એને અશ્વ કહેવાય. અને એ અશ્વત મેધ્ય, જાણવા યોગ્ય અથવા સંગતિ બેસાડવા યોગ્ય અથવા યજનીય બન્યો. આજે અશ્વમેઘનું અશ્વમેઘત્વ છે, એને આ રીતે જાણનારો વસ્તુત અશ્વમેઘને જાણે છે. એમણે સંવતસર પછી એ અશ્વનું પોતાના માટે આલભન કર્યું અને અન્ય પશુઓને અને બીજા દેવતાઓને પણ એ નિમિત્તે એમણે પ્રસ્તુત કર્યા. યજ્ઞ કરવો હોય તો પછી બધાને બોલાવે ને! એવી રીતના કરીને એમણે બધાને આમંત્રિત કરી દીધા, એક પછી એક બધાને. તેથી યજ્ઞ કરતા મંત્રથી સંસ્કારિત સમસ્ત દેવો સંબંધિત પ્રાજાપત્ય પશુને આલભિત કરે છે.

આ તપ્તમાન આદિત્ય જે છે, એ જ અશ્વમેઘ્ય. એ જે આખું બધું જે છે, પૂર્ણ તેજસ્વી છે. જે કંઈ અત્યાર સુધીનું ઉત્પન્ન થયું તે બધું જ અને સંવતસર એનો દેહ છે. અગ્નિ એનો અર્ક છે. સમસ્ત લોક એનો જ આત્મા છે. આ બધું જે કંઈ છે, તે બધો આત્મા જ છે એનો. આ અગ્નિ અને આદિત્ય બંને અર્ક અને અશ્વમેઘ છે. પરંતુ મૃત્યુ સ્વરૂપ દેવતા એક જ છે. આ રીતે મૃત્યુને જાણનારો મૃત્યુજેત અથવા મૃત્યુ જય બની જાય છે. એ જાતે મૃત્યુ સ્વરૂપ બનીને દેવોમાં પણ મુખ્ય સ્થાન પ્રાપ્ત કરી લે છે. એક વખત આ બધું જ જે કાંઈ છે, તે બધું જ મેં જ ઉત્પન્ન કર્યું છે અને મારા વડે જ આ બધું થયેલું છે, એવો એક અનુભવ જ્યારે જ્ઞાન પ્રગટ થઈ જશે અંદર કે જે કાંઈ છે તે બધું હું જ છું, પછી મૃત્યુનો ભય જતો રહે છે.

હવે ત્રીજા બ્રાહ્મણની અંદર ઉદગીથ વિદ્યાની આખ્યાયિકા છે. એમાં કેટલાક છાંદોગ્યો ઉપનિષદના બીજા ખંડમાં પણ કહેવામાં આવેલા છે. તો આ પ્રજાપતિ, જે અગાઉ આપણે વાત કરી, ના પુત્રોના બે વર્ગો હતા. પ્રજાપતિએ જે કંઈ બધી પ્રજા ઉત્પન્ન કરી, એમાં એક છે દેવતા અને બીજા છે અસુર. એમાં દેવતા ઓછા અને અસુર મોટી સંખ્યામાં હતા. વિભિન્ન લોકોમાં વસતા, કારણ કે એણે બધા લોકો પણ ઉત્પન્ન કરી દીધા છે. તો એ બધા ત્યાં રહેતા હતા અને એ બધા પ્રતિસ્પર્ધા કરવા લાગ્યા પરસ્પર એકબીજાની સાથે. "હું તારા કરતાં મોટો, હું તારા કરતાં શક્તિશાળી, હું તારા કરતાં તેજસ્વી, હું તારા કરતાં વધારે જાણું છું, હું તારા કરતાં વધારે રૂપાળો છું, ધનવાન છું." જેટલા પણ કારણો મળી શકે છે, બધા જ ભેગા કરીને બધા એકબીજાની સાથે લડાઈઓ ચાલુ કરી દીધી. હવે દેવતાઓએ નિશ્ચય કર્યો કે "આપણે યજ્ઞમાં ઉદગીથ દ્વારા અસુરોનો સામનો કરીએ.

કે આપણે યજ્ઞ કરીએ અને એમાં ઉદગીથ દ્વારા આ અસુરોનો સામનો, કારણ કે એ લોકો વધારે બળવાન છે અને એ લોકો વધારે પણ છે. તો આપણે પણ બળવાન તો બનવું પડશે." તો બળવાન બનવા માટે શું કર્યું એમણે? ઉદગીતનું ગાન શરૂ કર્યું. પહેલા વાણી બની ચૂકી હતી, એટલે પછી વાણીથી એમણે શેનું ગાન કર્યું? પહેલામાં પહેલું ઉદગીતનું ગાન કર્યું. તો ગાન હેતુ વાણીના અભિમાની દેવતા વાક એટલે

એટલે વાક દેવતા બને તો તેનું એમણે આવાહન કર્યું અને નિવેદન કર્યું કે એમના નિવેદનનો સ્વીકાર કરીને વાકે શું કર્યું? બધાના વતીથી પોતે બોલવાનું શરૂ કર્યું, ઉદગીઠનો પાઠ શરૂ કર્યો. એણે પોતાના ભોગને માટે દેવતાઓ માટે ગાયો. દેવતાઓ માટે ગાયો એટલે આપણી ઇન્દ્રિયો, બરાબર? જ્ઞાનેન્દ્રિયો અને કર્મેન્દ્રિયો માટેના શુભ વચનોનું ગાન કર્યું. એટલે આ બધાની અંદર દેવત્વ એમણે પ્રગટ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો ઉદગીથના ગાન વડે.

