ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૧૦૮

ગોપાલ પૂર્વ તાપીન્ય ઉપનિષદ અથર્વવેદીય પરંપરા. જો, હવે આ સાધનાખંડ આવ્યો છે, તો એમાં અથર્વવેદ આવ્યો. જોયું ને તમે? અત્યાર સુધી યજુર્વેદ, ઋગ્વેદ, સામવેદ એ જ આવતા હતા. હવે આ અથર્વવેદીય પરંપરાનું પાછું આ બીજું-ત્રીજું ઉપનિષદ છે. એમાં સવિશેષ બ્રહ્મ, એટલે કે શ્રીકૃષ્ણનું પ્રતિપાદન કરીને તેમનું પર્યવસાન નિર્વિશેષ બ્રહ્મ, એટલે કે નિરાકાર બ્રહ્મના રૂપમાં કરવામાં આવ્યું છે કે શ્રીકૃષ્ણ છે એ સાકાર બ્રહ્મ છે અને એ જ આપણને એનું અવ્યક્ત સ્વરૂપ છે, જે છે તે અવ્યક્ત બ્રહ્મ છે, તે જ પરબ્રહ્મ છે.

સૌપ્રથમ મંગલાચરણમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનું સ્તવન છે. ત્યાર પછી ગોપાલકૃષ્ણના પરમ દેવત્વનું વિવેચન છે. પછી એમના સ્વરૂપનું વર્ણન, પછી એમના રૂપનું વિશિષ્ટ ધ્યાન, ગોપાલકૃષ્ણના મંત્રનો જપ, ગોપાલકૃષ્ણનું ભજન, ગોવિંદની પૂજાનું વિધાન, સૃષ્ટિનું સર્વશ્રેષ્ઠ સાધનના રૂપમાં અષ્ટાદશાણ મંત્ર, અષ્ટાદશાણ મંત્ર જ આત્મજ્ઞાન પ્રાપ્તિનું સાધન અને મંત્રમાં પ્રયુક્ત પંચપદોમાંથી જગતની સૃષ્ટિનું વર્ણન, પંચપદાત્મક ગોવિંદની સ્થિતિ, ગોપાલકૃષ્ણનું ધ્યાન, જપ અને ભજનનું વિષદ વર્ણન અહીંયા ક્રમશઃ કરવામાં આવ્યું છે અને અંતે ઉપનિષદની ફળશ્રુતિ બતાવીને તેને પૂર્ણ કરવામાં આવી.

"ૐ ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવાઃ, ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્યજત્રાઃ ૐ સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ, સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્ષ્યો અરિષ્ટનેમિઃ, સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્દધાતુ."

હે દેવ! કાનોથી કલ્યાણકારી વાતો સાંભળીએ, આંખોથી કલ્યાણકારી જોઈએ. કલ્યાણકારી કોણ છે? પરબ્રહ્મ પરમાત્મા. બીજું કંઈ જોવું નથી, બીજું કંઈ સાંભળવું નથી. અમે ઋષ્ટ-પુષ્ટ અંગો અને શરીર વડે ઈશ્વરે આપેલા પૂર્ણ આયુષને દેવ હિતના કાર્યોમાં વિતાવીએ. દેવનું હિત શું છે? પરબ્રહ્મ પરમાત્માનું યજન, ભજન, પઠન, પાઠન. મહાન કીર્તિ સંપન્ન દેવરાજ ઇન્દ્ર મારું કલ્યાણ કરો. અરિષ્ઠ નેમી ગરુડજી આવો અને બ્રહસ્પતિ દેવ પણ અમારું કલ્યાણ કરો. એટલે ગરુડજીને બોલાવવાનો અહીંયા તાત્પર્ય એ છે કે અમારામાં જે કંઈ વિષવમન, પાપ-બાપ જે કંઈ છે, તે બધું તમે ભસ્મ કરી દો, કારણ કે એ ગરુડજી આવે એટલે ભગવાને આવવું પડે, બધું પૂરું થઈ જાય. એટલે ગરુડજીને બોલાવવાનું.

તો 'કૃષ' શબ્દ સત્તાવાચક છે અને 'ણ' આનંદબોધક છે. આ બંનેની સમીપતા સચ્ચિદાનંદમય પરમેશ્વર શ્રીકૃષ્ણના નામનું પ્રતિપાદન કરે છે. અનાયાસ જ બધું જ કરવા શક્તિમાન એવા સચ્ચિદાનંદમય ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ, જે વેદાંત દ્વારા જાણવા યોગ્ય છે, તે સૌની બુદ્ધિના સાક્ષી અને સમસ્ત વિશ્વના ગુરુ છે. એવા શ્રીકૃષ્ણને સાદર નમસ્કાર છે.

"સચ્ચિદાનંદ રૂપાય કૃષ્ણાય અક્લિષ્ટકર્મણે નમો વેદાંતવેદ્યાય ગુરુવે બુદ્ધિ સાક્ષીને."

