ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૭૨

"ૐ ચૈતન્યમ શાશ્વતમ શાંતમ વ્યોમતિતો નિરં ચલનમ બિંદુનાદ કલાતીતમ તસ્મય શ્રી ગુરુવે નમઃ. ગુરુ સાક્ષાત પરબ્રહ્મ. પરબ્રહ્મ પરમાત્માને વંદન. સર્વ કંઈ પરબ્રહ્મ પરમાત્મા જ છે. પ્રત્યેક નામ રૂપની અંદર રહેલા એ પરબ્રહ્મ પરમાત્માને હું નિરંતર વંદન કરું છું.

આ જે ઉપનિષદ છે, એનું નામ છે નાદબિંદુ ઉપનિષદ. તો નાદ, બિંદુ અને કલા આપણે જોયું હમણાં. તો નાદ, બિંદુ અહીંયા આપણે સમજવાના છે, એના માટેનું આ ઉપનિષદ છે. એટલે આ પણ એક સાધન છે. અંતિમ ગંતવ્ય શું છે સૌનું? તો કે બ્રહ્મલીન થવું. બ્રહ્મલીન થવું એનો એક અર્થ એવો થાય કે દેહનો ત્યાગ કરવો. બ્રહ્મલીન થવું એનો બીજો અર્થ એવો પણ થાય કે મનનો, ચિત્તની જે કાંઈ પ્રવૃત્તિઓ ચાલતી હોય તેનો પણ ત્યાગ કરવો. અને બ્રહ્મનો ત્રીજો લીન થવાનો અર્થ એ છે કે બ્રહ્મમાં લીન થઈ ગયું. કોઈપણ અવસ્થા કે બ્રહ્મલીન થવું કોઈપણ અવસ્થામાં શક્ય છે. કોઈપણ સમયે (at any point of time) તમે બ્રહ્મલીન થઈ શકો. એને માટે કરવાનું બીજું કશું નહીં. શું? તો કે બસ બ્રહ્મમાં લીન થવું. એના માટે પણ બ્રહ્મની જાણકારી હોવી જરૂરી. બ્રહ્મ છે શું? છે કોણ? આટલા ઉપનિષદોનો અભ્યાસ કર્યા પછી આપણને હવે એ ખબર પડી ગઈ કે જે કાંઈ છે તે સર્વ કેવળ બ્રહ્મ જ છે.

જે કાંઈ છે વ્યક્તમાં કે અવ્યક્તમાં, બધું જ કેવળ બ્રહ્મ જ છે. એટલે આંખો વડે જ્યારે આપણે કોઈ વસ્તુને જોઈએ, કોઈ વ્યક્તિને જોઈએ, તો એના નામ રૂપની બાદબાકી કરીએ તો સીધા ક્યાં પહોંચી જઈએ? કેવળ બ્રહ્મની અંદર, પરબ્રહ્મમાં. બસ, ત્યાં લીન થઈ જાવ. ત્યાં કામ પૂરું થઈ જાય.

એ ઓમકાર રૂપ હંસનો અકાર જે છે, એ એની જમણી પાંખ છે. ઉકાર છે તે એની ડાબી પાંખ છે. અને એની જે પૂછડી છે તેને મકાર કહેવામાં આવે છે. અર્ધમાત્રા એનો જે છે તે શીર્ષ ભાગ કહેવામાં આવે છે. આ ઉપનિષદ ઋગ્વેદ સંબંધી છે. એની શરૂઆતમાં ઓમકારને હંસ માનવામાં આવે એટલે પાંખડીઓની વાતો આવી. એના વિભિન્ન અંગ ઉપાંગોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. અને ઓમની ૧૨ માત્રાઓ તથા તેની સાથે સાથે પ્રાણોના વિનિયોગનું ફળ કહેવામાં આવ્યું છે. યોગયુક્ત સાધકની સ્થિતિ તથા જ્ઞાનીના પ્રારબ્ધ કર્મોના ક્ષયનું વર્ણન કરતાં કરતાં નાદના અનેક પ્રકાર તથા નાદાનું સંધાનની સાધનાનું સ્વરૂપ અહીંયા સમજાવવામાં આવ્યું છે. અંતમાં મનના પ્રભાવિત થવાથી, મનના લય થવાથી તથા મનોલયની જે કાંઈ સ્થિતિ ઉત્પન્ન થાય છે તેનું પણ વર્ણન અહીં આવે છે.

તો કીધું, ઓમકાર જે છે એ રૂપ જે ઓમકારનું છે તે કેવું છે? હંસનો અકાર છે એ એનો જમણો પક્ષ છે. ઉકાર જે છે તે એની ડાબી પાંખ કહેવામાં આવે છે. અને પૂછડી તેનો મકાર છે. અર્ધમાત્રાએ એનો શીર્ષ ભાગ છે. એના ઓમકારરૂપ હંસના બંને પગ જે છે તે કોણ છે? રજોગુણ અને તમોગુણ. સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ એનું શરીર સતોગુણ કહેવામાં આવે. જો ઓમકારનું શરીર જે છે, હંસરૂપ ઓમકારનું, તે કેવું છે? સતોગુણ છે. આ પાંખો છે. પાંખમાં શું થાય? એક્ટિવિટી. રજોગુણ, સતોગુણ, રજોગુણ, સતોગુણ. આ પગ છે તે પણ રજોગુણ, સતોગુણ, રજોગુણ, સતોગુણ ચાલ્યા કરે. તો મુવમેન્ટ બધી ક્યાં થઈ રહી? ક્યાં થઈ રહી? આ જે ભાગ છે સ્થિર છે બિલકુલ, તે શાંત અને તે સતોગુણ. શરીર સતોગુણ કહેવામાં આવે છે. ધર્મ એની જમણી આંખ છે. ધર્મ વડે જુએ છે હંસ, ઓમકાર રૂપી હંસ. અધર્મ એની ડાબી આંખ કહેવામાં આવે.

એના બંને પગમાં ભૂલોક રહેલા છે. એની જંગાઓમાં ભુવલોક રહેલા છે. અંતરિક્ષ લોક, સ્વર્ગ, સ્વહલોક, ઉર્ધ્વલોક એની કેળમાં એટલે કે એની કટિ પ્રદેશમાં રહેલા છે. તથા મહલોક એના નાભી પ્રદેશમાં રહેલા છે. એના હૃદયમાં જનલોક છે. કંઠમાં તપોલોક વિદ્યમાન છે. લલાટ અને ભ્રમરોની વચ્ચે સત્યલોક રહેલો છે. આ દેહને જો તમે હંસ સ્વરૂપ જાણો તો ત્યાં તમારો સત્યલોક ક્યાં આવેલો છે? બિલકુલ અહીંયા. તો એને સત્યલોક કહેવાય.