તો તમે આમ કરી શકો. આપણે ત્યાં ન્યાસની વિધિ છે. તો સૌથી પહેલા શું કરીએ? તો કે આ બ્રહ્મ છે, જે કાંઈ બધું એ બધું બ્રહ્મ છે, તેને હું અહીંયા સ્થાપિત કરું. આટલું મોટું બ્રહ્મ છે પણ હું તેને ક્યાં સ્થાપિત કરું છું? અહીં કરું છું. "ૐ" બધું આમ પ્રસરતું જાય, પછી અહીંયા આવે. "ૐ" હવે ત્રણેય આંખોમાં, બંને કાનોમાં, બંને નાસિકા પર, મુખ, કંઠમાં "ૐ". બંને ખભામાં, હૃદયમાં "ૐ". નાભી પર "ૐ". "ૐ" જનનેન્દ્રિય પર, ગુદાદ્વાર, બેઝિક ચક્ર, હિપ જોઈન્ટના આગળના પાછળના ભાગે, જંઘા, ગોઠણ, બંને કાફ મસલ્સ, ઘૂંટી પર, પગના ઉપરના ભાગે, આંગળા સહિત, પગના તળિયે, સમગ્રપણે શાંત થઈ જાઓ, સ્થિર થઈ જાઓ. અનુભવ કરો કે તમે કેટલા વ્યાપક છો, અનંત છો, અસીમ છો, દેવત્વથી પૂર્ણ. આ દેવત્વ એટલે શક્તિ, જ્ઞાન, પ્રકાશ, સંતોષ અને આનંદ. એકસાથે અનુભવ કરો, તમે તૃપ્ત છો, તમે પૂર્ણ છો.

આ રીતે ઉદગીત ગાન સાથે ન્યાસ કરી શકાય. એનાથી દેહની અંદર, ઇન્દ્રિયોની અંદર, વાણીની અંદર, ચિત્તની અંદર, મનની અંદર, બધી જગ્યાએ દેવત્વ પ્રદાન કરી શકાય છે. દેવત્વ પાંચે પાંચ વસ્તુઓ જે આપણે કહી એકસાથે. એટલે શું થયું? તો કે અસુરોને ખબર પડી ગઈ. દેવવૃત્તિ અને અસુરવૃત્તિ, તમે જો દેવવૃત્તિ તરફ વળ્યા એટલે અસુરોને ખબર પડી ગઈ. અસુરી વૃત્તિને ખબર પડી ગઈ કે દેવગણ ઉદગાતાના માધ્યમથી આ લોકો અમારી પર આક્રમણ કરશે. ઓમ છે, બહુ પાવરફુલ છે, બરાબર? એની સામે કંઈ પણ અસ્તિત્વમાં ટકી શકે એવું, કારણ કે વિરાટમાં વિરાટ એ છે અને સૂક્ષ્મમાં સૂક્ષ્મ પણ છેવટે તો એ જ છે અને એની શક્તિઓ અપાર છે, અનંત છે. તો તેની સામે એક અસુર કે આટલા બધા અસુરો પણ ટકી શકે એવી કોઈ સ્થિતિ રહેતી નથી.

એટલે પછી એમણે શું કર્યું કે વાકની પાસે જઈને પાપથી એને વિંધી દીધું. વાક દેવતા હતા તેને પાપથી વિંધી દીધો. જેમ કે એક સજ્જન હોય, બહુ સરસ રીતે વાતચીત કરતા હોય, બધું હોય, પણ કોક એવો આસુરી વૃત્તિનો માણસ એના પાસે જાય અને કોક સળી કરે એટલે પછી શું થાય? પેલાને એટલો બધો ક્રોધ વ્યાપી જાય. કોના સંગમાં છે? અસુરના. અને એના દ્વારા થયેલું આ જે ભેદનનું કૃત્ય છે, કોઈપણ પ્રકારે એની સોવરેનટી જેને કહેવાય, તેની અંદર એટલે એને વ્યાપી જાય છે ક્રોધ. અસુર બાજુમાં જ છે ને એટલે. અને તરત જ એ શું કરે છે? તો કે એને પાપથી વિંધી દીધું. એટલે વાક દેવતા જાણે કે એકદમ કોઈ સજ્જન માણસ એકદમ ગંદી ગાળ બોલી કાઢે એવું થઈ ગયું. વાક દેવતા પડી જાય, પોતાનું દેવત્વ ગુમાવી બેસે. પોતાની વાણીનું જે સામર્થ્ય હતું, જે બોલીને ક્રિએટ કરવાનું એ જતું રહે છે.

અને આવું સામર્થ્ય એક એક વ્યક્તિની અંદર મોજૂદ છે. તો વાણીનો જ્યારે જ્યારે દુરુપયોગ થાય છે ત્યારે અસુરો જીતી જાય છે. એટલે વાકનું નિષિદ્ધ વચન જ વસ્તુ તો પાપ. વાક દ્વારા જે કંઈ વાણી દ્વારા બોલાતું નિષિદ્ધ બાબતો તમે બોલો તો એ બધું પાપ છે.

ત્યારે દેવોએ પ્રાણને કહ્યું કે હવે આપ અમારા માટે ઉદગાતા બની જાવ. વાક દેવતા ગયા તો પછી હવે એનાથી સૂક્ષ્મ લેવલે ગયા અને કીધું પ્રાણદેવતાને. ગઈ કાલે આપણે જોયું તું ને કે પ્રાણ બહાર નીકળવા માંડે એટલે તરત બધા દેવો ઊંચા નીચા થઈ ગયા, બધી ઇન્દ્રિયો. ભઈ, તમે ના જતા રહેતા. તમે જશો તો મૃત્યુ નિશ્ચિત જ છે પછી તો. એટલે એમણે હવે પ્રાણ દેવતાને પાસે ગયા અને પ્રાણ દેવતાને કીધું કે હવે આપ અમારા ઉદગાતા બની જાવ. એટલે હવે જે વાણીથી ઓમકાર થતો તો તેના બદલે હવે પ્રાણ દ્વારા ઓમકાર કરવાનો થયો. આની આ જ વસ્તુ, સેમ પ્રોસેસ. પણ હું પ્રાણ દેવતાને તમામ શક્તિઓ સહિત અહીંયા સ્થાપિત કરું છું કરીને આખું આખો પ્રોસેસ તમે મનોમન કરી શકો. મનોમન એટલે કે આ પ્રાણ દેવતાને સ્થાપન કરું છું અહીંયા મનમાં જ ઓમકાર કરવાનો. આ જે સાઉન્ડ આવે છે તે ઓમ છે.

આમ ઉપસ્થ, બેઝિક, જંઘામૂળ, જંઘા, ઘૂંટણ, કાફનો શ્વાસ, ઘૂંટીનો ભાગ, પગનો ઉપરનો ભાગ, પગનો તળિયા, સમગ્ર દેહ આ રીતે દેવત્વ પ્રદાન કર. બળ પ્રાપ્ત શક્તિઓ.