મુનિઓએ એક વખતે પિતામહ બ્રહ્માજીને પ્રશ્ન કર્યો કે, "હે ભગવાન! આ કયા દેવતા શ્રેષ્ઠ છે? આટલા બધા દેવતાઓ તો છે, પણ એમાં કોનાથી મૃત્યુ ડરે છે? કયા તત્વને સમ્યક રૂપે જાણી લીધા પછી બધાનું જ્ઞાન થાય છે? આ જગત કોનાથી પ્રેરાઈને આવાગમનના ચક્રમાં ભ્રમણ કરતું રહે છે?"

આ બધા જ પ્રશ્નોનું સમાધાન કરતાં ભગવાન બ્રહ્માજીએ મુનિઓને કહ્યું કે, "હે મુનિઓ! શ્રીકૃષ્ણ સર્વશ્રેષ્ઠ દેવતા છે. ગોવિંદથી મૃત્યુ પણ ભયભીત રહે. ગોપીજન વલ્લભના તત્વને બરાબર જાણી લેવાથી બધું જ સારી રીતે જાણી લેવાય છે. સ્વાહા રૂપી મહાશક્તિથી, માયા શક્તિથી પ્રેરાયેલું આ સમગ્ર જગત ગમન-આગમનના ચક્રમાં ફર્યા કરે."

"ૐમ અનંતાય નમો અચ્યુતાય નમઃ ગોવિંદાય નમઃ."

આ ત્રણ મંત્ર કરવા જોઈએ. આ કરવાથી સંપૂર્ણતા આવી જાય, પૂર્ણમદ પૂર્ણ મિદમ વાળી સ્થિતિ આવી જાય. રાત્રે એક વખત સૂતી વખતે પણ જો યાદ કરી લીધો હોય, તો એ બહુ અદભુત કામ કરે છે. તો અનંત કોણ છે? અચ્યુત કોણ છે? અને ગોવિંદ કોણ છે? તો કે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન પોતે છે. એવી રીતના કરીને એના ત્રણ નામો આપવામાં આવ્યા હતા.

ત્યાર પછી મુનિજનોએ ફરી વખત પ્રશ્ન કર્યો કે, "હે ભગવાન! તે શ્રીકૃષ્ણ અને ગોવિંદ કોણ છે? ગોપીજન વલ્લભ કોણ છે? આ સ્વાહા કોણ છે? કૃપા કરીને આ તો જણાવો, અનુગ્રહ કરો."

એટલે બ્રહ્માજીએ પછી કહ્યું, "હે મુનિઓ! શ્રીકૃષ્ણ જ પાપોનું અપકર્ષણ કરનારા છે, અપહરણ કરનારા છે, પાપોને હરી જનારા છે. 'હરિ હરિ' તે જ ગૌ, ભૂમિ અને વેદ વાણીના જ્ઞાતા તરીકે પ્રખ્યાત હરિ રૂપમાં ગોવિંદ જ છે. તે જ ગોપીજન વલ્લભ ગોપીજનોના વિદ્યા, કલા વગેરેના પ્રેરક છે અને તેમની જ માયા શક્તિ તે સ્વાહા છે. એ બ્રહ્મમય છે. આ રીતે જે માણસ આ શ્રીકૃષ્ણને નામે પ્રખ્યાત એવા પરબ્રહ્મનું ધ્યાન અને જપ આદિ વડે નામરૂપી અમૃતનું પાન કરે છે અને તેમના ભજન-કીર્તન વગેરેમાં નિરંતર રત રહે છે, તે ચોક્કસ અમૃત તત્વને પ્રાપ્ત કરે છે."

ત્યારબાદ તે મુનિઓએ ફરી પૂછ્યું કે, "હે પિતામહ! ધ્યાન કરવા માટે અનુકૂળ શ્રીકૃષ્ણનું રૂપ કેવું? તેમના નામરૂપ અને અમૃતનું રસાસ્વાદન કેવું? અને તેમનું ભજન-કીર્તન કેવી રીતે કરવામાં આવે છે? કૃપા કરીને સ્નેહપૂર્વક બતાવો, અનુગ્રહ કરો અમારી પર."

ત્યારે તે હિરણ્યગર્ભ એવા ભગવાન બ્રહ્માજી બોલ્યા, "મુનિઓ! એ અવિનાશી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનું ધ્યાન કરવા યોગ્ય રૂપનું વર્ણન આવું છે કે તેમનો વેશ જે છે તે ગોવાળ બાળ જેવો છે. તેમનો વર્ણ નવા વાદળ જેવો શ્યામ છે. કેવો? નવા વાદળ જેવો. અવસ્થા એમની કિશોરની છે અને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ એ દિવ્ય કલ્પવૃક્ષની નીચે વિદ્યમાન છે."

એ સંદર્ભમાં બધા શ્લોકો આપેલા છે, જે કહે છે કે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના નેત્ર ખીલેલા શ્વેત કમળ જેવા છે. ભગવાન આમ કરીને આમ જુએ કોઈની સામે, તો શ્વેત કમળ જાણે ખીલેલા હોય એટલું સુંદર લાગે. તેમના શ્રી અંગોની જે પ્રભા છે, એ મેઘજીવી શ્યામ છે. તે વિદ્યુત સમાન તેજોમય એવું પીતાંબરને એમણે ધારણ કર્યું.

