ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૧૧૨

ત્રિપુરોપનિષદ ઋગ્વેદ પરંપરામાં આવેલું છે. આમાં સૌપ્રથમ ચિત્ત શક્તિનું સ્વરૂપ વ્યક્ત થયું છે, પછી એ ચિત્ત શક્તિની વંદના કરવામાં આવી છે. ફરીથી, કામેશ્વરનું સ્વરૂપ, આવરણ દેવતા, શિવકામ સુંદરી વિદ્યાનું ફળ, આદિ મૂળ વિદ્યાનું સ્વરૂપ, વિરક્ત સન્યાસીઓની આદિ વિદ્યાના જ્ઞાનનું ફળ, દેવીના જ્ઞાનનું ફળ, સાધારણ લોકો માટેનું ધ્યાન, અધમ સાધકોના અનુષ્ઠાન અને તેના ફળ તથા નિષ્કામ સાધક દ્વારા બ્રહ્મત્વની પ્રાપ્તિનું વર્ણન આની અંદર આપ્યું છે. આટલું બધું ખીચોખીચ ભરેલું છે.

"નમો વાંગમે મનસાતિત રૂપાય અનંત શક્તિ આદિ મધ્યાંતહી ના નિર્ગુણાય ગુણાત્મની સર્વેશામ આદિભૂતાયા ભક્તાના મારતીનાશીને ૐ ૐ ૐ."

ત્રણ પુર, ત્રણ માર્ગ અને આ શ્રી ચક્રમાં સમાયેલા અકથાદિ અક્ષર, આ બધામાં સમાયેલી શક્તિ, બધાને સમાન દ્રષ્ટિથી જોનારી જે અજ હજર પ્રાચીન ચૈતન્ય શક્તિ છે, તે પોતાના મહિમાની ખૂબ જ શ્રેષ્ઠ છે. અહીં ત્રણ પુરનો સંદર્ભ જે છે તે પ્રમાણે સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ અને કારણ શરીરના અર્થમાં રહેલો છે. ત્રણ પથ એટલે જ્ઞાન, કર્મ અને ઉપાસના. ઉપાસનામાં ભક્તિ આવી જાય. જ્ઞાન, વિજ્ઞાન અને સમ્યક જ્ઞાન એ ત્રણ સાથે છે. અકથ્યાદિ અક્ષરનું તાત્પર્ય શું છે? તો કે અ થી શરૂ કરીને ક્ષ સુધીના અક્ષરોનો આખો જે સમગ્ર સમૂહ છે, તે બધો તેનું "અકથયાદી" એમ કહેવામાં આવે છે.

હવે એ ચૈતન્ય શક્તિ નવયોનિ, નવ ચક્ર, નવયોગ, નવયોગીની, નવ ચક્રોની આધાર શક્તિઓ, સુખકારી નવભદ્રાઓ તથા મહિમાશાળી નવમુદ્રાઓના રૂપે પ્રકાશિત થયેલી છે. હવે આને સમજીએ. નવયોનિ એટલે શ્રી ચક્રમાં બનાવટની નવ યોનિઓ, મહાત્રિપુર સુંદરી આદિ મહાશક્તિઓ. પછી નવચક્ર એટલે સર્વાનંદમય, સર્વ સિદ્ધિપ્રદ, સર્વ રક્ષાકર, સર્વ રોગહર, સર્વાર્થ સાધક, સર્વ સૌભાગ્યદાયક, સર્વ સંક્ષોભણ, સર્વ આશા પરિપૂરક અને ત્રૈલોક્ય મોહન નવ ચક્રો જે થયા, તેની પાછી આધાર શક્તિઓ કઈ છે? મહાત્રિપુર સુંદરી, ત્રિપુરાંબા, ત્રિપુર સિદ્ધ, ત્રિપુર માલિની, ત્રિપુરાશ્રી, ત્રિપુર વાસીની, ત્રિપુર સુંદરી, ત્રિપુરેશી અને ત્રિપુરા. આ એની શક્તિઓ છે.