દેવોએ પ્રાણને કહ્યું, "આપ અમારા માટે ઉદગાતા બની જાવ." ઉદગાતા એટલે જે ઉદગીતનું ગાન કરે તે ઉદગાતા. પ્રાણને કીધું એટલે પ્રાણે શરૂ કર્યું પોતાનું કામ. પ્રાણે કીધું, "તથાસ્તુ." એનો સ્વીકાર કરી લીધો અને ઉદગીત ગાન સંપન્ન કર્યું. એટલે પ્રાણે પ્રાણ તત્વના ભોગને દેવતાઓ માટે અને જે શ્રેષ્ઠ ગંધને એ સુંઘે છે તેના માટે ગાયું. બધી ઇન્દ્રિયો જાગૃત કરવા માંડી અને દેવત્વ આપીને હવે અસુરોને ખબર પડી ગઈ કે દેવતા તો પ્રાણરૂપ ઉદગાતા દ્વારા અમારું અતિક્રમણ કરશે. હવે આ બધી ઇન્દ્રિયો બધી મજબૂત બની જશે. એટલે એમણે પાછું ફરી ત્યાં અગાળે કર્યું. પ્રાણની પાસે ગયા અને પ્રાણને પાપથી વિંધી દીધું. એટલે પ્રાણશક્તિ ગ્રહણ જે અનુપયુક્ત અથવા નિષિદ્ધ અને સુંઘે છે તે પાપ છે. આ કરવામાં જે નિષિદ્ધ છે એવી કોઈપણ વસ્તુઓનો જો તમે સુગંધ લો છો પ્રાણની સાથે તો એ પાપ છે.

અને પાપના પરિણામે શું થાય? તો કે મૃત્યુ આવે. એકદમ ના આવે, ધીમે ધીમે. માનો કે અહીંયા સલ્ફર હોય, સલ્ફરને તમે સુંઘો તો શું થશે? યુરિયા હોય, સુંઘો તો શું થશે? મિથેન ગેસ હોય, સુંઘો તો શું થશે? એવી રીતે જ્યારે પ્રાણ જે છે તેનો દુરુપયોગ કરવામાં આવે છે ત્યારે ત્યારે એ પાપથી વિંધાઈ જાય છે. એમણે કીધું. હવે દેવોએ શું કર્યું? પ્રાણ તો ગયા.

તો પછી ચક્ષુને આપણે ઉદગીત ગાન કરવા માટે નિવેદન કર્યું. એટલે ચક્ષુ ઇન્દ્રિયે શું કર્યું? ઉદગીતનું ગાન કર્યું. તો આંખોને બંધ કરીને હવે પાછા એ જ ક્રમથી ફરી વખત દરેક જગ્યાએ આપણે શું કરવાનું છે? તે ઓમકારનું સ્થાપન કરવાનું. દરેક જગ્યાએ અંતઃચક્ષુ વડે જોવાનું. હવે ચક્ષુએ ઉદગીત ગાન કરવા માટે નિવેદન થયું એટલે એને સ્વીકારી લીધું અને પછી એને આવી રીતે ઉદગીતનું ગાન કર્યું. ચક્ષુમાં રહેલા ભોગ સામર્થ્યને એને દેવો માટે ગાયું એટલે એમાં જે શુભ દર્શનનો ગુણ છે એને પોતાના માટે ગાયું. આ તથ્યને અસુરગણો જાણી ગયા એટલે એ દેવતા ચક્ષુરૂપ ઉદગાતા પાસે ગયા અને "એ અમારી પર અતિક્રમણ કરશે" ત્યારે અસુરોએ શું કર્યું? ચક્ષુની પાસે જઈને આક્રમણ કરી અને તેને પાપથી વિંધી નાખ્યો. એટલે નેત્રની ઇન્દ્રિય દ્વારા જ્યારે પણ અનુચિતને જોવામાં આવે છે, અનુચિત શું છે?

"બધું જ બ્રહ્મ છે" એને બ્રહ્મરૂપે કે ન જોવું એ અનુચિત છે, એ પાપ છે. એનાથી એ વિંધાઈ જાય છે. તો પોતાનું જે સામર્થ્ય શક્તિ છે બ્રહ્મને જોવાની એ એને ત્યારે ગુમાવી દીધી. સમજાયું?

ત્યાર પછી દેવતાઓએ શું કર્યું? શ્રોત્ર કર્ણેન્દ્રિયને કીધું કે "ભાઈ, હવે તમે અમારા માટે ઉદગીત ગાન કરો." તો કર્ણેન્દ્રિય પોતે પણ સ્વીકાર કરતો, "ઓકે, હું કરીશ તમારા માટે." ફરી એ જ તમારે ધ્યાન આપવાનું છે ત્યાં આગળ ઓમકાર જાણે કામ ગુંજન થતો હોય, આમ શબ્દ છે ને આકાશમાંથી ઓમ જાણે અંદર પ્રવેશ પામતું હોય, અહીંયા સ્થાપિત થતો હોય એમ અનુભવ કરવાનો છે. પછી ત્રણે આંખોમાં, બંને કાનમાં, નાકમાં, મુખમાં, કંઠમાં, બંને ખભા અને હાથમાં, નાભીમાં, જંગા મૂળ, ચંગા એ જ ક્રમથી આગળ વધતા કાપ મસલ્સ, ગોટી, પગનો ઉપરનો ભાગ, પગનું તળિયું અને સમગ્રપણે એ જ ઉદગત જાણે એમ બધે સ્થાપિત થયો છે એમ અનુભવ કરવાનો છે.

ફરી પાછા અસુરોને ખબર પડી ગઈ કે "અરે, આ તો કરશે તો પછી બધે દેવો બધા બહુ મજબૂત થઈ જશે અને અમારી પર આક્રમણ, ઇન ધ સેન્સ કે આ પછી દિવ્યતાને જોશે, આ બધું જોશે ને અમારી સામે તો જોશે જ નહીં. તો અમારી ઉપર પછી એ લોકો હાવી થઈ જશે." એટલે પછી એમને એને પણ પાપથી વિંધી નાખ્યું. તો અહીંયા કયું પાપ થાય છે? તો કે અનુચિત અને અનુપયુક્ત સાંભળવું એ પાપ છે. તો ઓમકાર સિવાય કંઈ પણ સાંભળવું બધું પાપ છે. પાપ થાય એટલે શું થાય? તમે સંસારમાં ખૂપેલા રહેશો, રચ્યાપચ્યા રહેશો, બ્રહ્મત્વ ગુમાવી દેશો. જો તમે બ્રહ્મત્વની જ સ્થાપના કર્યા કરશો બધે તો તમે બ્રહ્મ, બ્રાહ્મણ બનશો. બસ આ વાત છે. તો આ સિક્રેટ હતું.