કરેલું છે. બંને ભુજાઓ વાળા જ્ઞાન મુદ્રામાં અવસ્થિત છે. જ્ઞાન મુદ્રામાં, ગળામાં વનમાળાથી વિભૂષિત એ મહાન ઈશ્વર છે. ગોપ ગોપસુંદરીઓથી ઘેરાયેલા તે કલ્પવૃક્ષની નીચે રહેલા છે. કલ્પવૃક્ષ એટલે કલ્પના. દિવ્ય વસ્ત્રા ભૂષણોથી સુશોભિત તે રત્નમય કમળની મધ્યમાં રહેલા છે. કાલિંદીના જળમાંથી ઉઠતી ચંચળ તરંગોને ચૂમીને વહેતા શીતળ વાયુ યું ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની સેવામાં રત છે. આ મનમોહક રૂપમાં શ્રીકૃષ્ણનું મનથી ધ્યાન કરનાર ભક્ત સાંસારિક બંધનોથી મુક્તિ મેળવી લે છે.

આમાં ભેદ છે. તમને કીધું: "કલ્પવૃક્ષ એટલે કલ્પના." શ્રીકૃષ્ણ આત્મા સ્વયં પોતે, એ સૌથી પહેલા તમને દેખાતો નથી. એટલે કીધું કે, "મેઘવર્ણના છે, પીતાંબર ધારણ કરેલું છે, એ વિદ્યુત વાળું છે." તો એક સમય સુધી તમે જોશો, ત્યાર પછી તમે એકદમ જ દેખાશે ચમકારો વિદ્યુતનો. એટલે એમનું એ વસ્ત્ર જે છે તે. તો એવા દિવ્ય વસ્ત્ર ભૂષણ બધું ધારણ કરેલા એવા પરમાત્મા છે. એવી દિવ્યતા આપણે અર્પણ કરીને પછીથી આપણે એનું ધ્યાન કરીએ.

કોઈ સૂટ કે સૂટ પહેરેલો છે, જેને લાલ રંગની ટાઈ પહેરેલી છે અને રેમંડનો સૂટ પહેરેલો છે ને નીચે બાટાના બૂટ પેરે છે ને માથે ફેલ્ટ હેટ પહેરેલી છે ને પેલા શું કેવાય રેબનના ગોગલ્સ પહેરેલા છે ને કોઈ પ્રખ્યાત બ્રાન્ડની ઘડિયાળ પહેરેલી છે (બ્રાન્ડ નામ અસ્પષ્ટ) અને ગળાની અંદર એમ કે પેલી આઠ તોલાનો હાર પહેરેલો છે, એવા કોઈ માણસનું આપણે ધ્યાન કરતા નથી. કેટલો બી પૈસાદાર હોય, કેટલો બી કેવો હોય. એનું આપણે આનું ધ્યાન આવી રીતે કરીએ તો દ્રષ્ટિથી તમે દિવ્યતા આપો છો અને દિવ્યતા પામો છો. આ એનું સિક્રેટ છે: તમે દિવ્યતા આપશો તો તમે પામશો. It is giving that you receive. તમે પહેલા દિવ્યતા આપો કે, "પ્રભુ, તમે આવા છો, આવા જ જે બેસ્ટમાં બેસ્ટ છે તે તમે જ છો, બેસ્ટમ બેસ્ટ." અને બસ, પછી તમને એ સ્વરૂપ જે છે ને, એ તમને આ જોવામાં ને જોવામાં તમે એ પામી જશો, તદરૂપ થઈ જશો.

ધેટ્સ ધ સિક્રેટ.

જ્યારે કીડો છે તો આમ પતંગીયું બની શકે છે, એવી રીતે માણસ પણ બદલાઈ જાય. ત્યારબાદ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનના નામ રૂપ અમૃતના રસાસ્વાદન તથા મંત્ર જપનો ઉલ્લેખ કરીએ. જળ એટલે "ક", ભૂમિ એટલે "લ" અને ઈકાર એટલે હિન્દુ અનુસ્વારનો સમૂહ શબ્દ "ક્લીમ" એ કામ બીજ છે. આ બીજ મંત્રને પ્રારંભ માં મૂકીને "કૃષ્ણાય" પદનું ઉચ્ચારણ કરવું જોઈએ.

હવે એને બોલવું હોય તો શું થશે? તો કે "ક્લીમ કૃષ્ણાય" એવું આખા મંત્રનું પ્રથમ પાદ થયું. "ક્લીમ કૃષ્ણાય ગોવિંદાય ગોપીજન" એ એનું ત્રીજું પદ અને "વલ્લભાય" એ ચોથું પદ અને "સ્વાહા" એ એનું નું પાંચમું પદ છે. એવા પાંચ પદોથી યુક્ત આ મંત્ર છે: "ક્લીમ કૃષ્ણાય ગો ગોવિંદાય ગોપીજન વલ્લભાય સ્વાહા". એટલા માટે એને પંચપદી કહેવામાં આવે.