એના નવયોગ છે દરેકના. તો નવયોગમાં યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન, સમાધિ, સહજ યોગ. નવ યોગીનીઓ જે છે તેમાં નવ ચક્રોમાં નિવાસ કરનારની નવ શક્તિઓ. નવ મુદ્રાઓ: યોની, બીજ, ખેચરી, મહાંકુશ, મહોનમા, માહિની, સર્વવશંકરી, સર્વાકર્ષીની, સર્વવિદ્રાવિની તથા સર્વ સંશોભીની મુદ્રાઓ છે. અને નવભદ્રા કામેશ્વરી વગેરે નવ શક્તિઓ જે છે તે જ નવભદ્રાઓ પણ છે. તો આ નવભદ્રા આદિ રૂપમાં, 19 તત્વ સમૂહ રૂપે, 40 શક્તિઓના રૂપે તથા ત્રણ સમિદાના રૂપે પોતાના સંતાનોના કલ્યાણની ઈચ્છા કરનાર માતાની જેમ બ્રહ્મપદની પ્રાપ્તિ કરવાની જે ઈચ્છા રાખતો હોય તેને પોતાનું સંતાન ગણે. "મારામાં પ્રવેશ કરો," એટલે કે "મારા અંતઃકરણમાં પ્રવેશ કરો" એમ કહે છે.

19 તત્વો એટલે કે પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો, પાંચ કર્મેન્દ્રિયો, પાંચ પ્રાણ, ચાર અંતઃકરણ. આ 19 તત્વ થઈ ગયા. 24 તત્વ: 19 તત્વ વત્તા પાંચ વિષયો; અને એમાં આગળ ઉમેરાતાં 40 શક્તિઓ સુધી પહોંચે છે (સંખ્યાઓની ગણતરીમાં ગરબડ છે) 14 અંતઃબાહ્ય ઇન્દ્રિયો અને ઇન્દ્રિયોના અધિપતિ વત્તા ત્રણ કર્મ, તુલ, મૂલ અને અવિદ્યાજન્ય ચાર ગુણ છે: વિક્ષેપ, આવરણ, મુદિતા અને કરુણા. અને વિશ્વ, વિશ્વાદિ, તુર્ય, પ્રાજ્ઞા આદિ ભેદવાળા ત્રણ સમિતાઓ છે: ક્રિયા, જ્ઞાન, ઈચ્છાત્મક તથા જ્ઞાન, વિજ્ઞાન તથા સમ્યક જ્ઞાન. તમારે શું જોઈએ છે? જ્ઞાન, વિજ્ઞાન, સમ્યક જ્ઞાન, બધું જ જોઈએ, ત્રણે ત્રણ જોઈએ.

ઉપર તરફ પ્રજ્વલિત થતી તથા પ્રકાશિત થતી જ્યોતિઓ સર્વપ્રથમ અનુભવ થાય છે. ઉપર તરફ પ્રજ્વલિત થતી અને પ્રકાશ થતી જ્યોતિઓ સર્વપ્રથમ અનુભવ થાય છે. આનાથી વિપરીત તમોગુણ ત્રાસી આંખવા ગતિવાળો હોય છે અને અજર છે, તેથી રજોગુણ ઉત્પન્ન થાય છે. આ જ્યોતિ આનંદ અને પ્રસન્નતા આપનારી છે તથા ઇન્દુ એટલે કે ચંદ્રના જેવી શીતળ ગુણોથી વિભૂષિત કરે છે. જે ત્રણ રેખાઓ છે, ચાર સદન છે, ત્રણ ભૂ એટલે કે સ્થળ છે, ત્રણ વિષ્ટપ છે, ત્રણ ગુણ અને ત્રણ ત્રણ ભેદ છે, તે બધા ત્રિક એટલે કે પૂર્ણતા આપવાના સાધન. આ બધું જ પૂર્ણતા આપી શકે એવું છે.