હવે આજ રીતે એમણે પછી આગળ મનને કીધું કે "તમે અમારા હવે ઉદગાતા બનો." કારણ કે આ બધા તો ગયા. હવે કહે છે કશું છે નહીં. નાકમાં પણ નથી, વાક પણ ગઈ, પહેલા ચક્ષુ ગયા, આ ગયું. હવે કરીએ શું? એટલે એમણે પછી મનને કીધું. તો મનને ઉદગાન કરવાની પ્રાર્થના કરી એટલે મને એનો સ્વીકાર કર્યો અને ઉદગાન સંપન્ન કર્યું. મનના માટે ભોગોને માટે દેવતાઓએ પણ પોતે શુભ સંકલ્પો કર્યા અને પોતાના માટે કર્યું. એટલે હવે દેવતારૂપ જે દેવગણ હતા, મનરૂપ ઉદગાતા દ્વારા તો કે "અમારી ઉપર આક્રમણ કરશે" એમ કરી અને અસુરોએ ફરી પાછું મન ઉપર આક્રમણ કર્યું અને એને પાપથી વીંધી નાખ્યું. તો કહે છે કે આ મનની શક્તિઓ પછી નિર્બળ થઈ. કેવી રીતે? અનુપયુક્ત અને અશુભ સંકલ્પો કરવા એ પાપ છે. "હું બ્રહ્મ છું" એ સિવાય જે કંઈ કરો છો તે બધું જ સરવાળે પાપ છે. એટલે દેવગણ પાપનો સંસર્ગ મેળવીને અસુરો દ્વારા પાપથી વિંધાયો.

મન દ્વારા થયું એટલે પછી બધા જ જગ્યાએ થઈ.

હવે દેવોએ પોતાના મુખમાં રહેનારા પ્રાણને નિવેદન કર્યું કે "હવે આપ અમારા માટે ઉદગીતનો પાથ કરો." ત્યારે મુખમાં રહેલા પ્રાણે એ પ્રાર્થનાનો સ્વીકાર કર્યો અને ઉદગીતનું ગાન કર્યું. ત્યારે અસુરોએ ફરી જાણ્યું કે "ભાઈ, આ તો અમારી પર આક્રમણ કરશે." એટલે એને પાપથી વીંધવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ એમનાથી થયું નહીં. એટલે માટીના ઢેફાનું પથ્થરથી ટકરાવવાથી જેમ ચૂરચૂર થઈ જાય એવી રીતે અસુરગણ બધા મુખમાં રહેલા પ્રાણની સાથે ટકરાઈ અને વિભિન્ન રીતે છિન્નભિન્ન થઈને ધ્વસ્ત થઈ ગયા. આ રીતે દેવગણ વિજયી અને અસુરગણ પરાજિત થયા. જે આ તથ્યને જાણે છે એ શત્રુને હરાવીને જાતે વિજયી બને છે. મોનથી પણ ઉપર જવાનું છે અને બસ મુખમાં રહેલો જે પ્રાણ છે તેના દ્વારા તમે ઓમકાર બધે જગ્યાએ સ્થાપિત કરી રહ્યા છો એમ અનુભવ કરવાનો છે. મુખ દ્વારા પ્રાણ મુખની અંદર છે.

ત્યારે દેવતાઓએ પરસ્પર ચર્ચા કરી કે "જેણે આપણને અસક્ત એટલે કે સ્વરૂપ અસક્ત સ્વરૂપથી સુયુક્ત કર્યા છે, અર્થાત આપણી રક્ષા કરી છે અને આપણને દેવત્વ ભાવને પ્રાપ્ત કરાવ્યો છે, આપ્યો એ ક્યાં રહેલા છે ત્યાં?" ત્યારે કોઈકે જવાબ આપ્યો કે "મુખ્ય પ્રાણ અમારા મુખમાં રહેલા છે." એટલા માટે એનું નામ અયાસ્ય થયું. અંગોનો રસ હોવાના કારણે એને આંગી રસ પણ કહેવામાં આવ્યું. આવી રીતે આંગી રસ આવ્યા. આ પ્રાણ નામ વાળા દેવતા દૂર નામથી પણ યુક્ત છે કારણ કે મૃત્યુ એમનાથી દૂર રહે છે. જ્યાં સુધી પ્રાણ મોજૂદ છે મુખની અંદર ત્યાં સુધી મૃત્યુ એનાથી દૂર રહેતું હોય છે. જે આને એટલે મૃત્યુનું પ્રાણથી દૂર રહેવાનું રહસ્ય આ રીતે જાણે છે એ મૃત્યુથી બચતો રહે છે. કાલે બતાવ્યું હતું મુખમાં પ્રાણ લાવવાનું. બસ આ રીતે મુખમાં જ્યાં સુધી પ્રાણ છે ત્યાં સુધી મૃત્યુ આવતું નથી.

હવે આ પ્રાણરૂપ દેવતાએ ઇન્દ્ર રૂપ દેવતાઓના પાપરૂપી મૃત્યુને નષ્ટ કરી દીધું, દિશાઓના સીમાંત સ્થળ સુધી પહોંચાડી દીધું, બહુ દૂર મોકલી દીધું. મૃત્યુ પછી આવી શકે એવું નથી. એટલે તિરસ્કાર પૂર્વક એણે એને ત્યાં પ્રતિષ્ઠિત કરી દીધું. અને કોઈકે પણ એવું વિચારીને કે "હું પાપરૂપી મૃત્યુના પાસમાં ના ફસાવું" એટલે દિશાઓના સીમાંત પ્રદેશમાં.

જવું જોઈએ નહીં, અર્થાત મર્યાદાઓનું ઉલ્લંઘન કરવું જોઈએ નહીં. દરેકની મર્યાદાઓ સ્થાપેલી છે, તો એ મર્યાદાનું ઉલ્લંઘન જ્યારે જ્યારે કરવામાં આવે છે, ત્યારે ત્યારે તે દીવ જે છે, તે પાપરૂપથી વિંધાઈ જાય હોય છે.

આ પ્રાણ દેવતાએ ઇન્દ્રિયો આદિ દેવતાઓના પાપરૂપી મૃત્યુને નષ્ટ કરી, એને મૃત્યુને પેલે પાર પહોંચાડી દીધા. આ સીમાઓ બધી હતી. દેહની મર્યાદાઓ છે ત્યાં સુધીને રહેવું," એમ કીધું.