આ રીતે વર્ણન કરાયેલા હજારો અવયવ યુક્ત, જેમાં ૩૦૦ અસ્થિ (હાડકાં) છે અને ૫૦૦ સ્નાયુઓ છે, બધું ભેગું થઈને કાંઈ કેટલું બધું થાય! એ બધા જ અવયવો યુક્ત. અહીંયા બીજી વાત કે જ્યારે તમે ઓમકારને હંસરૂપ લો છો, તો ઓમકાર જે કાંઈ છે તે બધું, બધું જ એટલે વ્યક્ત પણ છે અને અવ્યક્ત છે. જે કાંઈ છે તે બધું જ ઓમકાર છે. એવી રીતે જ્યારે તમે એને સ્વીકાર કરો ત્યારે કેવું કહેવાય કે હજારો અવયવો યુક્ત. હજારો શબ્દ અહીંયા ગણ્યા એમ કીધેલું છે. તો પ્રણવયુક્ત રૂપ હંસ પર બેસીને કર્મના સ્થાન, ધ્યાન વગેરેમાં રત બનેલા હંસયોગી એ વિચક્ષણ હોય છે. હંસયોગી ઓમકારની શ્રેષ્ઠ વિધિ દ્વારા મનન ચિંતન કરતાં હજારો કરોડો પાપોથી નિવૃત્ત થઈને મોક્ષ પદ મેળવી લે છે.

ઓમકારના દેવતા અગ્નિ. "ૐ બ્રહ્માર્પણ બ્રહ્મ હવી બ્રહ્માજ્નો બ્રહ્મણાહુતમ." અગ્નિદેવતાય એનું સ્વરૂપ છે ઓમકારનું. એ પણ કેવું છે? અગ્નિમંડળ છે, તેજસ્વી, અત્યંત તેજો, જબરજસ્ત મોટો ભડકો હોય એવું. અકાર નામની પ્રથમ માત્રા જે છે તેને આજ્ઞયી કહેવામાં આવે છે. અને બીજી માત્રા ઉકાર નામની તેને વાયવ્યા. આ વાયવ્યાના દેવતા વાયુ છે અને એ વાયુમંડળ સમાન જ રંગ અને રૂપવાળા. ત્યારબાદ ત્રીજી મગાર નામની, આ ત્રીજી માત્રા જે છે તે કેવી છે? સૂર્યમંડળ સમાન. અઉ એ રીતના શરૂઆત જ્યારે આપણે કરીએ છીએ તો અકાર જે કીધો તે અગ્નિ છે. અગ્નિ પ્રજ્વલિત થતો હોય તો એ વખતે કેવું થાય? એટલે એને આજ્ઞય શબ્દ વાપર્યો. જ ત્યાંથી એકદમ ભડકો શરૂ થશે. કારણ કે આપણે શું થઈ રહ્યું છે અહીંયા બ્રહ્મ કર્મ થવાનું છે. બ્રહ્મ કર્મ થવા માટે અગ્નિ પ્રદીપ્ત થાય.

આ જે કઈ છે તે બધું કેવું છે? યજ્ઞ છે. એટલે અગ્નિ પ્રદીપ્ત થાય છે. કરો ચાલુ. તો દેહની અંદર પણ અગ્નિ પ્રદીપ્ત થશે અને એ અગ્નિ પ્રદીપ્ત થવાના કારણે શું થશે? બધું તપવા માંડશે. એ તપવા માંડશે એટલે શું થશે કે પેલી જે બધી વૃત્તિની વર્ગણાઓ જે હોય છે ઝીણી ઝીણી આમ કશું"

ના હોય! પણ આમ કરો તો અંદર ગુંગાની ગોટીઓ બની જાય છે. સવારની સાંજ સુધીમાં તો ખબર જ નથી પડતી, ગાયું ક્યાંથી આટલું બધું? એમાં અમદાવાદ, દિલ્હી જેવા પોલ્યુટેડ જગ્યાઓની અંદર તો સૌથી વધુ એ જોવા મળે.

આ તો એક સ્થૂળ દ્રષ્ટાંત રૂપે. તો એટલી ઝીણી ઝીણી જે કર્મની વર્ગણાઓ છે, સાયકિક ઇમ્પ્રેશન્સ, બધા જ વસ્તુઓની જે ગ્રહણ થઈ ગયેલી છે, એ બધી ત્યાં આગળ ચોંટેલી હોય. ત્યાં ચાલુ કરો એટલે બધું શું થાય? બળવા માંડે.

એટલા માટે અહીંયા આગળ કીધું છે કે હજારો કરોડો પાપોથી નિવૃત્ત થઈ જાય અને પછી શું થાય? મોક્ષ પદ મળે. મોક્ષ એટલે શું? મુક્તિ. શેનાથી મુક્તિ? આ બધી કર્મની વર્ગણાઓથી મુક્તિ, વાસનાઓથી મુક્તિ. આ બધું વસે છે એટલે એને વાસના કીધી. ચોંટે છે ને, એટલા માટે એને વાસના પણ કીધી.

એટલે આ જે આજ્ઞય છે, એ પહેલી માત્રા. પછી વાયવ્યા નામની બીજી માત્રા કરી. એટલે આજ્ઞયથી જે કંઈ ઉત્પન્ન થઈને બળેલું હતું, એ બધું શું થશે? ઉડવા માંડશે. અને પછી જે ત્રીજી માત્રા છે, તે શું કરશે? તો કે સૂર્ય સમાન બધું એકદમ પ્રચંડ તેજસ્વીતા અર્પણ કરે છે. એટલે જે વ્યક્તિ ઓમકાર કરે આવી રીતે સમજીને, તેને તેનું આવું પ્રચંડ ફળ મળે છે અને પછી એ મોક્ષ સ્વરૂપ બની જાય છે.

મોક્ષ સ્વરૂપ બની જાય એટલે મકાર નામની આ ત્રીજી માત્રા છે, એ સૂર્ય મંડળ સમાન છે. સૂર્યનું આખું મંડળ હોય, કેવું તેજસ્વી હોય છે! એવું આ માત્રાના દેવતા સૂર્ય છે. અને ચોથી માત્રા અર્ધમાત્રાના રૂપમાં "વારુણી" કહેવામાં આવે છે, જેના દેવતા વરુણ દેવતા છે.

