ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૧૨૫

ૐ સહનાવતુ સહનવ ભુનક્તુ સહવીર્યમ કરવાવહે તેજસ્વીના વદિતમસ્તુ મા વિદવિષાવહય શાંતિહી.

પ્રાણાગ્ની હોત્રો ઉપનિષદ. આ ઉપનિષદ કૃષ્ણ યજુર્વેદી પરંપરા સાથે સંકળાયેલું છે. આ ઉપનિષદનું મૂળ પ્રયોજન ચિત્ત શુદ્ધિ છે, જેના દ્વારા બ્રહ્મજ્ઞાન સહજ પ્રાપ્ત થાય. ચિત્ત શુદ્ધિ જ્યાં સુધી થતી નથી, ત્યાં સુધી બ્રહ્મજ્ઞાન થતું જ નથી, આત્મજ્ઞાન થતું જ નથી. તો ચિત્તની શુદ્ધિ એ બહુ જ મહત્વની છે. આટલા બધા લોકોને આજે કંઈ કર્યા કરે છે, પણ દરેકને અંદરથી એવું હોય છે કે મારે બ્રહ્મજ્ઞાન મેળવવું છે કે મારે આત્મજ્ઞાન મેળવવું છે. પહોંચતા નથી એનું મૂળ કારણ એમના ચિત્તમાં પડેલી અશુદ્ધિઓ છે.

તો ચિત્તમાં શું હોય છે? તો કે વૃત્તિઓ હોય છે. આ વૃત્તિઓ બધી શું? કેવી ગૂંચળા હોય! બધા સાયકિક બધી પેલી હોય, આમાં ગોલ ગોલ વળી જાય અને પછી અંદર સૂક્ષ્મ શરીરની અંદર જમા થાય. એ જ બધી ગુંચળા ગાંઠો થાય. એટલે એ ચિત્તની શુદ્ધિ માટે આ સુંદર કેવી રીતના ઉપાયો બધા આ ઉપનિષદમાં આવે છે, તેને જોઈએ.

સૌપ્રથમ શારીર યજ્ઞ વિશે સ્પષ્ટીકરણ કરવાની ઘોષણા છે. પછી તેનું પ્રતિફળ છે. પ્રતિફળ શું છે? કે દર્શનોના જ્ઞાન (સાંખ્ય, યોગ, વેદાંત – આ બધા દર્શનો છે) તો આ બધાયના દર્શનોના જ્ઞાન વિના પણ નિવૃત્તિ (મોક્ષ)ની પ્રાપ્તિ કેવી રીતે શક્ય બની શકે છે, એ પોસિબિલિટી અહીંયા બતાવી. ત્યાર પછી બાહ્ય પ્રાણાગ્નિ હોત્રનો પ્રયોગ જે છે, તેને સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યો છે. તદુપરાંત શરીરાગ્નિ દર્શન (શરીરમાં સ્થિત અગ્નિનું દર્શન) એ નામની અપરબ્રહ્મ વિદ્યાનું સ્વરૂપ વિવેચન પણ કરવામાં આવ્યું છે. શારીરાજગ્ની વિદ્યા દ્વારા શારીર યજ્ઞનું નિરૂપણ પણ આગળના ક્રમમાં છે. અંતે આ પ્રાણાગ્નિ હોત્ર વિદ્યાના પઠન પાઠનની મહત્તા જણાવીને કહેવામાં આવ્યું છે કે આ ઉપનિષદનો અધ્યેતા (અભ્યાસુ) એક જ જન્મમાં ચિત્ત શુદ્ધિ તથા પરિણામ સ્વરૂપ મોક્ષની પ્રાપ્તિ કરે છે.

આ સાથે આ ઉપનિષદ પૂરું થાય છે.