પ્રાણને એનાથી ગજા ઉપરાંત બહાર મોકલાવી દેશે. પ્રાણ એટલે જરૂર કરતાં વધારે જો પ્રાણનો વ્યય કરી નાખશે, તો પણ વ્યક્તિ મૃત્યુ પામે. એટલે મૃત્યુ રહિત કરી દીધા.

દેહમાં પ્રાણ બધે પ્રોપર સંચારિત થતો હોય, એટલે કોઈ પણ સેલ પણ મૃત્યુ પામવાનો નથી કે રોગીષ્ઠ થવાનો નથી.

જે થાય છે તે બધું જ શું થય? તો કે આ બધા દેવત્વ પામેલા જે કંઈ આપણા ઇન્દ્રિય અવયવો હતા, તે બધા પાપથી વિંધાયેલા છે.

કયા પાપથી? બધા અલગ અલગ પાપથી. એવું નહીં, એક જ છે મુખ્યત્વ શુંત? તો કે તમારું બ્રહ્મત્વ ભૂલ્યા, એ તમે મોટામાં મોટું પાપ કર્યું.

કે જ્યાં સુધી તમે બ્રહ્મ સાથે જોડાયેલા હતા, ત્યાં સુધી પ્રચંડ શક્તિશાળીતા. બ્રહ્મને મૃત્યુ હોતું નથી. ઇનફેક્ટ, બ્રહ્મ પછી મૃત્યુનું તો સર્જન થયું. સર્જન થાય ત્યારે પછી વિસર્જનની વાત આવે છે.

બ્રહ્મનું તો સર્જન પણ નથી હોતું, વિસર્જન પણ નથી હોતું. તો જે બ્રહ્મ સાથે જ જો ઉડાય છે, તેના માટે જન્મ, મૃત્યુ, જરા કે વ્યાધિ, કોઈ પણ અવસ્થાઓ હોતી. આ ચાર અવસ્થાઓ છે જીવનની, તો એ તો રહેતી જ નથી. વ્યાધિ પણ રહેતી નથી," એમ કે.

એટલા માટે કહેવામાં આવે છે કે, "બ્રહ્મ સાથે જોડાવો, નિરંતર બ્રહ્મ સાથે જોડાવ." નિરંતર એટલે એક ક્ષણ અને બીજી ક્ષણ. કાલે આપણે પેલી વાત કરીને નેત્રજ્યોતિ વર્ધક યોગ જે સમજાયો એના અંદર કે, "એક આ નિમેશ થયો, આ બીજો નિમેશ થયો, ત્રીજો થયો, ચોથો થયો, પાંચમો થયો, છઠ્ઠો, સાતમો, આઠમો, નવમો, દસમો, અગિયારમો, બારમો, તેરમો, ચૌદમો, પંદરમો." પંદર નિમેશ પછી તરત પાંચ વખત ઓમકાર કરીએ છીએ બંને ચક્ષુની અંદર, નેત્રન. તો આ પંદર નિમિત સુધી જે કંઈ આંખો દ્વારા જે કૃત્યો થયા હતા, પાપ વડે વિંધાયા હતા, પાંચ વખત તમે ઓમકાર કરીને પંદર વખતના પાપનું તમે વિસર્જન કરો છો.

આ નેત્રવર્ધન થયું. અત્યારે તમને આના સાથે એને શું નિયોજિત કરીને એ સમજાયું છે કે, "આ જ રીતે તમે કર્ણેન્દ્રની ઉપયોગ કરી શકશો, તમે નાકનો ઉપયોગ કરી શકશો, તો તમે વાણીનો ઉપયોગ, મનનો ઉપયોગ પણ કરી શકશો અને બ્રહ્મત્વ પામી શકશો."

આજે ન્યાસની આખી વિધિ સમજાવી, એના પ્રમાણે કરતાં કરતાં તો આ પ્રાણ દેવતાએ સૌથી પહેલા તો વાગ દેવતાને મૃત્યુથી પાર કર્યા.

વાગ દેવતા મૃત્યુથી પાર થતા જ અમૃતત્વ મેળવીને અગ્નિરૂપ બની ગયા. એટલે વાણી અગ્નિરૂપ છે.

અગ્નિરૂપ થયેલી એ વાણી જ મૃત્યુનું અતિક્રમણ કરીને દેદિપ્યમાન બની રહી છે.

હવે મુખથી તમે બોલી શકો છો, "ઓ વાણી પવિત્ર થઈ જાય."

તદુપરાંત, એ પ્રાણ દેવતાએ ગ્રાણ શક્તિને મૃત્યુદે પાર કરી દીધી. ત્યારે પાપરૂપી મૃત્યુથી પાર થયેલી ગ્રાણ શક્તિ પણ વાયુરૂપ બની ગઈ.

એ જ વાયુ મૃત્યુના ના પાસથી મુક્ત બનીને હવે પ્રવાહિત થઈ રહેલો છે.

ત્યારબાદ એ પ્રાણ ચક્ષુને પણ મૃત્યુથી પાર લઈ ગયો. મૃત્યુ બંધનથી વિમુક્ત થયેલ ચક્ષુ આદિત્ય રૂપ બની ગયા.

ચક્ષુ કેવા આદિત્ય રૂપ બની ગયા? હવે એ જે જાણે છે કે, "આ આદિત્ય છે પણ મારા ચક્ષુ નથી," સમજાયું? તે જ સાચું જાણે. "મારા નેત્રો નથી, આ મારા આદિત્ય છે, સૂર્ય અને ચંદ્ર છે," એમ જોવાનું, એમ જાણવાનું. "એના વડે હું આ બધું પ્રકાશિત કરું છું."

જ્યાં જ્યાં આમ દ્રષ્ટિ મારી પડે છે, તો આ સૂર્યનો પ્રકાશ જઈ રહ્યો છે, આ ચંદ્રનો પ્રકાશ જઈ રહ્યો છે, બધો શુદ્ધ અને પવિત્ર થઈ જશે.

એ રીતે શ્રોત્રને મૃત્યુથી પાર કર્યા, એટલે એ દિશારૂપ બની ગયા ગયા અને મૃત્યુ બંધનથી છૂટતી ગયા.

છેલ્લે પ્રાણે મનને પણ મૃત્યુથી પાર કરી દીધું, અને મૃત્યુથી પાર થઈને મન છે તે ચંદ્રમાં બની ગયું.