આ ઉપર દર્શાવેલી ચારે માત્રાઓમાંથી પ્રત્યેક માત્રા ત્રણ-ત્રણ કાળ અથવા કલારૂપ છે. ત્રણ કાળ છે: ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન. ત્રણ કાળો એટલે આ ચાર માત્રાઓ અને આ ત્રણ. ચાર તરી બાર થઈ ગઈ. આ ૧૨ માત્રા થઈ તમારી.

એટલે જ્યારે ઓમકાર કરશો તમે, તો શું થશે? તમારું જે ભૂતકાળ છે, એ પણ બળી જશે. વર્તમાન છે, એ પણ ભડભડ સળગશે અને ભવિષ્ય પણ ખતમ થઈ જશે, જે તમે અગાઉ નિર્માણ કરી ચૂકેલા છો અને હજુ ભોગવ્યું નથી. આ બધું ખતમ થઈ જશે. એટલે ૧૨ માત્રાના ઓમકારની અહીંયા આગળ વાત કહેવામાં આવેલી.

તો આ રીતે ઓમકારને ૧૨ કળાઓથી પણ યુક્ત કહેવામાં આવે છે. ૧૨ માત્રા, ૧૨ કળ, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ દ્વારા એને જાણવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ. જાણો તો ખરા પહેલા! આજે જાણશો તો કાલે કદાચ કરી લેશો અને કાલે કાલે જો થઈ જશે, તો પછી પરમ દિવસ હશે જ નહીં.

એટલે ઓમકાર સાધના માત્ર ઉચ્ચારણથી પૂરી થતી નથી. અનંત કાળ સુધી "ઓમ ઓમ" કર્યા કરો, એનું ફળ અલ્પ છે એમ કહે છે. કમ્પેર ટુ પેલા બધા બીજા બધી વસ્તુઓ કરતાં તો ઘણું બધું મોટું ફળ છે એનું. છતાં પણ જ્યારે કમ્પેરિઝનની વાત કરીએ ત્યારે કે, "ના, હજુ અલ્પ છે, તો તમે ફૂલ બેનિફિટ મેળવો!" ફૂલ બેનિફિટ સાથે તો દિવ્ય પ્રાણ પ્રવાહ રૂપ ઓમકારની અનુભૂતિ કરવાની ધારણા, ધ્યાન વગેરે દ્વારા.

આ પ્રકારે ૧૨ કલાઓની માત્રામાં પ્રથમ માત્રા જે છે, તેનું નામ શું છે? "ઘોષિણી". ઉદઘોષ શરૂ થાય છે ત્યાં ઉર્ધ્વની અંદર ઘોષ ચાલુ કરો છો, "ઓ". બસ, આ જે શરૂઆત થાય છે એટલે એને "ઘોષિણી" એવું કહેવામાં આવે છે.

બીજી માત્રાનું નામ શું છે? "વિદ્યુત માત્રા" છે. વિદ્યુત માત્રા જેવું તમે શરૂ કરો, એના સાથે વિદ્યુત જોડાવાની શરૂ થાય છે, ઉત્પન્ન થઈને એની કેરિયર બની જાય છે. એટલે "વિદ્યુત માત્રા".

ત્રીજી માત્રાનું નામ છે "પાતંગી". વિદ્યુતની ઉપર સવાર થઈને હવે ઉડવાની ચાલુ થશે, જે ઘોષ છે તે. એટલે એને ત્રીજી માત્રા "પાતંગી" કીધી. એટલે પાતંગ જેમ પતંગ ઉડે છે, જેમ પતંગીયું ઉડે છે, પતંગ ઉડે છે, એવી રીતે આ ઉડવાનું શરૂ થાય છે એમ કીધું કે ઉર્ધ્વની અંદરે જવાનું સાર.

ચોથી માત્રાનું નામ છે "વાયુવેગીની". વાયુવેગી, એકદમ વાયુનો વેગ કેટલો હોય? તમે જેટલો વાયુને ત્યાં આગળ પાવર આપો છો, એટલો તમારો વાયુ. બિલકુલ શાંત રીતે તમે શરૂઆત કરેલી હોય તો એટલો મળે. અને વાયુનો પ્રચંડ વેગ જ્યારે ઉત્પન્ન થાય તો શું થાય? ટોરનેડો!

શાંત, શીતળ, મંદ મંદ વાયુ વાતો હોય તો કેવું થાય? આહ્લાદકતાનું વાતાવરણ. અને ભયંકર મોટો હરિકેન આયો, કેટરીના, તો શું થાય છે? વિનાશકતા! ભયંકર પ્રચંડ અવાજો થાય, કઈ કઈ કઈ બધું વિનાશ, વિનાશ. આ બધું એક સાથે કરી શકે એવું છે. શાંત હોવા છતાં વિનાશ. વિનાશ કોનો કરશે? વાસનાઓનો. વાયુવેગે વિનાશ કરશે, ખતમ કરી નાખશે. એટલે "વાયુવેગીની" એવા નામથી ઓળખાય.

પાંચમી માત્રાનું નામ "ધેયા" છે અને છઠ્ઠી માત્રા "ઐન્ના" નામથી ઓળખાય છે. સાતમી માત્રાનું નામ "વૈષ્ણવી" છે અને આઠમી માત્રા "શાંતંકરી" નામથી જાણીતી. નવમી માત્રા "મહતી", દસમી માત્રાને "ધ્રુતિ" એટલે કે "ધ્રુવા" કહેવામાં આવે. ૧૧મી માત્રા "નારી મૌની" અને ૧૨મી માત્રાનું નામ શું છે? "બ્રાહ્મી" છે. છેલ્લું અંતિમ ૧૨મી સ્થિતિ "બ્રાહ્મી".

ઓમકારની આ ૧૨ કલાઓની પ્રથમ માત્રામાં "હું" કરતી વખતે જો સાધક પોતાના પ્રાણને છોડી દે, તો એ ભારતવર્ષમાં સાર્વભૌમિક ચક્રવર્તી સમ્રાટના રૂપમાં પ્રાદુર્ભૂત થાય છે. હો! બસ ત્યાં જો અટકી ગયો અને પછી એને પ્રાણ ઉપર ચાલવા દીધો પોતાની રીતે, તો પછી શું થશે કે એ ભારતવર્ષના... તમને સમજાવ્યું હતું અગાઉ પણ કે ભારત એટલે જે જ્ઞાનમાં રત છે તે. બધું જ જ્ઞાનમાં રત અત્યારે કોણ છે? તે બધું જ અત્યારે હંસ બેઠો છે જ્ઞાનમાં. એટલે કે ભારતવર્ષનો ચક્રવર્તી સમ્રાટ થશે એ હંસ. પોતે પોતાનો સંપૂર્ણ જેને કહેવાય કંટ્રોલ મેળવી લે પોતાની સમગ્રતા પર. એટલે એને કીધો સાર્વભૌમિક ચક્રવર્તી સમ્રાટ. પોતે સ્વતંત્ર છે.