હવે બધા જ ઉપનિષદોના સારભૂત, સાંસારિક જ્ઞાનથી પર, વ્યવહાર જગતનું જે કંઈ જ્ઞાન છે તેનાથી અલગ, પ્રાણાગ્નિ હોત્ર ઉપનિષદની અંદર અંતર્ગત અન્નસૂક્ત (અન્નનું સૂક્ત, શ્રી સૂક્ત હોય, લક્ષ્મી સૂક્ત હોય, વિષ્ણુ સૂક્ત હોય, શિવ સૂક્ત હોય) અન્નસૂક્ત અને શારીર યજ્ઞની વ્યાખ્યા આપવામાં આવે છે. જે પુરુષ શરીરની જાણકારી મેળવી લીધા પછી અગ્નિહોત્ર વિના અને સાંખ્ય વગેરે દર્શનોના જ્ઞાન વિના પણ મોક્ષની પ્રાપ્તિ શક્ય થાય છે, તો એ કેવી રીતે કહે છે તે જુઓ: કે પોતાની વિધિ અનુસાર પૃથ્વી પર અન્નને મૂકવાનું (ભોજન કરતી વખતની બાબતો છે) અને કહેવાનું કે જે ઔષધિઓ સોમની રાણી છે તે, "યા ઔષધિ સોમ રાગ્નિ" એ ત્રણ મંત્રો તથા "અન્નપતે અન્નસ્ય" ને "યદમ અગ્નિ બહુદા" એ "અન્નપતે" એ બે રૂચાઓથી એને (એ જે અન્ન છે તેને) અભિમંત્રિત કરવાનું. એટલે એની પર તમે હાથ રાખીને મંત્ર બોલો એમ કહે છે.

તો કહે છે કે: "સ્વેન વિધિના અન્નં ભૂમૌ નિક્ષિપ્ય 'યા ઔષધય: સોમરાજ્ઞી:' ઇતિ ત્રિભિ: ઋગ્ભિ: અભિમંત્રયતે, દ્વાભ્યાં અનુમંત્રયતે યા ઔષધય સોમરાગની વનહી સત વિચક્ષણા બૃહસ્પતિપ્રસૂતાસ્તા નો મુંચન્તુ અંહસ:." જે ઔષધિઓના અધિષ્ઠાતા દેવતા સોમ છે (સોમ એટલે ચંદ્ર), તે અનંત ઔષધિઓ સેંકડો રોગોનો નાશ કરવા માટે સમર્થ છે. તેને બૃહસ્પતિએ તૈયાર કરેલી છે. તે ઔષધિઓ અમને પાપમાંથી (એટલે કે રોગમાંથી) મુક્ત કરો. તો રોગ થયો છે તે પાપનું ફળ છે. એટલે હવે એ પાપના ફળમાંથી આપણે મુક્તિ જોઈતી હોય તો આ મંત્ર બોલવાનો અને જે તે ઔષધી, દવા જે કંઈ હોય તેની પર આ તે હાથ રાખવાનો અને આ ભાવના કરવાની છે કે જે ઔષધિઓના અધિષ્ઠાતા દેવતા સોમ (એટલે કે ચંદ્ર) છે, તે અનંત ઔષધિઓ સેંકડો રોગોનો નાશ કરવા માટે સમર્થ છે અને તેને બૃહસ્પતિએ તૈયાર કરેલી છે.

એ ઔષધિઓ અમને તમામ પાપમાંથી, તમામ રોગોમાંથી મુક્ત કરો, મુક્ત કરો, મુક્ત કરો. આ પ્રાર્થના કરવાની. આવી અભિમંત્રિત ઔષધિ જે થઈ (કોઈપણ દવા, ગોળી, ટીકડી, અત્યારે જે કંઈ ચાલતું હોય એ બધું જ), પછી એને તમે જ્યારે ગ્રહણ કરશો તો એ વધારે સારી રીતે ફળદાઈ બનશે અને રોગો ઝડપથી મટે.