તો મંત્રમાં, એટલે કે શ્રી ચક્ર જે યંત્ર છે તેની વાત કરે છે. ઈચ્છા પૂર્ણ કરનારી શક્તિથી મદન એટલે કે કામનાના અધિષ્ઠાતા દેવતાનો જય થાવ કરીને એની પ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવે. પછી એમાં ત્રણ આડી રેખાઓ હોય છે, એ ક્રિયા, જ્ઞાન અને ઈચ્છાશક્તિ છે. ચાર સદન એટલે ચાર ઘર છે: જાગ્રત, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ અને તુર્ય અથવા નેત્ર, કંઠ, હૃદય અને સહસ્ત્રાર. આ એને ચાર ઘર છે. અને ત્રણ વ્યાહતીઓ ભૂ, ભુવ અને સ્વહ છે. ત્રણ વિષ્ટપ પણ કહી શકાય. ત્રણ ગુણ છે: સત્વ, રજ અને તમસ. ત્રણ ત્રણ ત્રણ પ્રકારના છે: તમ, સત, તમ, સત, પછી સતતમ, રજતમ, રજ અને સત, રજ, રજ, રજ, તમ, રજ, સત, સત, સત, સત, રજ, સત, સતતમ. આ પ્રમાણે આના ગુણોની અંદર થોડો પરિવર્તન આવતું હોય, તે ફેરફાર થતો હોય. તમે 100 ડિગ્રી ઉપર મૂકી દો અને જુઓ કે આટલી ડિગ્રી આ છે અને આટલી ડિગ્રી આ છે.

એ પ્રકારે ગુણોનો વિચાર આપણે નવી ભૂમિકાની અંદર વધારે સારી રીતે કરી શકીએ.

તેમના પરિવારના આવરણ દેવતાની સંખ્યા 15 છે. શ્રી ચક્રની વાત: મદદંતિકા, માનીની, મંગલા, સુભગા, સુંદરી, સિદ્ધમતા, લજ્જા, મતિ, તુષ્ટિ, ઈચ્છા, પુષ્ટા, લક્ષ્મી, ઉમા, લલિતા અને લાલપંતી છે. જેમ કે ગંગાજીનું પ્રાગટ્ય થાય ગંગોત્રીમાં, પછી સહેજ નીચે આવે તો એ અલકનંદા કહેવાય, પછી આગળ જાય એટલે આમ બીજી મંદાકીની કહેવાય, પછી એ આગળ જાય ત્યારે ભાગીરથી કહેવાય છે. એવી રીતે આ શક્તિ જે જે ઘરમાં જાય તે તે ઘરની અંદર એના નામ આ પ્રમાણે આ લોકોએ જુદા પાડેલા છે. આ એનું એક્સપ્લેનેશન છે એટલે ગૂંચવાઈ ના જશો. એમને જાણીને અમૃત ગુણોથી પ્રસન્નતાનો અનુભવ કરીને.

"સ્વપીઠ શ્રી ચક્રપીઠને તૃપ્ત કરીને મહાન સ્વર્ગલોકમાં નિવાસ કરે છે અને ત્રિપુરધામમાં પહોંચીને પોતાને કૃતકૃત્ય માને છે. સાધક આદિ મૂળ વિદ્યાનું સ્વરૂપ આ પ્રમાણે છે: કામ, યોની, કામકલા, વજ્રપાણી, ગુહ્ય, હસા, માતરીશ્વા, અભ્ર, ઇન્દ્ર, સકલા અને માયા આદિથી આ વિશિષ્ટ રૂપ આ વિદ્યા પ્રવર્તમાન થયેલી છે.