ફક્ત ઓમકારનું ઉચ્ચારણ કરવા માત્રથી આટલો મોટો ફાયદો થાય! એનો આનંદ, એનો પાવર, એની વ્યાપકતા કેટલી! ફક્ત આ એક ઓમકાર કરવામાં આટલી બધી ભારત વર્ષનો ચક્રવર્તી સમ્રાટ. આ ગૂઢ બાબત છે. એટલે કે તમારું જીવન જે છે, એ સંપૂર્ણ...

તમારા કંટ્રોલમાં આવતું તમે ચક્રવર્તી સમ્રાટની જેમ પછી જીવતા થઈએ. તમે જોયા છે બધા હંસ, પરમહંસોના બધા ચરિત્રોની અંદર કેવું એમનું વર્ણન હોય છે? "કુછ પરવાહ નહીં" એવા તો ઓમકારની બીજી માત્રામાં જ્યારે સાધકના પ્રાણનો ત્યાગ થાય છે, ત્યારે મહિમાશાળી યક્ષના રૂપમાં ઉત્પન્ન થાય. ત્રીજી માત્રામાં પ્રાણ ત્યાગ કરવાથી એ વિદ્યાધરના રૂપમાં અને ચોથી માત્રામાં પ્રાણને છોડવાથી એ ગંધર્વ રૂપમાં જન્મ લે. પોતાના પ્રાણોના સ્પંદનનો ઓમકારરૂપ મહાપ્રાણની જે કોટિની સાથે એકાકાર બને છે, એ મુજબના દેહાંતરની પ્રાપ્તિ થાય છે.

દેહનો જ્યારે ત્યાગ કરવાનો હોય ત્યારે પણ આ જ પ્રક્રિયા કામ લાગશે. જ્યારે તમે સાધના કરવા બેઠા હશો ત્યારે પણ તમને આ જ પ્રક્રિયા કામ લાગશે. અગર પાંચમી માત્રામાં સાધકના પ્રાણ છૂટી જાય તો એ તુષિત નામના દેવોની સાથે રહેતા ચંદ્રલોકમાં સન્માનિત થાય છે. છઠ્ઠી માત્રામાં શરીરમાંથી પ્રાણ નીકળી ગયે સારક દેવરાજ ઇન્દ્રના સાયુજ્ય પદને એ ઇન્દ્ર સાથે સાયુજ્ય પામી જશે અને સાયુજ્ય પદને મેળવે છે. સાતમી માત્રામાં ભગવાન વિષ્ણુ પદ, વૈકુંઠ ધામને ધારણ કરે છે. આઠમી માત્રામાં પશુપતિ ભગવાન શિવના રુદ્રલોકમાં જઈને તેમની નિકટતાનો લાભ મેળવે છે. નવમી માત્રામાં મહલોકને, દસમી માત્રામાં ધ્રુવલોકને પ્રાપ્ત થાય છે. ૧૧મી માત્રામાં તપોલોકને પ્રાપ્ત થાય છે અને ૧૨મી માત્રામાં શાશ્વત બ્રહ્મલોકને, સત્યલોકને પ્રાપ્ત કરી લે છે.

એનાથી અલગ, જુદું, શ્રેષ્ઠ, વ્યાપક, શુદ્ધ, નિર્મળ, કલ્યાણકારી અને હંમેશા ઉદયમાન એ પરમ તત્વ પરબ્રહ્મ છે. એનાથી જ બધી જાતની જ્યોતિઓ – અગ્નિ, સૂર્ય, ચંદ્ર, તારા – આ બધું જ ઉત્પન્ન થતું હોય છે. જ્યારે શ્રેષ્ઠ સાધકનું મન, સાધક હોય. હવે એમાંય પાછો શ્રેષ્ઠ સાધક જે શ્રેય સાધી શકે છે તે શ્રેષ્ઠ. એવો શ્રેષ્ઠ સાધકનું મન બધી જ ઇન્દ્રિયો અને સત્વ, રજસ અને તમ વગેરે ત્રણે ગુણોથી અલગ રહીને પરમ તત્વમાં વિલીન થઈ જાય છે, શ્રેષ્ઠ સાથે. ત્યારે એ ઉપમા રહિત શાંત સ્વરૂપ બની જાય છે. એવી ઉચ્ચ સ્થિતિમાં પહોંચેલા સાધકોને યોગયુક્ત કહેવામાં આવે છે. એ લોકો યોગયુક્ત થઈ ગયા. શ્રેષ્ઠ સાધક યોગયુક્ત હોય છે. જેણે શ્રેષ્ઠની જ પ્રાપ્તિ માટે શું કર્યું? સત્વ, રજસ અને તમસ ત્રણે ગુણોને બાજુ પર મૂકી દીધા. છલાંગ લગાવી દીધી બ્રહ્મની અંદર.

ભુસકો મારી દીધો બ્રહ્મ દઈને. શરૂઆત જ જસ્ટ એને કરીને પહોંચી ગયું. તો એ યોગયુક્ત એવા અને તન્મય થયેલા સાધક, તન્મય સંપૂર્ણ રીતે લીન થઈ ગયેલા છે શેની અંદર? પ્રણવની અંદર, બાર માત્રાવાળો ઓમકારની અંદર.

એવો સાધક અવિદ્યા વગેરે દોષોથી... અવિદ્યા શું છે? "હું આ છું, હું બ્રહ્મ નથી." એ અવિદ્યા છે. વાસ્તવમાં જુઓ તો એનો એક્સેપ્ટન્સ એટલો ભયાનક થઈ ગયો છે. બસ એટલી આવી, "હું બ્રહ્મ નથી." અને પછી શરૂ થાય છે, "હું આ છું, હું આ છું, હું આ છું." આ બધી જ ભ્રમણાઓ હોવા છતાં પણ એમાં જ ભમ્યા કરતો હોય છે. એટલા માટે જ એને જન્મ-મરણના ચક્કરોની અંદર ફરવાનો વખત આવી ગયો છે. એક વખત સ્વીકાર થઈ જાય, એક વખત અનુભવ થઈ જાય ક્ષણ માત્ર માટે કે "હું બ્રહ્મ છું," કલ્યાણ થઈ ગયું. પછી એ શ્રેષ્ઠ સાધકની શ્રેણીમાં આવવાનો શરૂ થશે. એક ક્ષણ માટે થઈ જશે. એક ક્ષણ માટે, ક્ષણ જોડતા જોડતા આગળ. એ ભાઈ, કાળનું અસ્તિત્વ નથી, બ્રહ્મનું છે. કાળ શું છે? બ્રહ્મ છે અને બ્રહ્મ તો બ્રહ્મ જ છે. સર્વ કાંઈ છે તે બધું બ્રહ્મ છે. એક ક્ષણ માટે પણ અનુભવ થશે એટલે એ એને અતિક્રમી જશે.