"યા: ફલિની: યા: અફલા: અપુષ્પા: યાશ્ચ પુષ્પિણ્ય: બૃહસ્પતિપ્રસૂતાસ્તા નો મુંચન્તુ અંહસ:." એટલે કે ફળોથી યુક્ત, ફળો વગરની, પુષ્પોવાળી અને પુષ્પ વગરની બધી જ ઔષધિઓ બૃહસ્પતિ પ્રસુત (એટલે વિશેષજ્ઞ વૈદ્ય દ્વારા પ્રાદુર્ભૂત) છે. તે ઔષધિઓ અમને પાપોથી મુક્ત કરે, આ ભાવના છે. પછી ત્રીજી: "(ગૂંચવાયેલો સંસ્કૃત મંત્ર, મૂળ પાઠ સ્પષ્ટ નથી)." એટલે કે સતત લીલી હરિયાળી રહેનારી ઔષધિઓને હું બાંધું છું. આયુષ્યને ક્ષીણ કરનારા તત્વોથી તે અમને સંરક્ષણ આપે એમ આશીર્વાદ આપવાના એને અને પછી એ ઔષધિ આપણા માટે ગ્રહણ કરવા યોગ્ય થઈ જાય છે.

હવે અન્નની વાત. જો, આપણું સાયન્સ તો ક્યાં સુધીને હતું! અત્યારે આ લોકો (પેલા જાપાની કોક છે) તેમને ભઈએ ફોટા પાડ્યા છે, ઔષધીને, પાણીને એ કરી કરીને એના બધા એ ફોટા બતાડે છે. વિજ્ઞાનની એ બધી ચોપડી બહાર પાડેલી. પણ આપણે ત્યાં સાયન્સ તો કેટલું બધું દૂરનું જૂનું હતું એ જુઓ. તો કહે છે: "અન્નપતે અન્નસ્ય નો દેહ્યનમીવસ્ય શુષ્મિણ: પ્રપ્રદાતારં તારિષ ઊર્જં નો ધેહિ દ્વિપદે ચતુષ્પદે." અન્ન જે છે તેની પર હાથ રાખીને કહેવાનું: "હે અન્નપતિ, આપ અમને આરોગ્યપદ બળ આપનાર અન્ન આપો. અન્ન આપનાર એટલે કે દાતાઓને તારી દો. અમને બે પગાને અને ચાર પગાને બળ આપો." અત્યાર તો આપણી પાસે ચાર પગા છે નહીં. પેલી ચાર પગવાળી હોય છે ખરી, ચાર પૈડાવાળી. હ, ચાર પૈડાવાળી ને ચાર બંગડીવાળી એ. હે, ચાર બંગડીવાળી ને ચાર પૈડાવાળી બે અડીને ફેરવવી પડે.

હવે એ બધું ક્યારે શક્ય બને કે તમારથી ઊભા રહેવાય તો એ મેન્ટેન થાય તો. એટલે એને માટે પ્રાર્થના કરો કે: "હે અન્નપતિ, આપ અમને..."

"અમારા આરોગ્યપ્રદ બળ આપનાર અન્ન આપો. અન્ન આપનાર દાતાઓને તારી દો અને અમને બે પગાને અને ચાર પગાને બળ આપો. એટલે બે પગાને તો આપે જ છે, પણ ચાર પગાને પણ બળ ક્યારે જ હોય છે? આપણે ચાર પૈડાવાળીને ને બેંકમાં બેલેન્સ જોઈ છે, એટલે કામ કરવું પડે, પ્રાર્થના કરવી પડે.

પછી આગળ કહે છે કે, જે અન્નને અગ્નિ પ્રજા માટે રુદ્ર અને પિશાચોથી બચાવી રાખે છે, તે કલ્યાણકારી અન્નને ઈશાન ભયમુક્ત બનાવે. તે શિવ કલ્યાણકારક ઈશાનને માટે આ આહુતિ સમર્પિત." એમ કરીને એને અન્નનો સ્પર્શ કરીને અન્નને અભિમંત્રિત કરવું. ત્યાર પછી હાથમાં જળ લઈને અભિમંત્રિત કરીને તેને છાંટવાનું.