અહીં આદિવિદ્યાના સંકેતાક્ષર યોજાયેલા છે. જે પ્રમાણે કામ એટલે કે 'ક', યોની એટલે 'એ', કામકલા માટે 'ઈ', વજ્રપાણી માટે 'લ', ગુહ્ય માટે 'રીમ', હસા માટે 'હ સ', માતરીશવા માટે 'ક', અભ્ર માટે 'હ', ઇન્દ્ર માટે 'લ', સકલા માટે 'સકલ', માયા માટે 'રીમ'. આ બધા જ વર્ણ પ્રણવાત્મિકા આદિવિદ્યાના પ્રદીપ છે. આદિવિદ્યાનો છઠ્ઠો વર્ણ 'હ' જે છે, તે શિવબીજ છે. સાતમો વર્ણ છે 'સ', તે શક્તિબીજ છે અને 'વહી' એ સાર્થિક કામેશ બીજ છે. આના મૂલત્રીક 'હ સ ક' નો જપ કરવાથી કથ્યરૂપ કવિ સદ્રશ્ય, ક્રાંતદર્શી, ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનને જાણનારું એવું ત્રિકાલ બને છે.

કામેશ્વરની સ્તુતિ કરવાથી અમૃત તત્વને પ્રાપ્ત કરે છે. તે દેવી પૂર હંત્રીમુખ, હસક વિશ્વમાતા રૂપે, રવિ રેખા, આદિત્ય મંડલ રૂપ, સ્વર મધ્ય ઈઓ રૂપ આદિ રૂપોમાં વિદ્યમાન બૃહતતિભી નિમેષથી માંડીને તે કલ્પાંત સુધી (આ એક નિમેષ થયો તે કલ્પાંત સુધી, કલ્પનો અંત થાય ત્યાં સુધી, કલ્પ એટલે એક કલ્પના કરો એટલે કલ્પ થઈ ગયો) તથા પંચદશાદી ૧૫ તિથિઓ, વાર, નક્ષત્ર આદિ નિત્ય દેવતા ભાવને પામેલા હોય. સશો ઓળિક એવા ૧૬મી તિથિ પૂર્ણિમા અને સહિત પૂર મધ્ય સ્વ અવિદ્યા પર આધારિત રૂપોને ધારણ કરનારી છે.

રવિચંદ્ર આદિના મંડળથી આવિર્ભૂત સર્વાંગ સુંદરી જેનું એક સ્તનબિંબ તેમજ મુખ નીચેની તરફ છે. ના દેહત્રય સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ, કારણ શરીર રૂપી ગુહામાં રહેલા પરમેશ્વરની કળા કામ કળાનું ધ્યાન કરીને યોગી પોતાની બધી જ કામનાઓને પૂર્ણ કરી સ્વેચ્છા અનુસાર કામય બની જાય છે. પરંતુ કામ્યફળ જન્મ આદિનું કારણ છે, યાદ રાખો. તેથી ઉચ્ચ વર્ણવાળા મુમુક્ષોએ સકામ ઉપાસના કરવી જોઈએ. શ્રી યંત્રની પૂજા કરો, અર્ચના કરો, બધું કરો, પણ કઈ નહીં. પણ જેને સકામ પૂજા કરવી છે એ લોકો આ રીતે કરી શકે એવો એનો એક રસ્તો બતાવેલો.

આ રીતે હીન વર્ણવાળા વિધિવત તૈયાર કરવામાં આવેલા પોતાના ભોજ્ય પદાર્થો, માંસ, મંદિર આદિને આત્મીય ભોગ અને બુદ્ધિનો પરિત્યાગ કરીને સૌથી પહેલા મહાદેવીને સમર્પિત કરી પ્રસાદ રૂપે ગ્રહણ કરી પુણ્ય કર્મો દ્વારા શ્રેષ્ઠ કર્મોની સિદ્ધિ મેળવે છે. કોણ? હીન વર્ણવાળા. જે મનુષ્ય આ કામ્ય માર્ગમાં નિરત રહે છે, તે કામીજનોને સરસ્વતી, લક્ષ્મી, આદિશક્તિ ગૌરી બ્રહ્મવિદ્યા રૂપે ધારણ કરીને સારી રીતે બાંધી નાખી અને સંસારના મહાવર્તે એટલે વમળની અંદર નાખી દે છે કે "તું સુખી રહે ત્યાં, સુખ જ ચાહ્યું છે ને, સુખી રહે છે. હવે તું બહાર નહીં નીકળી શકું." જો આ શક્તિઓ આ કરે છે. જ્યારે પાંચ બાણ એટલે કે પંચેન્દ્રિયો અને ધનુષ્યથી એને વીંધી નાખે છે, તેમનો ક્યારેય પણ ઉદ્ધાર કરતા નથી.