પાપ અથવા મૃત્યુથી મુક્ત થઈને એ મન ચંદ્રમાં પ્રકાશિત થઈ રહેલું છે.

આ રહસ્યાત્મક તત્થ્યને જાણનારના, તત્વજ્ઞાનીના પ્રાણને મૃત્યુ પાર કરી દે છે. એની પાસે આવતું નથી, મુક્ત કરી દે છે.

તદુપરાંત, પ્રાણે પોતાના નિમિત્તે અન્નનું ગાયન કર્યું, ગુણગાન કર્યું. કારણ કે જે કંઈ અન્ન ગ્રહણ કરવામાં આવે છે, એ પ્રાણ દ્વારા ભક્ષણ કરવામાં આવે છે અને અન્નથી જ પ્રાણની પ્રતિષ્ઠા થાય છે.

તો જે દ્રશ્ય છે, ત્યાં સૂર્ય અને ચંદ્ર જે છે, તેનું અન્ન છે. જે કંઈ દ્રશ્યો છે આ બધા, એને ભક્ષણ કરવાના છે અને ફળ સ્વરૂપે બ્રહ્મને જાણ જોવાનો છે કે આમાં બ્રહ્મ છે.

દ્રશ્યને ખાઈ જાવ અને તમે બ્રહ્મ જુઓ. શબ્દને ખાઈ જાવ અને તમે બ્રહ્મ જાણો. સ્પર્શને પણ તમે ખાઈ જાવ. જે તમને અનુભવ આવે છે, ગરમી, ઠંડી, આ, તે, બધું નહીં, બધું બ્રહ્મ જ છે, સમજાયું?

સુગંધલો છે, તો આ જે વાયુ લીધો, તેનું ભક્ષણ કરો અને જાણો કે તમે બ્રહ્મને વધારે નજીક પહોંચ્યા. તમે એની અંદર છો, એના સાથે તમે જોડાયા છો. તો આ એનો ઉપયોગ છે, બસ.

આ જે જાણે છે, તે સાચો બ્રાહ્મણ છે. એટલે દેવોએ પછી પ્રાણને કીધું કે, "આપે સંપૂર્ણ અન્નનું ઉદગાન અમારા નિમિત્તે જ કર્યું છે, તેથી આપના ઉપભોગ બાદ બચેલા અન્નમાં અમોને પણ ભાગીદાર બનાવો."

જો આગળ આ વાત. તો બધાનું ભક્ષણ પહેલા શું કરશે? પ્રાણ કરશે. આંખમાં રહેલું જે છે, તે દ્રશ્યને એને ખાધું, પછી એને પચાવી અને પછી એ આંખોને પાછું પોષણ આપે. ક્યારે? કે જ્યારે તમે બ્રહ્મત્વ જુઓ છો, આવી રીતે પાછું આપશે.

તો પ્રાણે કહ્યું કે, "આપ લોકો પોતાનો ભાગ ગ્રહણ કરવા માટે ચારે બાજુથી મારામાં પ્રવેશ કરો." "અમે એમ જ કરીશું," એમ કહીને સમસ્ત ઇન્દ્રિયો રૂપ દેવગણ પ્રાણની અંદર પ્રવેશી ગયા.

હવે પ્રાણમાં બધા જ વસ્તુઓના સંવેદનો આવેલા.

તો આ રીતે પ્રાણ દ્વારા અન્ય ભોજ્ય પદાર્થોને ગ્રહણ કરવાથી ઇન્દ્રિયરૂપ દેવતા પણ તૃપ્તિ અનુભવતા થઈ ગયા. આ રીતે જાણનારાઓનો જ્ઞાનીજન આશ્રય કરે છે. એ સ્વજનોના પોષક, એમાં શ્રેષ્ઠ અને અગ્રગામી થાય છે. જ્ઞાનીજનોમાં પણ આ રીતના જાણકારથી જે વિપરીત થવા ઈચ્છે છે, તે લોકો પોતાના આશ્રિત જનોનું ભોજન-ભરણપોષણ કરી શકતા નથી. અને જે એમને અનુકૂળ હોય છે, તે તેમ કરવા માટે સક્ષમ હોય છે.

તો અહીં લોકો કેમ માંદા પડે છે અને કેમ સાજા થઈ શકે છે, એ બાબત અહીંયા બહુ સૂક્ષ્મ રીતે મૂકેલી છે. એ પ્રાણ તત્વને "અયાસ્ય" અથવા "આંગી રસ" કહેવામાં આવે છે. અંગોનો રસ છે, કારણ કે મુખમાં રહેલા અંગોનો રસ સાર છે. અવશ્ય, પ્રાણ જ અંગોનો રસ છે, કારણ કે બધા ઇન્દ્રિયો એમાં પ્રવેશી ગયેલી છે. કારણ કે જ્યારે શરીરના કોઈપણ અંગમાંથી પ્રાણ નીકળી જાય છે, તો પછી શું થાય છે? એ અંગ સુકાઈ જાય છે.

પ્રાણને જ "બૃહસ્પતિ" કહેવામાં આવ્યો છે, કારણ કે પ્રાણ છે એ "બૃહતી" છે. એટલે એના પતિ બૃહસ્પતિ છે. બુદ્ધિ પ્રાણને ફેરવવાને જે સંકલ્પમય બુદ્ધિ જે ચાલે છે તમારી, "પ્રાણને આમ ફેરવું, આમ ફેરવું, આમ ફેરવું" કે "આ અંગ મારું દાખલા તરીકે લીવર નબળું પડી ગયું છે, તો એ બાજુ આમ દ્રષ્ટિપાત કરીને પ્રાણનો પ્રવાહી એ બાજુ લઈ જવું." આ જે આખું થવું, તેને બૃહસ્પતિ કહેવામાં આવે છે. તો બહાર કંઈ દેખાવાનું નથી, પણ એ જે અંદર આખું આમ ઉત્પન્ન થાય છે ને! દાખલા તરીકે, એમ કહેવામાં આવે છે, આપણે એક દાખલો લઈએ કે કોઈકને એકદમ કશું કરતા અહીંયા આમ વાગી જાય અને બહુ જ અહીંયા આગળે વાગ્યું હોય. એટલે તરત જ એ શું કરશે? પોતાનો હાથ ત્યાં આગળે મૂકી, બીજા હાથથી એને પ્રાણનો પ્રવાહ છે ત્યાંથી લીક થવાનો છે, તેને બંધ કરવા માટે તરત જ એક સમય પછી દુખાવો ઓછો થઈ જાય.