"અંતશ્ચરસિ ભૂતેષુ ગુહાયાં વિશ્વતોમુખ: ત્વં યજ્ઞસ્ત્વં બ્રહ્માત્વં રુદ્રસ્ત્વં વિષ્ણુસ્ત્વં વષટ્કાર: આપો જ્યોતિ રસોઽમૃતં બ્રહ્મ ભૂર્ભુવ: સ્વ:." ભૂતોમાં હૃદયરૂપી ગુફાની અંદર તમે રહો છો અને બધી બાજુએ મુખવાળું છે. તે તમે યજ્ઞ છો. તમે જ બ્રહ્મા છો, તમે જ રુદ્ર છો, તમે જ વિષ્ણુ છો, તેમ જ વસટકાર આપ જ્યોતિ, રસ, અમૃત, બ્રહ્મ, ભૂ, ભુવ અને સ્વહ છો. તમને નમન છે." એમ કરીને એને મંત્ર પ્રોક્ષણ કરવાનું, અભિમંત્રિત કરવાનું.

"આપ: પુનન્તુ પૃથ્વીં, પૃથ્વી પૂતા પુનાતુ મામ્, પુનન્તુ બ્રહ્મણસ્પતિ:, બ્રહ્મણા પૂતા પુનાતુ મામ્, યદોષ ભોજ્યમ યદ્યા દુશચરિતમ મમ સર્વમ પુનંતુ મમ પાપો અસતાચ પ્રતિગ્રહમ સ્વાહા." હે આપ જળ દેવતાનું આહ્વાન! આ પૃથ્વીને પવિત્ર કરો. પવિત્ર થયેલી પૃથ્વી મને પવિત્ર કરે. બ્રહ્મનસ્પતિ તેને પવિત્ર કરો. બ્રહ્મથી પવિત્ર થયેલી તે મને પવિત્ર કરો. જે મારું શિષ્ટ અભક્ષક છે કે દુષચરિત છે, તે સર્વને પણ તમે પવિત્ર કરો. મારી અસત્તાને દૂર કરો અને આપ સર્વને પવિત્ર બનાવી દો. તે માટે આ આહુતીિ સમર્પયામી, સમર્પણ કરું છું.

પછી આગળ કહે છે: "હે જળ, તમે અમૃત સ્વરૂપ છો. અમૃત સ્વરૂપ આચ્છાદન છો. અમૃત સ્વરૂપ આપનો પ્રાણમાં હોમ કરું છું. તમે આસ્વાદન યોગ્ય છો." ઓમ પ્રાણને માટે આહુતિ આપું છું. અપાનને માટે આહુતીિ સમર્પિત કરું છું. વ્યાનને માટે આહુતિ સમર્પિત કરું છું. ઉદાનને માટે આહુતિ સમર્પિત કરું છું. સમાનને માટે આહુતિ સમર્પિત કરું છું. બ્રહ્મને માટે આહુતિ સમર્પિત કરું છું. ઓમ બ્રહ્મમાં મારો આત્મા અમૃત તત્વનું આસ્વાદન કરે. જો કેટલી સુંદર ભાવના કરી! ભોજનને કે કોઈ પણ વસ્તુને તમે આ રીતે અભિમંત્રિત કરીને પછી ગ્રહણ કરો.

એમ એ કહે છે કે બે વાર આવી રીતે જલાભિષેક કરવાનું, જળનું પ્રોક્ષણ કરી શકાય. ડાબા હાથથી વેદિકાનો સ્પર્શ કરીને જમણા હાથમાં પાણી લેવું અને પછી છેવટે "અમૃતમ અસ્ય અમૃતમસ્તરણમ મસી" એમ કહીને પછી એને પી જવું. "અમૃતમ પ્રાણે જુહોમ્યમ ન્યા શિષ્યાંતો હસી" એમ કહીને આત્મા એટલે કે પ્રાણનું અનુસંધાન કરીને પ્રાણમાં આહુતિઓને સમર્પિત કરવાની છે. કનિષ્ટિકા આંગળી અને અંગૂઠા વડે પ્રાણમાં; અનામિકા અને અંગૂઠાથી અપાનમાં; મધ્યમા અને અંગૂઠાથી વ્યાનમાં અને બધી આંગળીઓથી સમાનમાં આહુતિ આપવી જોઈએ. પ્રાણાય સ્વાહા, અપાનાય સ્વાહા, વ્યાનાય સ્વાહા, ઉદાનાય સ્વાહા, સમાનાય સ્વાહા. એ રીતના સમજાય.