કાળને અતિક્રમી જાય છે. એટલે એક ક્ષણ માટે ગયો ને બીજી ક્ષણ માટે જશે, ત્રીજી ક્ષણ માટે. આપણે કહ્યું હતું ને કે શક્તિ પેદા થઈ જશે. એ ક્ષણ માત્ર માટે પણ અનુભૂતિ થઈ જશે.

દર્શન કેટલી વાર કરો? તમે મંદિરમાં જઈ ૨૪ કલાક બેસી રહ્યો છો. પેલો આમ ટકી મારે પટ દઈને, "ચાલો કે આગળ." બસ એટલી વારમાં તમારા ફોટો ફ્લેશ થાય એવી રીતના ભગવાનની તમે લઈને અંદર આવો છો. પછી શાંતિથી બહાર ઓટલા પર બેસો. ક્ષણભર માટે જે તમે જોયેલું, તે દર્શન કરેલું, તેને પાછું ફરી તમે રીક્રિએટ કરો છો, રીએક્સપરિયન્સ કરો છો અને સેમ વસ્તુઓ તમને ફરી પાછી અનુભવ થવાની શરૂ થાય. હવે મંદિરના ઓટલે તો કેટલી વાર બેસી રહેવાય? લોકો આવતા હોય, જતા હોય. બીજા લોકોને પાછું ત્યાં બેસવું હોય એટલે તમે વિવેકપૂર્ણ રીતે ત્યાંથી ઊભા થઈ જશો કે, "ના ના, તમે બેસો, અમે જઈએ છીએ." પણ પછી એનું સ્મરણ કરતાં કરતાં એટલે હજી તદરૂપતા, તલ્લીનતા છૂટી નથી, તૂટી નથી. દર્શન થઈ ગયું. હવે વ્યક્તિ આમ પોતાના ઘર ધણી પ્રયાણ કરતો હોય, પોતાની ઓફિસે જતો હોય, કશું પણ કરતો હોય, પણ એ તદરૂપતા અને તન્મયતા જો પોતાના હૃદય પ્રદેશની અંદર આમ ફિક્સ કરી દીધી હોય, ફ્રીઝ ઈમેજ જેવું, તો પછી એને ૨૪ કલાક એનું ફળ મળી શકે ને?

આને સાધના કહે છે.

એટલે આમ કરતાં કરતાં વ્યક્તિ કેવો બને છે? યોગયુક્ત બને છે. યોગ એટલે ચોટાવું. યુક્ત બને છે, જોડાવાનું. કોની સાથે? બ્રહ્મ સાથે જોડાવો છો. શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનની મૂર્તિના તમે દર્શન કરે, પણ એ મૂર્તિ કોનું પ્રતીક છે? તો પરબ્રહ્મ કહે છે, "તે હું જ છું. શ્રીકૃષ્ણ સ્વરૂપે પણ હું જ છું. રામ સ્વરૂપે પણ હું જ છું. શિવ સ્વરૂપે પણ હું જ છું. તમારી શ્રદ્ધા પ્રમાણે તમે જે તે દેવી-દેવતાઓને પૂજન કરો છો, તે બધા યથાર્થ મને જ પહોંચે છે. પણ તમે જે તેનું સ્વરૂપનું દર્શન કરેલું છે, ફળ તેના દ્વારા હું તમને અપાવું. એને નિમિત્ત બનાવીને, એને માધ્યમ બનાવીને હું તમને અપાવું." તો તમે જોયું, ઇન્દ્રનું દર્શન કર્યું તો તમને ઇન્દ્ર સાથે સાયુજ્ય મળશે. તમે બ્રહ્માજીનું દર્શન કર્યું તો તમને બ્રહ્મ પદ મળશે. એવી રીતે વિષ્ણુ પદ કે શિવપદ તમે પામી શકો છો.

આ સાધના આખી, પણ આ બધાયને અતિક્રમીને જે મને જ જાણે છે, તે મને જ પામે. ભગવાને.

કેટલી સુંદર વાત કરી! પણ અહીંયા કોણે મને, એટલે કોણ? પરબ્રહ્મ પરમાત્માએ. પછી શાંતિથી એક ખૂણાની અંદર ધીમે રહીને કહી દીધું કે, "હું સર્વરૂપ છું." એટલે, "તમે જે કંઈ જુઓ છો, નામરૂપ, એ બધું હું જ છું." તો આ બધું મારી અંદર ઓતપ્રોત, ડૂબાડૂબ હોય ને બધું હ!

આ યોગયુક્ત અને તન્મય થયેલા સાધકે અવિદ્યા વગેરે દોષોથી મુક્ત અને યોગ પ્રવૃત્તિ દ્વારા સ્વસ્થ આત્મામાં રત રહીને બધી રીતે, એટલે કે બધા જ પ્રકારના આસક્તિ વગેરે દોષોથી રહિત થઈ જવું જોઈએ. આ કરતાં કરતાં આ પરિણામ આવી જ જશે. પણ છતાં પણ આપણને એક રિમાઇન્ડર તરીકે અહીંયા ઋષિ આપણને કહે છે કે, "ભાઈ, જો તમે આ કરો છો, પણ તમારું લક્ષ્ય શું હોવું જોઈએ?" આસક્તિ વગેરે દોષોથી રહિત થયા? સાધના બહુ કરી, તમે બહુ કરી સાધના, ઓમકાર ઘણા થઈ ગયા, પણ દોષોમાંથી મુક્તિ મળી છે? અહંકારમાંથી મુક્તિ મળી છે? રાગમાંથી મુક્તિ મળી છે? દ્વેષમાંથી મુક્તિ મળી છે? આ એનું પેરામીટર છે, માઇલસ્ટોન. તમે કેટલે પહોંચ્યા?