આ સહજ સ્વાભાવિક થતી જે પ્રક્રિયા હતી, પ્રાણવિદ્યા, એ પ્રાણના આધારિત બધા અંગોને દેવત્વ પ્રદાન કરતા હતા, એટલી ઊંચી કક્ષાએ હતું આ.

આ પ્રાણ છે એ "સામ" છે અને વાક જ "સા" અને પ્રાણ "અમ" છે. એટલે "સા" અને "અમ"ના સંયોગથી "સામ" બને છે. સામનું સામત્વ પણ આજ છે, કારણ કે આ પ્રાણ કેવો છે? માખી જેવો છે, મચ્છર જેવો છે, હાથી જેવો છે અને ત્રણેય લોકો બરાબર જેવો છે. એટલે કેટલા કારણથી એને "સામ" કહેવામાં આવે છે: "સ + અમ = સામ". આવી રીતે આ પ્રાણને "ઉદગીથ" પણ કહેવામાં આવ્યો.

પ્રાણ દ્વારા જ બધું ધારણ કરાયેલું હોવાથી તેને "ઉત્ત" કહેવામાં આવે છે. વાક અર્થાત વાણીથી "ગીતા" એટલે ગીત છે. તો પ્રાણ જ "ઉત્ત" છે અને "ગીતા" પણ, એટલા માટે એને પ્રાણને "ઉદગીથ" કહેવામાં આવે છે. તો આપણે જ્યારે પ્રાણનો આવી રીતના આમ સંચાર કરીએ અલગ અલગ અલગ જગ્યાએ, તો ઉદગીતનું ગાન કરતા હોઈએ તેના બરાબર થઈ જાય છે. કારણ કે આ પણ એક આખું બ્રહ્માંડ છે, તેમાં પ્રાણનું આપણે આવી રીતે સંચાર કરવાનું.

પ્રાણના વિષયમાં એક પ્રસિદ્ધ આખ્યાયિકા એ પણ છે કે એકતિની એ બ્રહ્મદત્તે સોમપાન કરતી વખતે એવું કહ્યું: "મુખમાં રહેલો પ્રાણ બહુ જ અલ્પ પ્રમાણમાં લેવલોનો સ્ટ્રોમાંથી જેમ આપણે આપણે કંઈક ચૂસતા હોઈએ છીએ, એવી રીતે અહીંયા જ રોકાયેલો રહેશે, ત્યારે તમે નીલકંઠ બની જશો." તો મુખમાં જ્યાં સુધી પ્રાણ છે, ત્યાં સુધી મૃત્યુ આવવાનું નથી. તો હવે એ બ્રહ્મદત્તે આવી રીતે સોમપાન કરતો હતો ત્યારે કહ્યું કે, "મુખમાં નિવાસ કરનાર અંગોના રસને પ્રાણથી અલગ માનીને (અંગોનો રસ કયો છે? મુખની અંદર લાળ), ઉદગાન ઈદગત કર્યું હોય તો સોમદેવ મારું માથું પાડી નાખે, અર્થાત મારું અપમાન કરી દે અથવા મારું સોમપાન વ્યર્થ કરી દે."

તો એનાથી એવું સ્પષ્ટ થયું કે પ્રાણ અને વાક દ્વારા જ ઉદગાન થયું હતું. મુખથી વાણીથી જે વ્યક્ત છે, એ અગર પ્રાણોના સ્પંદનથી યુક્ત નથી, તો એ વ્યર્થ છે. તમે બોલ્યા, પણ જો એની પાછળ પ્રાણ નથી, તો એ વ્યર્થ. તમે જોયું, પણ એની પાછળ પ્રાણ નથી, તો એ વ્યર્થ થાય. પ્રાણ હોવું તો બધાનો પ્રાણ કોણ છે? મહાપ્રાણ કોને કહીએ? બ્રહ્મને કહીએ. મતલબ, તમે કંઈ પણ કરો, બસ બ્રહ્મમય થઈ શકો છો, રહી શકો છો. આવી રીતના એવું તે વખતના બ્રાહ્મણો જાણતા હતા અને નિરંતર એમાં રહેતા હતા.

આગળ આવશે, આ જ મધુવિદ્યા છે. મધુરસ, મધુવિદ્યા. ધીરે ધીરે કરતાં આ તમારી જે લાળ છે, તે લાળ જે છે તેની અંદર અગ્નિ તત્વ પ્રગટ થશે. એ ઠંડું, ગરમ અને પછી બધા જ પ્રકારના રસવાળું એવું મિષ્ટ બની જશે. જેને આ વસ્તુ આવડી જાય છે, તેને ક્યારેય ભૂખ લાગતી નથી, તરસ લાગતી નથી. આવું ખાવાનું, ભજીયા કે કાંઈ પીઝા ખાવાની જરૂરત પડતી નથી. એ માત્ર પોતે પ્રાણનું પાન કરીને, મધુરસનું પાન કરીને (કોનો? બ્રહ્મનું મધુરસનું પાન કરીને) તૃપ્ત રહે છે. ૐ પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદમ્ પૂર્ણાત્ પૂર્ણમુદચ્યતે. પછી એને ખાવા-પીવાનું આ તે કરવાનું કશું જરૂરત રહેતી નથી. પણ એ આવી રીતે પોતે પ્રાણ આમ બધો ફેરવી શકતો હોવો જોઈએ. એ ખૂબ સાધના, તપશ્ચર્યા, બધું જ માંગી લે. પણ જે આવું કરે છે, તે મૃત્યુ પર, જન્મ, મૃત્યુ, જરા, વ્યાધિ, ચારે ઉપર એક પોતે કાબુ મેળવી લે છે.

કારણ કે એક કાળ પછી શું થશે કે બ્રહ્મ પોતે જ બની ગયો હશે, એક કાળ, એક સમય પછી.