શરીરમાં સક્રિય પાંચે પ્રાણોને હાથની જુદી જુદી આંગળીઓ સાથેનો જે સંબંધ છે, તે અહીંયા સાંકેતિક રૂપે બતાવવામાં આવ્યો. એટલે મૌન રહીને એક આહુતી એક રૂચાથી આપવી. બે આહુતીિ આહવની અગ્નિમાં, એક આહુતીિ દક્ષિણા અગ્નિમાં અને એક આહુતીિ ગાપત્ય અગ્નિમાં. એક આહુતીિ સર્વ પ્રાયશ્ચિતીય અગ્નિમાં સમર્પિત કરવી જોઈએ. મનમાં હવે અપિધાન એટલે કે અનાવૃત સ્વરૂપને અમૃત તત્વ માટે સ્પર્શ કરીને ફરી ગ્રહણ કરી, ફરી રીસ્પર્શ કરવો. આ પાંચે આહુતિઓ આપીને યથાનિયમ અન્નનો સ્પર્શ પછી કરવો જોઈએ. ત્યાં સુધી ભોજન કરવું જોઈએ નહીં. એને સ્પર્શ પણ ના થાય ડાબા હાથ. કારણ કે જો એ દૂષિત હોય, બીજાને સાયકિક ઇમ્પ્રેશન આતે ગમે તેનાથી બધું ખરાબ થઈ ચૂકેલું હોય, તો પણ આ કરવાથી એ શુદ્ધ અને પવિત્ર બની જાય છે, સ્વચ્છ થઈ જાય છે અને પછી એ બ્રહ્મ સ્વરૂપ અન્નને તમે ગ્રહણ કરો.

ડાબા હાથમાં જળ લઈ હૃદયની પાસે રાખીને જપ કરવો. અગ્નિ સ્વરૂપ મુખ્ય પ્રાણ પાંચ પ્રકારના વાયુઓથી ઘેરાયેલું એ પરમાત્મા સ્વરૂપ છે. તે મને બધા ભૂતોથી અભય આપે. હું ક્યારેય તેનાથી ભયભિત ન બનું. જો નિર્ભયતાનું અહીંયા આગળે માંગી લીધું!

પછી આગળ કહે છે: "વિશ્વોસી વૈશ્વાનરો વિશ્વરૂપ ત્વયા ધારેતી જાયમાનમ વિશ્વમ ત્વા હુતય સર્વાયત્ર બ્રહ્મ અમૃતો હસી." એટલે કે તમે જ સઘળું ચરાચર જગતરૂપ વૈશ્વાનર છો. જગત રૂપે ઉત્પન્ન થતા તમે વિશ્વરૂપને ધારણ કરો છો. આ સઘળું વિશ્વ આહુતિઓ રૂપ જ છે, જ્યાં તમે બ્રહ્મરૂપી અમૃત સ્વરૂપ છો.

પછી અંગૂઠાના અગ્રભાગમાં સ્થિત આ પ્રાણરૂપ પુરુષ પ્રતિક્ષણ અત્યંત નવીન રૂપવાળો છે. પ્રાણ કેવો છે? રૂપાળો છે, અત્યંત નવીન રૂપવાળો, પ્રતિક્ષણ. ભોજનના અંતમાં અમૃતને માટે હું તેને જળ વડે સિંચું છું. તે પુરુષ પવિત્ર ચેષ્ટાયુક્ત છે, તેથી બાહ્યાત્મા તરીકે તેનું ચિંતન કરવું છે. અંગૂઠો હું તે અગ્નિહોત્રમાં હવન કરું છું, આહુતિ આપું છું, તેથી તે બધાનું પુત્રવત પોષણ કરે છે. યજ્ઞભાવથી પરિવૃત્ત આહુતિઓનો હોમ કરવો.