છ ઐશ્વર્ય હોય છે. સમગ્ર ઐશ્વર્ય, ધર્મય શ્રી, જ્ઞાન, વૈરાગ્યથી સંપન્ન એવી ચિત્ત શક્તિ ભગવાન કામ અને ઈશ કામેશ્વર બંને ચિત્ત શક્તિ સામાન્ય આત્માની દ્રષ્ટિ કેવું છે? સંપ્રધાન સમાન તત્વયુક્ત, સમાન ઓજયુક્ત, દયાદ્ર થઈને નિષ્કામ ઉપાસકને એ બ્રહ્મપદ આપે. એ બંને શિવ શક્તિ કે કામશની વચ્ચે ત્રણે શરીરોથી વિલક્ષણ એવી અજરા એટલે કે જરા રહિત એ વિશ્વમાતા શ્રી શક્તિ પોતે ઉપસ્થિત રહે છે. ઉપાસકની નિષ્કામ ભાવનાથી આ સર્વોચ્ચ સ્થિતિ આવી ભાવિત જ્ઞાન, વિજ્ઞાન અને સમ્યક જ્ઞાન રૂપી ત્રણ પ્રકારના જ્ઞાન હવી દ્વારા સારી રીતે સંતૃપ્ત થયેલી આવરણ અને વિક્ષેપને ગાળીને નષ્ટ કરી નાખે છે.

આ રીતે ઉપાસક સંસાર સારથી અમનસ્ક થઈ જાય છે પૂજા કરતાં કરતાં જ અને સંપૂર્ણ જગતના વિધાતા, પાલક અને સંહારક એવા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ બનીને વિશ્વરૂપતાને ધારણ કરે છે. તમારે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ બનવાની ઈચ્છા હોય તો આવી રીતે નિષ્કામ ભાવથી શ્રી યંત્રની પૂજા કરીને તમે આટલા મહાન બની શકો. કારણ કે આ તો પોઝીશન છે, પોસ્ટ છે ને, એટલે બદલાતા રહેશે. અનંત બ્રહ્માંડોમાં અનંત બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશની હંમેશા રિક્વાયરમેન્ટ હોય જ છે. એમ્પ્લોયમેન્ટ ચાલુ છે. જવું છે? નક્કી કરો. આ રૂગયજુ સામ અથર્વત, કારણ કે એ બી એક જેલ છે. બ્રહ્મ સિવાય કાઈ નહીં. બસ, અંતિમ બાબત આજ હોઈ શકે છે.

સો, તો આ રૂગયજુ, શામ, અથર્વ અને અન્ય વિદ્યાઓ, પુરાણ, ન્યાય, મિમાનસા આદિ ૧૪ વિદ્યાઓ જેની અક્ષય જ્ઞાન સ્વરૂપ પરમ સર્વોત્કૃષ્ટ વાણી રૂપે સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરે છે, એ આજ ત્રિપુરા નામનું મહા ઉપનિષદ છે. ૐ હ્રીમ ઓમ રીમ મિત્યો ઉપનિષત ૐમ હ્રીમ. આ ચિત્ત અને શક્તિ તત્વ છે. આજ ચૈતન્ય શક્તિ તત્વ છે. ૐ શાંતિ શાંતિ શાંતિહી."