પૃથ્વી, આકાશ, સૂર્ય, ચંદ્ર અને અગ્નિ, એ પાંચના પ્રકાશક હોવાના કારણે આ ચિન્મય મંત્ર પાંચ અંગોનું સંમિલિત સ્વરૂપ છે. જે સાધક આ મંત્ર દ્વારા જપ, ભજન અને કીર્તન કરે છે, તે પરબ્રહ્મમય ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને પ્રાપ્ત કરે છે. તેના સંદર્ભમાં આ શ્લોક છે કે: "આ ક્લીમ કામબીજને પ્રારંભમાં મૂકીને જે સાધક 'કૃષ્ણાય ગોવિંદાય ગોપીજન વલ્લભાય સ્વાહા' એકવાર ઉચ્ચારણ કરે, તો તેને શ્રેષ્ઠ ગતિ પ્રાપ્ત થશે." તે સાધકો મુક્તિ સિવાય અન્ય કોઈ ગતિ નથી.

તો હવે શું થયું? આપણે વૈષ્ણવો તો આ મંત્રો કરતા હોય છે: "ઓમ ક્લીમ કૃષ્ણાય", "ઓમ ક્લીમ કૃષ્ણાય ગોપીજન વલ્લભાય સ્વાહા". આ મંત્ર ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યે અતૂટ ભક્તિ છે. ભજન: આ લોક અને પરલોકના બધા ભોગોની આકાક્ષાનો ત્યાગ કરી ને શ્રીકૃષ્ણમાં ઇન્દ્રિયો સાથે મનને જોડવું, તે ભજનનું વાસ્તવિક સ્વરૂપ છે. એ જ નૈષ્કર્મ અર્થાત વાસ્તવિક સન્યાસ છે.

તો તમારું ચિત્ત ક્યાં જોડવાનું કીધું એને? શ્રીકૃષ્ણને અંદર જોડવાનું. શ્રીકૃષ્ણ કોણ છે? બધા બધાજ પાપોનું અપકર્ષણ કરનારા છે તે શ્રીકૃષ્ણ છે. બધા જ પાપોનું અપકર્ષણ: તમને પાપમાંથી મુક્ત જ કરી દે તે શ્રીકૃષ્ણ. તેની ભક્તિ કરીએ છીએ આપણે. પણ તેનું સ્વરૂપ આવું છે કે એ કલ્પવૃક્ષની નીચે છે, ગોપીઓથી ઘેરાયેલા છે. ગોપીજન વલ્લભભાઈ છે ને, એટલે ગોપીઓથી ઘેરાયેલા છે. એવા શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને આપણે કહીએ છીએ: "ક્લીમ કૃષ્ણાય ગોવિંદાય ગોપીજન વલ્લભાય સ્વાહા" એવી રીતના. તો આવી આ જ્યારે ભક્તિ કરે છે, તો એ વાસ્તવિક સન્યાસ છે એમ કહે છે.

વેદજ્ઞ વિદ્વાન જનો આ સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ શ્રીકૃષ્ણનું ભિન્ન ભિન્ન પ્રકારે યજન, પૂજન વગેરે કરે છે. ગોવિંદ નામે પ્રખ્યાત તે શ્રીકૃષ્ણની વિભિન્ન રીતે સ્તુતિપા પ્રા્થનાઓ કરે છે. તે ગોપીજન વલ્લભ સમસ્ત લોકોને ધારણ કરે છે અને સંકલ્પ રૂપ શ્રેષ્ઠ શક્તિ સંકલ્પ સંપન્ન તે પરમેશ્વરે "સ્વાહા" નામની માયા શક્તિનો આશ્રય કરી અને આ જગતને પ્રગટ કર્યું છે. જે રીતે હવે એમણે પ્રગટ કર્યું છે, તમારે અપ્રગટ કરવાનું છે: "ગો બેક ટુ સોર્સ". કેવી રીતે જશો? "સ્વાહા ક્લેમ કૃષ્ણાય ગોવિંદાય ગોપીજન વલ્લભાય સ્વાહા" કરશો તારે થશે ને બધું? પછી વિસર્જન વિસર્જન બધું કેવી રીતે થશે? એટલે એવી રીતે કીધું કે, "સમગ્ર જગતમાં વ્યાપ્ત એક જ વાયુ તત્વને પ્રત્યેક શરીરની અંદર પ્રાણ આદિ પાંચ રૂપોથી જાણવામાં આવે છે." તે રીતે શ્રીકૃષ્ણ એક એવા હોવા છતાં પણ જગતના કલ્યાણ માટે ઉપરોક્ત મંત્રમાં અલગ અલગ પાંચ પદોવાળા નામોથી એ શોભે છે.

શ્રીકૃષ્ણ, ગોવિંદ, ગોપીજન વલ્લભ, સ્વાહા.