પહેલા તમોગુણ જશે, પછી રજોગુણ જશે, પછી સત્વગુણ જશે. આ ત્રણ મુખ્ય માઇલસ્ટોન છે. ત્યારે અને એનાથી પાર જશે ત્યારે એ યોગ્ય યોગયુક્ત બન્યો હશે. એ રીતે એના સાધકના સમસ્ત સાંસારિક બંધનોનું શમન થઈ જાય. સાંસારિક બંધનો તો સંસાર છે, તે બંધન જ છે. આ ખબર પડવી જોઈએ સાધકને. એને અનુભવ આવવો જોઈએ. સંસારમાં એને જ્યારે ગુંગળામણ ઊભી થશે, ત્યારે છૂટવા માટે તરફડિયા કરતો "ઓમ ઓમ ઓમ ઓમ" ચાલુ કરશે. બાકી તો કેવું? તો કે મોજ છે. તો કે ભલે રહ્યો ત્યાં ગાડીએ. પરબ્રહ્મ કહેશે, "ભલે, તું તારા ટાઇમે આવજે." એટલે એને પછી એ છોડી દે કે, "ભાઈ, તું તારે મોજ કર." બરાબર. હમણાં એ રજોગુણમાં.

પછી ધીમે રહીને ભગવાન બહુ દયાળુ. અમારા આયજી સાહેબ કાયમ એવું કહે. એટલે એ એવું કહે કે, "ભગવાન બહુ દયાળુ." કેવી દયા કરે ખબર છે? પહેલાની જિંદગીની અંદર ઝંઝાવાત ધીમે ધીમે ધીમે ધીમે પેદા કરે કે પેલી આમ અગ્નિ જેમ ધીમે ધીમે પ્રજ્વલિત થાય ને, એવી રીતના પહેલા કંઈક થાય, એક ઘટના બને, પછી પેલો અપસેટ થાય, પછી અંદરથી એવો ઊંચો એવો ક્રોધે ભરાય, આમ થાય, તેમ થાય. ખૂબ એટલો બધો તમોગુણ વ્યાપી જાય ને, પછી કંઈક કરી બેસે. તમોગુણની અસર હેઠળ કશું કરી બેસે. દારૂ પીતો હોય એમ જ મદ ચડે ને? તમોગુણનોય દરેક ગુણનો કંઈક તો હોય અસર, અમલ. એટલે એ કંઈક કરી દે. એટલે ઓર તોફાન થાય. પછી એ વધતું જ જાય, વધતું જ જાય, વધતું જાય. એટલે પછી શું થાય? "હવે મારે આમાંથી બહાર નીકળવું પડશે, આ સમાન નથ." પછી એની પરીક્ષા આવશે.

તમોગુણમાંથી છૂટવા માટે સત્વગુણનો આશ્રય લેશે. સત્વગુણનો જેવો આશ્રય લેશે, તમોગુણ ઓછો થવા માંડશે. પણ પેલો ખૂણામાં બેઠેલો રજોગુણ હતો ને, તે ધીમે રહીને મોટો જાડો પાડો થવાનો ચાલુ થઈ જશે. એ એને ખેંચશે. એ એને રોકી રાખશે. "જતો ના રહીશ, સંસારમાં તો બહુ મજા છે, ભાઈ!" એને પકડી રાખશે. કંઈક એવી ચીજો અવનવી એના જીવનમાં પ્રગટ થવાની ચાલુ થાય કે પેલો સત્વગુણ કે ભગવાન કે ઓમકાર કે બધું ભૂલી જાય. "કાતર તો આ મજા કરી લો કે સામે છે, પ્રત્યક્ષ છે." એનો મોજ મજામાં પડે પાછો.

વળી પાછું શું થાય કે એને જે સત્વગુણ છે, તેને પછી ખેંચવાનો ચાલુ કરે ધીમે ધીમે ધીમે કરીને. "ભાઈ, એ બાજુ નહીં, આ બાજુ; એ બાજુ નહીં, આ બાજુ." તો જેટલું એને સત્વગુણનો આશ્રય લીધેલો હોય, તેના પ્રમાણમાં તેની શુદ્ધિ થતી જશે. એ રજોગુણથી પણ થોડુંક વિરક્ત થવાનો શરૂ થશે. શું થશે? એનાથી છૂટો પડવાનો. અને પછી ધીમે ધીમે સત્વગુણ ઉપર ખૂબ નિષ્ઠા, ખૂબ ખૂબ નિષ્ઠા બધી વ્યાપી જશે. એટલે સત્વપ્રધાન બનશે. સત્વપ્રધાન બનશે ત્યારે પછી એની બુદ્ધિ જે છે, તે પણ કેવી થશે? શુદ્ધ સત્વગુણી બની જશે. યોગ વશિષ્ઠમાં રામ ભગવાનની સત્વ ફોરશે. પછી કીધું ને, "જીવનમુક્તોને શું હોય છે? સત્વ હોય છે." અને બાકીના બધાને શું હોય છે? બુદ્ધિ હોય.

એટલે એનું સત્વ જેવું ફોરવાનું શરૂ થશે, સુગંધ આવશે. કોક એની પાસે જઈને બેસે ને, એટલે કહે કે, "મને બહુ શાંતિ લાગે છે, મને બહુ સારું લાગે છે, મને બહુ સંતોષ." કારણ કે પેલો તપેલો આવ્યો હોય, તડકામાં ફરતો હોય, બપોરે બાર વાગ્યે એવી હાલતમાં હે. આમ લુસતો લુસતો આમ છાયડામાં આવે જરાક પેલા લીમડાના ઘટાદાર. અને જે એને લાગે ને શીતળતા, શીતળતા કહેવાય એવી શીતળતા લાગે. આવી વ્યક્તિના પાસે જવા માત્રથી બધું ટાળું પડવા માટે અંદર જે પેલા રજોગુણ ને તમોગુણ ઉછાળા મારતા હોય, એ એના પર પરિણામો જે બધા ઊભા થઈને તે બધા શાંત થવા માંડે. એટલે એના શારીરિક સાંસારિક બંધનોનું શમન થવા માંડે. એ નિર્મળ કેવલ્ય પદને મેળવીને જાતે જ પરમાત્મા સ્વરૂપ બની જાય છે.

પરમાત્માનું જે સ્વરૂપ છે, તે જ રૂપ છે. શું કહે છે? "જે તું છે, તે જ હું છું; જે હું છું, તે તું છે." જે સવારે તમે યાદ કર્યું, એ બ્રહ્મભાવથી પરમાનંદને પ્રાપ્ત કરી અસીમ આનંદની અનુભૂતિ કરે છે.