તો જે વ્યક્તિ સામના સ્વરથી યથાર્થ રૂપે જાણકાર છે, એ અવશ્ય ધન-ઐશ્વર્યથી પરિપૂર્ણ થાય છે. સ્વર કંઠની મધુરતા જ એમનું ધન છે. તેથી ઋત્વિક કર્મ સંપાદિત કરનારાએ સ્વરમાં માધુર્યનો સમાવેશ કરવો જોઈએ. જે કંઈ આપણે ઉચ્ચારણ કરીએ છીએ, તે બધામાં શું હોવું જોઈએ? માધુર્ય હોવું જોઈએ. મધુરસ સરસ ભોજન કરીને તૃપ્ત થઈને માણસ બેઠો હોય ને, આપણે એની પાસે જઈને કંઈ વાતચીત કરીએ, તો એ સારી રીતે કરે ને! અને ભૂખ્યા પાસે જઈએ તો એટલો ફરક પડે. હવે જેણે બ્રહ્મરસનું નિરંતર પાન કરતો હોય, તેના પાસે જઈને બેસો તમે. તો એની તો વાત જ કંઈક દૂર. એ રૂમમાં બેસવા મળે ને, એટલે બહુ કહેવાય એની જોડે એના સાનિધ્યમાં. પછી ત્યાંય...

ના બેસાય તો શું કરવું? તો કે, બસ સુરતમાં બેઠા બેઠા યાદ કરવું કે આપણે આવી રીતના આમ બેઠા હતા ને આ રૂમની અંદર મધુરસનું પાન કરતા હતા. ત્યાં બેઠા બેઠા પહોંચી જવા માટે કશું દૂર નથી.

તમારા પ્રશ્નનો આ જવાબ નથી. અંતર, કોઈ અંતર નથી. આ અંતર મન દ્વારા વિભાગ કરવામાં આવે છે, એના કારણે ઉત્પન્ન થતું હોય છે કાળનું અને સ્થળનું. બાકી એ વાસ્તવમાં બ્રહ્મમાં બધું એકાકાર જ છે; એક રસ છે, સમ છે, આંગી રસ છે. બધું જ જે કાંઈ છે, તે બ્રહ્મના અંગો છે. અને તેનો તમે રસ આ કરતી વખતે ઓમકાર અને બસ જુઓ. તમે પછી ધીરે ધીરે ધીરે ધીરે મધુરતા વ્યાપતી જશે. વ્યાપ્તિ શરીરમાં, મનમાં, ચિત્તમાં, બધી જગ્યાએ. બસ, પછી આંગીરસ તમે ઘોર આંગીરસ થઈ જશો.

એટલે જૂના કાળમાં બી આપણે હોઈએ તો એ કાળ જેવું બ્રહ્મમાં છે ને, એ સમયનો બી અનુભવ ત્યાં જઈને બધું થઈ. ક્યાંય જવાનું નથી, પણ તમે બસ એ કરી શકશો. એટલે એ બધા ઋષિ મુનિઓ હતા ને, એ કેવા હતા? ખાલી આમ બેઠા હોય, સિદ્ધાસન, પદ્માસન લગાડી કરીને. બધું તમે શું માનો છો? આ પેલા હિમાલયના સંતો, ગિરનારના બધા બેઠેલા બધા કઈ દોઢામ કરે છે? જગત કલ્યાણ માટે કશું ન કરે. એ બસ આમ બેઠા હોય, અંદર એ પોતે બ્રહ્મ સાથે જોડાયેલા હોય. આમ જરાક જોઈ ને, આમ દ્રષ્ટિથી કે મનથી પણ આમ જરાક જોઈ લે ને, તો બસ પેલાનું કલ્યાણ થઈ જાય. એટલું બધું પહોંચવું જોઈએ ને ત્યાં સુધી.

શરૂ કરો. જે વ્યક્તિ આ સામના ધનને જાણે છે, તે મધુર સ્વરને અવશ્ય પ્રાપ્ત કરે. જે આ સામના સુવર્ણ મધુર સ્વર અથવા ધનને જાણે છે, એને સુવર્ણ મધુસ્વર ધન રૂપી મળે જ. જે વ્યક્તિ સામની પ્રતિષ્ઠાની બાબતમાં જાણે, આ સામ ઓમ કરું છું: તૃપ્તિ, તૃપ્તિ, તૃપ્તિ, તૃપ્તિ.

જ્યારે તમને યોગ વશિષ્ઠ સમજાવીશ, ત્યારે બતાવીશ કે કાક ભુસુંડી કેવી રીતે આટલા બધા કાળ સુધી જીવતા હતા. અને એનું વશિષ્ઠ મુનિને આશ્ચર્ય થયું. થયું એટલે પછી એ ત્યાં આગળ ગયા હતા એમની પાસે અને જે સંવાદ કર્યો હતો, એ બધું આપણે આગળ સમજીશું.

તો પ્રાણ ચોક્કસ રૂપે વાણીમાં પ્રતિષ્ઠિત થઈને ગાવામાં આવે છે. આ પ્રાણ અન્નમાં પ્રતિષ્ઠિત થઈ, અન્નની શુદ્ધિ માટે પણ ગાવામાં આવે છે. જે કાંઈ છે, તે બધું જ અન્ન છે અને આ અન્ન છે તે બ્રહ્મ છે. જે અન્ન છે તે બ્રહ્મ. આપણે પહેલા પણ એક ઉપનિષદમાં જોયું હતું: પ્રાણ છે તે પણ બ્રહ્મ છે, અન્ન છે તે પણ બ્રહ્મ છે. પછી એક એક જળ છે, તે અગ્નિ છે, તે વાયુ છે, આકાશ છે. બધું જે કાંઈ છે, તે બ્રહ્મ છે. છેવટે કીધું, પ્રાણ પણ બ્રહ્મ છે. પણ આ પ્રાણ આવ્યું ક્યાંથી? એ પ્રાણની ઉત્પત્તિ ક્યાંથી થઈ? તો કે આત્મામાંથી થઈ, બ્રહ્મમાંથી થયેલી છે.

હવે આગળ પવમાન સ્તોત્રનો પાઠ કરવાનું વિધાન વર્ણન કરવામાં આવે. તો યજ્ઞ કર્મમાં સામગાન પ્રારંભ કરતા પહેલા આ મંત્રોનો જપ કયા? "અસતો મા સદગમય, તમસો મા જ્યોતિરગમય, મૃત્યોર મા અમૃતમ ગમય." શાંતિ બધે ફેલાઈ રહ્યું છે, એમ જુઓ. અંગ અંગની અંદર, એક એક સેલની અંદર અમૃતત્વ પ્રાપ્ત થઈ રહ્યું છે. બધા પ્રસન્ન છે. એક એક અંગ પોતે જય સચ્ચ. ટેક અ બ્રેક ફોર ફાઈવ મિનિટ્સ.