ત્યાર પછી તે બધા મુનિઓએ કહ્યું કે, "હે પિતામહ, સમગ્ર સમગ્ર વિશ્વના આશ્રયભૂત પરમ પરબ્રહ્મની પરમબ્રહ્મ ગોવિંદની ઉપાસના કેવી રીતે કરવી તે કૃપા કરવો." એટલે પછી એમણે કીધું: "શ્રીકૃષ્ણના પીઠ એવા ગોપાલ યંત્રનું વર્ણન કર્યું છે આની અંદર." એમાં સૌપ્રથમ પીઠ ઉપર સુવર્ણ નિર્મિત અષ્ટદળ કમળ બનાવવું. આ થોડું ટેકનિકલ છે. તેની વચમાં એકબીજાથી ઉલટા એવા બે જે ત્રિકોણો બનાવવા.

એથી છ ખૂણા બને. એ ખૂણાઓની વચ્ચે કર્ણિકામાં આદિ અક્ષર સ્વરૂપ કામ બીજ 'ક્લીમ'નો ઉલ્લેખ કરવો. આ બીજ મંત્ર બધા કાર્યોની સિદ્ધિ માટેનું અમોઘ માધ્યમ છે.

ત્યારબાદ પ્રત્યેક ખૂણામાં 'ક્લીમ' બીજયુક્ત 'કૃષ્ણાય નમઃ ક્લીમ કૃષ્ણાય નમઃ' મંત્રનો એક એક અક્ષર લખવો.

ત્યારબાદ બ્રહ્મ મંત્ર, અષ્ટાદશા અક્ષર ગોપાલ વિદ્યા તથા કામ ગાયત્રી 'કામદેવાય વિમહે પુષ્પબાનાય ધીમહિ તન્નો અંગ પ્રચોદયાત'નો ઉલ્લેખ કરવો.

આઠ વજ્રથી આવૃત એવું પાછું બીજું એક ભૂમંડળ બનાવવાનું. પછી તેમાં પ્રત્યેક મંત્રના અંગો (વાસુદ, વાસુદેવ વગેરે)ની એક મણિ સહિત, સ્વશક્તિ સહિત ઇન્દ્ર, વાસુદેવ, પાર્થ વગેરેની નિધિ સહિત આઠ આવરણોથી સંરક્ષિત તે પીઠ યંત્રની પૂજા કરવી.

આ કહ્યું તેવા આવરણોથી યુક્ત એવા શ્રીકૃષ્ણનું ત્રણે સંધ્યાઓમાં ધ્યાન કરીને સોસોપચાર વિધિથી યંત્રનું પૂજન કરવું.

આ વિધિથી પૂજન પ્રક્રિયા કરવાથી સાધકને બધું પ્રાપ્ત થાય છે.

તો તેના શ્લોકો છે: "સૌને પોતાના વશમાં રાખનાર, સર્વત્ર વ્યાપીને રહેનાર એકમાત્ર ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ સદેવ સ્તુતિ કરવા યોગ્ય છે."

તે એક હોવા છતાં પણ અનેક રૂપોમાં શોભે છે.

જે જ્ઞાની પુરુષ ઉપર કહ્યું તેવી પીઠ ઉપર રહેલા શ્રીકૃષ્ણનું રોજ પૂજન કરે છે, તેમને શાશ્વત આનંદની અનુભૂતિ થાય છે; અન્યને થતી નથી.

નિત્યોમાં નિત્ય છે. પરમાત્મા કેવા છે? શ્રીકૃષ્ણ સ્વરૂપે નિત્યોમાં નિત્ય છે, ચૈતન્યોમાં પણ પરમ ચૈતન્ય છે, સૌની મનોકામનાઓને પૂરી કરનારા છે. પૂર્ણ કરનારા શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને આવી પીઠ ઉપર પ્રતિષ્ઠિત કરીને જે જ્ઞાની ભક્ત નિરંતર પૂજન કરે છે, તેમને સનાતન સુખ પ્રાપ્ત થાય છે; બીજાઓને નહીં.

જે માણસ ઉત્સાહપૂર્વક શ્રી વિષ્ણુ-શ્રીકૃષ્ણના આ અવિનાશી પદ સ્વરૂપ મંત્રની વિધિવિધાનથી પૂજા કરે છે, પ્રક્રિયા કરે છે; જે તે ભગવાન સિવાયની બીજી કોઈપણ વસ્તુની આકાંક્ષા કરતા જ નથી, છોડી દીધું છે બધું; ભગવાન જોઈએ, બીજું કાંઈ નહીં.

તે સાધકને માટે ગોપાલ રૂપધારી શ્યામ સુંદર તેમનું સ્વરૂપ અને પોતાનું પરમ શાશ્વત ધામ તુરત જ દેખાડે છે.