દાદા ભગવાનના અસીમ જય જયકાર હો! અસીમ, કોઈ સીમા જ નથી એવા જય જયકાર હો! આનંદ, આનંદ, આનંદ, પરમાનંદ! કોણ? દાદા ઈશ્વર. તમારા પરમપિતા પરમેશ્વર છે. પરમેશ્વર પરમાત્મા જે છે, એ જે છે. હવે એ એના પણ ઉપરી છે, એટલા માટે એ દાદા છે. દાદા થયા ને? આપણે પ્રેમથી ઘણી વખત શું કહીએ છીએ? શંકર. કેમ કે હાઇએસ્ટ, બેસ્ટ આપણે એમને માનીએ છીએ કે બધા જ દેવાદિદેવમાં દેવાદિદેવ. એ પણ આગળ ઉપર આપણે જ્યારે યોગ વશિષ્ઠનું અધ્યયન કરીશું કોઈ સમય, ત્યારે તમે જાણશો આગળ કે સદાશિવે સ્વયં પોતાના વિશે અને પરબ્રહ્મ વિશે શું કહ્યું છે.

"હે જ્ઞાનવાન પુરુષ, તમે સતત પ્રયત્ન કરતાં કરતાં આત્માના સ્વરૂપને સમજવાનો પ્રયત્ન કરો." આત્મા દેખાવાનો નથી, આંખોથી જોવાની વસ્તુ નથી, કાનથી સાંભળવાની વસ્તુ નથી. તો તમને એવી જો અપેક્ષાઓ હશે, તો એવું કંઈ થવાનું નથી.

આત્માને સમજવાનો. સમજ્યા પછી શું કરવાનું છે? અનુભવ. પણ બસ બે સ્ટેપ છે: પહેલા સમજો, પછી આ બધું ત્રીજું.

સ્ટેપ તો કે તમે ઓલરેડી બ્રહ્મલીન થઈ ચૂક્યા પછી કોઈ સ્ટેપ છે જ નહી, તમ પહોંચી ગયા. તો આત્માના સ્વરૂપને સમજવાનો પ્રયત્ન કરો. એના જ સતચિંતનમાં પોતાના સમયને જોડો. જોયું, તમારો સમય તમારો સમય લઈને તમે અહીંયા આયા. આત્મા વિશે જાણવા માટેનો પ્રયત્નના ભાગ રૂપે તમે આ બધું અધ્યયન કરી રહ્યા છો, શ્રવણ કરી રહ્યા છો. સૌથી શ્રેષ્ઠ વસ્તુ, બરાબર ને? વ્યવહારિક જેને કહેવાય એવા બધા કાર્યોની અંદર અત્યારે શ્રેષ્ઠ કાર્યો થઈ રહી છે.

તેમાં તમે છોડાયા. તો તમારા બધા જ સમયને શું કીધું? "આત્માના સ્વરૂપને સમજવાનો પ્રયત્ન કરો કે આત્મા શું છે, કેવું છે; શું છે, કેવું છે." પ્રારબ્ધ અનુસાર જે કઈ કષ્ટું કે મુશ્કેલીઓ આવે, તેને ભોગવતા તમારે ઉદ્વિજ્ઞ, ખિન્ન કે દુઃખી થવું જોઈએ. અહીયા આપણને ઋષિ સલાહ આપે કે પૂર્વે કરેલા પૂર્યાષ્ટકના કારણે જે બંધાયેલું પ્રારબ્ધ છે, તે પાકશે જેમ જેમ તેમ તેમ તમને બધા આ કર્મોના પરિણામો આવશે.

હવે તે વખતે જો તમને કષ્ટો કે મુશ્કેલીઓ આવે, તો તેનાથી તમારે ખિન્ન કે દુઃખી થવું જોઈશે? કેમ નહી થવાનું? જો સર્વ કઈ પરમાત્મા છે, પરબ્રહ્મ છે, તો સુખ અને દુઃખ બંને એ જ છે. એ બંને પરમાત્મા. હવે તમે જો સુખને સ્વીકાર કરો અને દુઃખને જાકારો આપો કે તમે ધિકારવાનો શરૂ કરશો, દુઃખી થશો, એટલે શું થશે? કે ખિન્ન કે દુઃખી થવાના કારણે એના દુષ્પરિણામો ઊભા થતા હોય, જે તમને આગળ આગળ ઉપર ઉઠવા નથી દેતું. બરાબર?

એટલા માટે કીધું કે કોઈપણ કષ્ટ આવે, મુશ્કેલીઓ આવે, તો એને શું કરતા શીખવાનું છે આપણે? ધીરજપૂર્વક સહન કરતા શીખવાનું. એ કેવી રીતે થશે? આ પણ પરબ્રહ્મ જ છે. જેવું એવો સ્વીકાર થયો ને, આ દુઃખ છે એ પણ પરબ્રહ્મ જ છે. એના એનાથી અલગ હોઈ જ શકે નહી. કેમ કે પરબ્રહ્મ એક અખંડ છે અને આ જો બીજું ઊભું થયું છે, તો પછી એ એ જ હોવું જોઈએ, કારણ કે બીજું કઈ છે જ નહીં. એટલા માટે એને જાકરના બદલે આપણે જે કઈ મુકષ્ટો કે મુશ્કેલીઓ આવે, તેને ભોગવી લેવાની છે અને શહેજ પણ એ બાબતે ખિન્ન કે દુઃખી થવાનું બંધ કરી દેવું.

બિઝનેસ લોસીસ થઈ જાય, કોઈ અપમાન કરી મૂકે. આ બે પરિસ્થિતિઓ સહજ સામાન્ય ભાવે ઓલમોસ્ટ બધા લોકોના જીવનમાં આવતી હોય છે. એટલે કે એન કેન પ્રકારે જેને કહેવાય એમ તમને ધન લાભ જેમ થતા હોય છે, એમ ધનનાશ પણ થતો હોય. એટલે ધનનાશની સ્થિતિની અંદર અને બીજું આ અપમાન થાય છે ત્યારે.