પછી આગળ કહે છે: "હું પોતાના શરીરમાં યજ્ઞને પરિવર્તિત કરું છું. આ દેહ છે તે યજ્ઞવેદી છે. તેની અંદર યજ્ઞ ચાલી રહ્યો છે એમ નક્કી કરું છું, એવું ડિસાઈડ કરું છું, એવું નિશ્ચયપૂર્વક કહું છું, ઇન્ટેન્શન કરું છું." શરીરમાં ચાર અગ્નિઓ છે જે અત્યંત સૂક્ષ્મ છે અને અર્ધમાત્રા વાળા છે. હવે તે ચાર અગ્નિમાં સૂર્યાગ્નિ નામનો અગ્નિ ગોળાકાર છે. સહસ્ત્ર એટલે કે અસંખ્ય કિરણોથી ઘેરાયેલું તે એક ઋષિ બનીને મસ્તક ઉપર સ્થિર છે. સૂર્યાગ્નિ ચાર આકૃતિઓ વાળો તે આહવની અગ્નિ બનીને મુખમાં વહે છે, તેથી તેને દર્શનાગ્નિ કહેવામાં આવે છે.

શારીરાગ્નિ નામે તે જરા એટલે કે વાર્ધક્ય અવસ્થા દ્વારા શરીરને કમજોર બનાવે છે અને સ્થૂળ પ્રપંચ રૂપી હવીને તે ગ્રસે છે. તે અર્ધચંદ્રાકૃતિ વાળો દક્ષિણાગ્નિ બનીને હૃદયમાં રહે અને છેવટે કોષ્ટાગ્નિ નામે બાધેલા, પીધેલા અને ચાવેલા તથા આસ્વાદિત ખોરાકને બરાબર પચાવીને ગાહપત્ય નામનો અગ્નિ બનીને નાભીમાં રહે છે. તેનું નામ કાષ્ટાગ્નિ છે.

મોટે ભાગે ચિત્તની વૃત્તિઓ નીચેની તરફ જનારી છે, ત્રાસી, વક્ર છે. ત્રણ જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ અવસ્થાઓના પ્રકાશક ચંદ્ર છે. ચિદરૂપ ચંદ્ર પ્રજનન કર્મ પ્રકાશિત કરનાર છે.

"આ યુપ એટલે થાંભલા અને રસના રસીથી શોભતા શારીર યજ્ઞમાં યજમાન કોણ છે? પત્ની કોણ છે? ઋત્વીજો કોણ છે? સદસ્યો કોણ છે? યજ્ઞના પાત્રો કોણ બને છે? હવી શું છે? વેદી કોણ છે? અંતરવેદી કોણ છે? દ્રોણ કલશ કયો છે? રથ કોણ છે? પશુ કોણ છે? અધ્વરયુ, હોતા, બ્રાહ્મણા છંસી, પ્રતિપ્રસ્થાતા, પ્રસ્તોતા, મૈત્રાવરુણ, ઉદઘાતા, ધારા, દર્ભ, શૃષવા, આદ્યસ્થાલી એટલે ગૃતપાત્ર, આધાર, આદ્યભાવી, યાજ, અનુયાજ, ઈડા, સુક્તવાક, સંયોવાર્ક, અહિંસા, પત્ની સંયાજ, યુપ, રસના, ઇષ્ટિકાઓ, દક્ષિણા અને અવભૃત સ્નાન કોણ કોણ?" આ બધી જ જે કંઈ બાબતો કીધી, આ બધી યજ્ઞમાં જરૂરી એવી વસ્તુઓ છે. તો એ શારીરી યજ્ઞમાં પણ એટલી જરૂરી છે. એટલા માટે જાણવું જોઈએ કે એ બધી વસ્તુ કોણ છે. તેની જિજ્ઞાસા રૂપે પ્રશ્નો કરીને અભિવ્યક્તિ પામી છે.