હવે કહે છે કે જે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ સૃષ્ટિની આરંભમાં જ બ્રહ્માજીને પહેલા પ્રગટ કરે છે અને જે તે બ્રહ્માજીને વેદ વિદ્યાનું જ્ઞાન આપીને તેમની પાસે તે વિદ્યાનું જ્ઞાન કરાવે છે, બધા જ જીવોને બુદ્ધિનો પ્રકાશ આપનાર છે, તે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના શરણમાં મોક્ષ પ્રાપ્તિની ઈચ્છાથી મનુષ્યએ જવું જોઈએ.

મારે નવી ગાડી જોઈતી હોય તો ભગવાન પાસે ના જવાય, શોરૂમમાં જ જવું જોઈએ, બરાબર છે? પણ શોરૂમમાં જતાં પહેલાં ભગવાનનું નામ લઈને જવું છું એટલે મારું કામ થઈ જાય, બરાબર થાય, સમજાય?

તો મોક્ષ પ્રાપ્તિની ઈચ્છાથી પણ મોક્ષ પ્રાપ્તિ થતાં સુધીમાં જે તમને જોઈતાં સુખ, સગવડો, સાધનો, જે કાંઈ આકાંક્ષાઓ તમારી હોય, તેની પૂર્તિ માટે થઈને શ્રીકૃષ્ણની આવી રીતે પૂજા કરી શકાય.

એટલે પાંચ પદોથી યુક્ત મંત્રમાં બીજાદ દશાક્ષરાદિ મંત્રો પણ બીજા પ્રગટ થયા છે.

આ બધી સાકાર પૂજાની વાતો છે. અત્યાર સુધી આપણે બ્રહ્મની વાત કરી, વચ્ચે ગણપતિ આવી ગયા અને હવે શ્રીકૃષ્ણ આવ્યા છે.

કલ્યાણકારક છે, તો ધ્યાનની વિધિ સાથે એનો વિધિવત જપ કરાય છે.

એટલે ઋષિઓને પૂછવાથી એમણે સમાધાન કરતાં કહ્યું કે, "મારી આયુ બે પરાર્ધની હોય છે."

બે પરાર્ધ: એક અર્ધ અને બીજો પરાર્ધ. પછી એક અર્ધ અને બીજો એટલે બે થાય. એટલે કે મારા બે પરાર્ધ પૂરા થઈ જાય, એમાંથી એક પરાર્ધ આયુષ્ય ભગવાનનું નિરંતર ધ્યાન કરવામાં જાય છે.

ભગવાનનું મારી તરફ ધ્યાન ગયું જ્યારે હું ધ્યાન કરતો હતો ત્યારે. તો ગોપવેશ ધારણ કરી શ્યામસુંદર પૂર્ણ પુરુષોત્તમના રૂપમાં મારી સમક્ષ પ્રગટ થયા.

તેમના ચરણ કમળમાં મેં ભક્તિપૂર્વક નમન-વંદન કર્યું.

તે પરમેશ્વરે આર્દ્રભાવથી કૃપાપૂર્વક "સૃષ્ટિની રચના કરો" એ માટે પોતાના સ્વરૂપભૂત અષ્ટાદશ દશાક્ષર મંત્રનો ઉપદેશ મને આપ્યો અને પછી એ તો અંતર્ધ્યાન થઈ ગયા.

બ્રહ્માજી કહે છે: "જ્યારે મારા હૃદયમાં સૃષ્ટિ રચવાની ઈચ્છા ઉત્પન્ન થઈ (ઈચ્છાશક્તિ), ત્યારે અષ્ટાદશા અક્ષર મંત્રના તે બધા જ અક્ષરોમાં આમ બોલતા ગયા અને તે વખતે ભાવી જગતના રૂપનો સાક્ષાત્કાર કરાવતા મારી સામે તે પ્રગટ થયા."

ત્યાર પછી મેં આ મંત્રના 'ક' અક્ષરમાંથી જળની, 'લ' અક્ષરમાંથી પૃથ્વીની, 'ઈ' અક્ષરમાંથી અગ્નિની, અનુસ્વારમાંથી ચંદ્રમાની અને બધા અક્ષરોના સમુદાય રૂપી 'ક્લીમ'માંથી સૂર્યની રચના કરી.

ત્રીજા 'ગોપી ગોવિંદાય' પદમાંથી કામધેનુ, વેદાદિ અને વિદ્યા પ્રગટ કરી.

ત્યાર પછી ચોથા પદની અંદર 'ગોપીજન વલ્લભાય'માંથી મેં સ્ત્રી અને પુરુષોની રચના કરી અને સૌના પછી પાંચમા પદમાં 'સ્વાહા'માંથી સમસ્ત જડ-ચેતનમય ચરાચર વિશ્વનો પ્રાદુર્ભાવ કરાવ્યો.

એટલે આ મંત્ર આ પ્રમાણે છે: 'ક્લીમ કૃષ્ણાય'.

પ્રાચીન કાળમાં રાજર્ષિ ચંદ્રધ્વજ મોહરહિત થઈને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનું પૂજન અને ઓમકાર દ્વારા સંપુટિત અષ્ટાદશાક્ષર મંત્રના જપ અને ધ્યાન વડે આત્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને સંગરહિત થઈ ગયા.