હવે અપમાન કોને લાગી પડે છે? "મારું અપમાન થયું" એવું કોને લાગે? અહંકારને જ ખબર પડે. અહંકાર જ્યારે જ્યારે ગવાય છે, ત્યારે ખબર પડી જાય છે કે મારું અપમાન છે. કારણ કે પરબ્રહ્મનું તો કોઈ ક્યારે અપમાન કરી શકે? તું જ નથી એના પરબ્રહ્મ સ્વરૂપને, કારણ કે કરતા બીજો કોઈ છે જ નહી. જો બધું જ પરબ્રહ્મ છે, તો પણ સાત્વિક સમજણ વાળો જે સાધક છે, તેને જ આવું બધું સમજાશે અને એ જ આવી સ્થિતિમાં રહી શકશે. ભલા ગબડી પડ્યા છે.

જો તમને એક વાર્તા કહું કે મહાભારત કાળની અંદર એવું હતું કે અર્જુનની એવી પ્રતિજ્ઞા હતી કે જે કોઈ ગાંડીવનું અપમાન કરે, તો તેનો વધ કરવો. તેવી એને ગાંડીવ જ્યારે પ્રાપ્ત કર્યું હતું, તે વખતે આવી પ્રતિજ્ઞા કરી લીધી. હવે એક કાળે એવું બન્યું કે ઘણા રાક્ષસોનો ઉપદ્રવ કઈ થયું ગયો અને કોઈક કારણ વસાત અર્જુનને યુદ્ધમાં જવાની જરૂરત પડી.

મુશ્કેલી એ થઈ હતી કે વનવાસ દરમિયાન તે વખતે જેમ ખ્યાલ છે એ પ્રમાણે કે દરેક ભાઈને અમુક ચોક્કસ સમય સુધી દ્રૌપદી સાથે પતિ તરીકે રહેવાનો અધિકાર પ્રાપ્ત થતો હતો, એક એક મહિનો. તો એ પ્રમાણે તે વખતે યુધિષ્ઠિરનો તે વખતે વારો હતો અને બાકીના ચાર ભાઈઓ બહાર ફડતા હતા, સેવા કરે, રક્ષણ કરે, આ બધું કર્યા કરે એ લોકો જે કઈ બીજા કાર્યો હોય તો. તો યુધિષ્ઠિર સાથે દ્રૌપદી હતા તે વખતે એકદમ આવી સ્થિતિનું નિર્માણ થયું એટલે પેલાએ ત્યાં આગળે અંદર જવું પડ્યું અર્જુને. શા માટે? તો એટલે કે શસ્ત્ર વગર લડવું કેવી રીતે? એટલે એને યુધિષ્ઠિરના સમયની અંદર જ એ ઘરની અંદર, એ પર્ણકૂટીની અંદર, એ ઝોપડીની અંદર પ્રવેશ કર્યો અને પોતાની ગાંડીઓ અને એનું જે એમ કે ભાતું હોય છે તે લીધું બાણનું અને પછી એ બહાર આવ્યું.

યુદ્ધ કરીને બહાર જેવો આવ્યો, એટલે યુધિષ્ઠિરે તેનું અપમાન કર્યું. એને કીધું કે "એવું તો શું હતું તારે કે એમ કે આ ગાંડીવ લેવા છે અંદર આવવું પડે છે? એમનેમ તું કઈ લડી નથી શકતું? એવું તારા ગાંડીવમાં શું હતું?" બોલી છે એવી રીતે બોલી કાઢ્યું, એટલે ગાંડીવનું અપમાન થઈ.

હવે તે વખતે અર્જુન પોતાની પ્રતિજ્ઞા પૂરી કરવા માટે થઈને ને યુધિષ્ઠિરનો વધ કરવા માટે તત્પર થયો. તો આ બાજુ દ્વારકાધીશને ખબર પડી ગઈ કે આ પાંચ પાંડવોમાં આ જો થશે અત્યારે આવી ઘટના, તો આગળ શું પછી? એટલે એ તો મહાજ્ઞાની હતા ને, તો તરત જ ત્યાં આગળે આવ્યા અને અર્જુનને કીધું કે "જો ભાઈ, તું આજે કઈ કરવા જઈ રહ્યો છે, તે શાસ્ત્રો ઉચિત નથી. આવી રીતે નથી, તેવી રીતે નથી." ખૂબ રીતે એને સારી રીતે સમજાયો.

"એટલે તારે તારા જેષ્ઠનો ભ્રાતાનો, જે પિતા સમાન કહેવાય, તેનો તું વધ કરવા માંગે?" તો કે "પણ મારી પ્રતિજ્ઞા?" તો કે "તારી પ્રતિજ્ઞા તારે પૂરી કરવી હોય તો કર ને, કોણ ના પાડે છે?" કે "પણ તું એમનો વધ શા માટે કરવા માંગે છે?" તો કે "તો પણ મારે વધ તો કરવો પડે, મે પ્રતિજ્ઞા લીધું." "પણ તું વધ કરે છે, તો તું ફક્ત એમનો તેજો વધ કરી દે." તેજો વધ અને વધ કર્યા સમાન છે. શાસ્ત્રમાં લખેલું છે કે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિનું અપમાન થાય, ત્યારે તેનો વધ કર્યો છે એવું થાય છે. ખ્યાલ આવ્યો? તેજો વધ એટલે એના તેજનો નો વધ કરો છો, એના પ્રભાવને તમે અસ્વીકાર કરો છો, એટલે તમે એનું અપમાન કરો છો. અપમાન કર્યું એ તે વધ થઈ ગયો, એટલે એનો વધ થઈ ગયો. માટે કીધું છે કે કોઈનું પણ અપમાન ના કરવું જોઈએ. માન આપો, અપમાન ના અપાય.

તો ના આપશો, પણ તેજોવધ ક્યારેય ના કરશો. સમજાયું?

એટલે કે અપમાન ક્યારેય ના. અહમદુભા, એનો અહમ ના દુભાય, ના દુભાવાય કે દુભાવા પ્રત્યે ના અનુમોદાય એવી પરમ શક્તિ આપો, શક્તિ આપો, શક્તિ.

એટલે પછી શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને એને કીધું કે, "તું એમને અપમાન કર. ત્રણ વખત કરી નાખતે અપમાને, એટલે તારો વધ બરાબર થઈ જશે."

એટલે પહેલા તો અર્જુનને, યુધિષ્ઠિરને તુંકારે બોલાવ્યા; પછીથી તેમને એમ કે જોડીમાં સંતાયેલા ને એવા છે તેવું સમજાય; અને ભત્રીજુગે એમને પેલો જુગાર રમ્યા, જુગતું રમ્યાતા તો કે એના જ પરિણામે આ બધું ઊભું થયું છે એમ પ્રમાણે કરીને કીધું. એવા ત્રણ કારણોસર એના ત્રણ વખત અપમાન.