ત્યારે અહીં જવાબમાં કહેવામાં આવે છે કે આ યુપ અને રસનાથી શોભતા શારીર યજ્ઞમાં આત્મા યજમાન છે. આત્મા છે તો બધું છે. જો શરીરે છે, આત્મા ના હોય એવું તો બનવાનું નથી, પણ આત્મા તો છે. પણ એ છે એટલા માટે યજમાન છે. બુદ્ધિ છે તે પત્ની, યજમાનની પત્ની, આત્માની બુદ્ધિ. વેદો મહાન ઋત્વિજ છે. જે કંઈ વાક વાણીથી બોલાય છે તે બધું વેદ છે, તે ઋત્વિજ છે. અહંકાર અધ્વરયુ, યજ્ઞ જે કરાવનાર મુખ્ય બ્રાહ્મણ છે તે કોણ છે? અહંકાર છે. શરીર યજ્ઞની અંદર ચિત્ત છે તે હોતા છે. વારે વારે હોમ કરે. પોતાનો એક વૃત્તિ આવે એનો હોમ થઈ જાય એટલે પતી ગયું. પછી પાછી બીજી વૃત્તિ ઊભી થાય, પાછો એનો હોમ થઈ જાય એટલે પતી ગયું. એવી રીતે પ્રાણ છે તે બ્રાહ્મણના છંદસી છે. અપાન એ પ્રતિપ્રસ્થાતા છે. વ્યાન છે તેને પ્રસ્તોતા કહેવાય. ઉદાન છે તેને ઉદગાતા. જે વેદનું ગાન કરે છે તેવા લોકોને ઉદઘાતા કહેવાય.

સમાન છે તે મૈત્રાવરુણ છે. શરીરવેદી નાસિકા, અંતરવેદી મસ્તક જે છે તે દ્રોણ કલશ. પગ છે તે રથ. જમણો હાથ છે તે શરુવા. ડાબો હાથ છે આજ્ય અને થાળી. બે કાન છે તે આધાર છે. બે આંખો છે તે આજના ભાગ છે. ગ્રીવા ધારા છે. પોતા તન માત્રાઓ સદસ્યો છે. બધી મહાભૂતો છે એ બધા યયાજ છે. અન્ય ભૂતો એટલે પ્રાણીઓ એ ગુણો અને અનુયાજ છે. જીહવા, ઈંડા, દાંત અને હોઠ એને સુક્ત વાક કહેવાય. તાળવું જે છે સંયોરાગ કહેવાય. સ્મૃતિ, દયા, શાંતિ જ અહિંસા અને પત્ની સં્યા છે. ઓમકાર યુપ છે. આશા રસના છે. મન છે એ રથ છે. કામ છે તે પશુ છે. બાળ છે તે દર્ભ છે અને જ્ઞાનેન્દ્રિયો છે તે બધા યજ્ઞ પાત્રો છે. શું છે? યજ્ઞ પાત્રો છે. કર્મેન્દ્રિયો છે તે હવી છે. આ હાથ છે તે કર્મેન્દ્રિય છે. તો એને આપણે યજ્ઞ કાર્યમાં જોડવાની છે, કામમાં જોડવાની છે. હાથ ખાલી મૂકી રાખીએ તો ના બને, ચાલે નહીં.

એટલે તમારે કર્મેન્દ્રિયોનો હવી અને ઈષ્ટિકાઓ. અહિંસા ત્યાગ છે તે દક્ષિણા છે. અવભૃત છે તે સ્નાન ભરણ કહેવાય છે. એમ બધા દેવતાઓ આ શરીરમાં સમાઈને રહેલા. તો જે યજ્ઞમાં થાય છે તે જ બધું દેહની અંદર પણ થઈ રહ્યું છે એવી જાતની અહીંયા આપણને સમજણ આપે.

કોઈ વ્યક્તિનું વારાણસીમાં મૃત્યુ થાય અથવા કોઈ બ્રાહ્મણ આ ઉપનિષદનો પાઠ કરે તો તે એક જ જન્મમાં ચિત્ત શુદ્ધિ કરનારું જ્ઞાન અને મોક્ષ પ્રાપ્ત કરી લે છે એવું આ ઉપનિષદ કહે છે.

"ૐ સહનવતુ સહન ભુનક્તુ ભદિતમસ્તુ માવિદ્વિશાવહ ૐમ શાંતિ શાંતિ શાંતિ."

હવે પછીનો ઉપનિષદ ઋગ્વેદ સાથે જોડાયેલું છે.