તો ઓમકાર દ્વારા સંપુટિત હતો, એટલે એ મંત્ર કેવી રીતે બોલાશે? તો કે "ૐ ક્લીમ કૃષ્ણાય ગોવિંદાય ગોપીજન વલ્લભાય સ્વાહા ૐ".

સંપુટ આવે છે બંને બાજુ.

આવી રીતના ભગવાન વિષ્ણુના (શ્રીકૃષ્ણના) તે અવિનાશી પરમધામનું જ્ઞાની અને પ્રેમી ભક્તો નિરંતર દર્શન કરે છે.

આકાશમાં સૂર્ય જેવા તે ભગવાન પરમ વ્યોમમાં છે. પરમાકાશની અંદર પ્રવ્યાપ્ત તો પ્રકાશ સ્વરૂપે એમ મોજૂદ છે.

પરમવ્યોમ ખાસું દૂર હોય: આકાશ, અવકાશ... આમ કરતાં કરતાં કરતાં છેક આકાશમાં જવાનું છે.

આપણે વાત કરીને, પહેલાં અંતરિક્ષ ભી નહીં, આકાશ ભી નહીં. તો અંતરિક્ષ તો તમારું પાંચમું લેયર છે અને આકાશ તેર મું લેયર છે. પછી આકાશની અંદર ઓમકાર છે અને ઓમકારની અંદર સૂત્રાત્મા છે. સૂત્રાત્માની પહેલી...

પરમાત્માના શાશ્વત, પરમ, અવિનાશી ધામની પ્રાપ્તિ પહેલાં કહેલા અષ્ટ દશાક્ષર મંત્રના જપ અને ધ્યાનથી શક્ય બને છે. આથી, આ દિવ્ય મંત્રનો પ્રતિદિન જપ કરવો જોઈએ. આ મંત્રના સંદર્ભમાં કેટલાક મુનિઓ એમ પણ કહે છે કે, જેના પ્રથમ "ક્લીમ"માંથી પૃથ્વી, બીજામાંથી જળ, ત્રીજામાંથી તેજ, ચોથામાંથી વાયુ અને પાંચમા પદમાંથી આકાશ તત્વની ઉત્પત્તિ થઈ. એવું પણ કેટલાક ઋષિઓ કહે છે. હવે આ ઋષિઓએ જોયેલું છે કે, જે પાંચ મહાવ્યાહૃતિવાળો અષ્ટ દશાક્ષર મંત્ર વૈષ્ણવ મંત્ર છે, તે શ્રીકૃષ્ણના સ્વરૂપને તેજોમય બનાવે છે. તે મંત્રનો મોક્ષ પ્રાપ્તિ માટે સતત જપ અને ધ્યાન કરતા રહેવું જોઈએ. સતત કીધું, સતત જપ્યા કરવા. તે સંદર્ભમાં એક ગાથા છે કે, મંત્રના પ્રથમ પાદમાંથી પૃથ્વી થઈ, બીજામાંથી જળ, ત્રીજામાંથી તેજસ (એટલે કે અગ્નિ), ચતુર્થમાંથી વાયુ, પાંચમામાંથી આકાશ તત્વ; અને તે એકમાત્ર મંત્રનો જ સર્વદા જપ અને ધ્યાન કરવું જોઈએ.

"ક્લીમ કૃષ્ણાય." તે ગોલોકધામ પરમ પવિત્ર છે, નિર્મળ છે, શોક રહિત છે, લોભથી પણ રહિત છે. ત્યાં આ બધું હોતું નથી. આ બધા અસુરો ત્યાં પ્રવેશી પણ શકતા નથી. બધા જ પ્રકારની આસક્તિથી રહિત તે ઉપર કહેલા મંત્રથી અલગ નથી. એ મંત્ર સ્વયં સાક્ષાત વાસુદેવમય જ છે અને તે વાસુદેવથી જુદો નથી. એટલે, આ મંત્રનો જેવો તમે જપ કરો, તમે પરમાત્માને સ્પર્શ કરો છો. દર વખતે એવા ભાવથી તમારા મંત્રનો જાપ કરવાનો છે.

"ક્લીમ કૃષ્ણાય ગોપીજન વલ્લભાય સ્વાહા" એવી રીતના કરી, "ૐ નમો વિશ્વરૂપાય, વિશ્વસ્થિત્ય ત હેતવે, વિશ્વેશ્વરાય, વિશ્વાય, ગોવિંદાય નમો નમઃ." સમસ્ત જગત જેમનું સ્વરૂપ છે, તે જગતના પાલનકર્તા અને સંહારના એકમાત્ર કારણ છે, અને સ્વયં વિશ્વમય તથા જગતના એકમાત્ર અધિષ્ઠાતા છે, એવા ભગવાન ગોવિંદને નમસ્કાર છે. એ વિજ્ઞાનમય છે, પરમ આનંદમય છે, અને પ્રાણી માત્રને પોતાની તરફ આકર્ષવામાં સંપૂર્ણ શક્તિમાન છે. એવા તે ગોપી સુંદરીઓના પ્રાણાધાર ભગવાન શ્રી ગોવિંદને વારંવાર નમસ્કાર છે.

જે એમના બંને નેત્રોમાં કમળની સુંદર આભાને ધારણ કરી રહ્યા છે, ગળામાં કમળ પુષ્પોની માળાને ધારણ કર્યા છે, નાભીમાંથી જેમને કમળ પ્રગટ થયું છે, એવા ભગવાન કમલાપતિ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને નમસ્કાર છે. જેમના મસ્તક ઉપર મોરપિચ્છ સુશોભી રહ્યું છે, જે શ્રીકૃષ્ણમાં બધાનું મન રમણ કરે છે, જેમની બુદ્ધિ અને સ્મરણ શક્તિ ક્યારેય કુંઠિત થતી નથી, જે રમા, ગોપસુંદરી ગણ અને શ્રી રાધાજીના માનસના રાજહંસ છે, એવા તે શ્રી ભગવાન ગોવિંદને વારંવાર પ્રણામ.

જે કંસના વંશનો વિનાશ કરનાર છે, કેશી અને ચાનુરના ઘાતક છે, જે ભગવાન વૃષભધ્વજ શિવના પણ વંદનીય છે, તે પાર્થસારથિ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને પણ વારંવાર નમસ્કાર છે.

વાંસળી (એટલે કે વેણુવાદન) જેમની સહજવૃત્તિ છે, જે બધી ગાયોના પાલક છે, અને જે કાલિય નાગના માનનું મર્દન કરવામાં સમર્થ છે; જે કાલિંદીના સુંદર ઘટ તટ ઉપર, કાલિય ધરામાં, નાગની ફેન ઉપર ચંચળ ગતિથી અરવિરામ લાસ્ય લીલામાં મગ્ન છે; એવા જેમના કાનમાં રહેલા કુંડળ હાલતા હોવાથી ચમકી રહ્યા છે, જેમના શ્રી અંગોમાંથી ખીલેલા કમળની માળાથી સુગંધ આવી રહી છે અને તેઓ શોભી રહ્યા છે, અને જે નર્તનમાં મગ્ન હોવાથી અત્યંત શોભી રહ્યા છે, તે શરણાગતવત્સલ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને વારંવાર નમસ્કાર છે.

જે કળાઓથી પર છે, જેમનામાં મોહનો સદંતર અભાવ છે, જે શ્રીકૃષ્ણ સ્વરૂપથી જ પરમ પવિત્ર અને શ્રેષ્ઠ છે, અશુદ્ધ સ્વભાવ અને આચરણવાળા અસુરોના એ શત્રુ છે, તથા જેમનાથી અલગ કંઈ જ નથી, તેવા મહાન ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને વારંવાર નમસ્કાર છે.

હે પરમાનંદ સ્વરૂપ પરમેશ્વર, આપ મારી પર પ્રસન્ન થાઓ! હે પ્રભુ, મને આદિ-વ્યાધિ રૂપી સાપોએ ડંખી લીધેલો છે. કૃપા કરીને વ્યથાઓમાંથી મારો ઉદ્ધાર કરો! હે શ્રીકૃષ્ણ! હે રુકમણીવલ્લભ! જે ગોપીઓના ચિત્તનું હરણ કરનારા છો, એવા હે શ્યામસુંદર, હું આ સંસાર સાગરમાં ડૂબી રહ્યો છું. હે જગતગુરુ, આપ મારો ઉદ્ધાર કરો, ઉદ્ધાર કરો! હે કેશવ! હે ક્લેશ હરવામાં સમર્થ એવા નારાયણ! હે જનાર્દન! હે પરમાનંદ જડમય એવા શ્રી ગોવિંદ! હે માધવ! આપ કૃપા કરો, મારો ઉદ્ધાર કરો!

હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, એ રીતે હું આ સ્તુતિઓ દ્વારા મારા પરમેશ્વર ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની ઉપાસના કરું છું. તે રીતે તમે બધા પણ આ પાંચ પદોથી યુક્ત ઉપર કહેલા અષ્ટાદશાક્ષર મંત્રનો જપ અને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનનું ધ્યાન કરતા જઈને તેમની ઉપાસના-આરાધનામાં નિરંતર મગ્ન થઈ જાઓ. એના દ્વારા સંસાર સાગરમાંથી તમે પાર થઈ જશો.

આ રીતે પિતામહ બ્રહ્માજીએ તે ઋષિ-મુનિઓને ઉપદેશ આપ્યો. જે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય આ પંચપદયુક્ત અષ્ટાદશાક્ષર મંત્રનો નિરંતર જપ અને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનું નિરંતર ચિંતન કરે છે, તે ચોક્કસ ભગવાનના અનુપમ, પરમ, અવિનાશી પદને પ્રાપ્ત કરી લે છે. તે પરમપદ ગતિશીલ નથી, પરંતુ નિત્ય છે અને સ્થિર છે. તે બ્રહ્મપદ છે.