ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૭૨

આપણે એમ કહીએ છીએ ને ઘણી વખતે કે, "આ તો ક્લેમ એવું કરે છે કે આને તો બધું ખબર પડી ગઈ છે અને જ્ઞાની થઈ ગયા છે, અને તોય આવું કેમ કરે?" આપણને એવો પ્રશ્ન થાય છે. તેનો અહીંયા ઋષિ જવાબ આપે છે. પ્રગટવા છતાં પણ શું આત્મજ્ઞાન પ્રારબ્ધ જાતે ત્યાગ કરતા નથી? તેના પ્રારબ્ધના જે સંસ્કારો હોય એ તો પ્રગટ થતા જ હોય છે. એટલા માટે એ આત્મજ્ઞાની નથી એવું પણ હોતું નથી, કારણ કે ઓલરેડી આત્મજ્ઞાન તો એને થઈ ચૂક્યું છે. પણ એને પ્રારબ્ધના સંસ્કારો રીસરફેસ થશે. એટલે કે, આત્મજ્ઞાની થવાની માણસ મૃદુ, ઋજુ, નમ્ર, આદિ બધું હોય, સારી ભાષા બોલતું હોય, શાંત હોય, બધું હોય, પણ તોય ક્યારેક પાછો એને ઉછાળો આવે અને કોકને "અલ્યા આમ કેમ કરે છે?" એવું કહી દે છે. તે વખતે તે વ્યક્તિને એમ લાગે કે, "આ તો મોટો આત્મજ્ઞાની છે ને મને અલ્યા કહે છે? હું તો આમ આમ આમ ને આ મને અલ્યા કીધો!" પાછું ત્યાં આગળ મહાભારત ચાલુ.

એટલે આને સમજાવવા પાછા બીજા શ્રીકૃષ્ણની જરૂરત પડે. એટલે શ્રીકૃષ્ણ એટલે જ્ઞાનપુંજ પોતે જ, બરાબર? શ્રીકૃષ્ણ જ્યાં જ્યાં આવી રીતે જ્ઞાન પ્રગટ થાય છે, ત્યાં ત્યાં ભગવાન પોતે જ પ્રગટ થાય છે જ્ઞાન સ્વરૂપે. કોઈ એને આપે પાછું જ્ઞાન શું? એટલે ત્યાં પરમાત્મા પ્રગટ થયા, એને એવી રીતે જોવાનું છે, એને એવી રીતે સમજવાનું છે. આવી સમજણ વધતા વધતા વધતા વધતા તમે શું થાઓ? આત્મજ્ઞાની થાઓ.

પરંતુ જેવું તત્વજ્ઞાન પ્રગટે છે, એવું જ પ્રારબ્ધ કર્મક્ષય થઈ જાય છે. જેવું તત્વજ્ઞાન, તત્વ વિશેનું જ્ઞાન. તત્વ કયું છે? પરમ તત્વ ૐ પરમ તત્વાય નારાયણાય ગુરુભ્યો નમઃ. અહીંયા ત્રણ વાત કરી દીધી: પરમ તત્વ, નારાયણ અને ગુરુ તત્વ. ત્રણે એક જ. તો એ ત્યાં પ્રગટ થઈ જાય છે ભાઈ. એટલે પ્રારબ્ધ કર્મ જે છે, તેનું ત્યાં આગળ ક્ષય થઈ જાય. જેમ કે, સ્વપ્ન લોકના શરીર વગેરે અસત હોવાના કારણે જાગવાથી વિલુપ્ત થઈ જાય. અત્યાર સુધી એ હતો, પણ એ જ્ઞાનમાં જેવો આવ્યો એટલે એને જે પ્રારબ્ધ બંધાયેલું હતું, તે ક્યારે બંધાયું હતું? અજાગૃત સ્થિતિમાં. હવે જ્ઞાનમાં આવી ગયું એટલે પેલું બધું ઊડી જાય. એટલે એવી રીતે જાગવાથી વિલુપ્ત થઈ જાય છે. તો આ અજ્ઞાનમાંથી જાગે છે એટલે એના પ્રારબ્ધ વિલોપ્ત થાય છે. પાછલા જન્મોમાં જે કરેલા કર્મો છે, એ કર્મોને પ્રારબ્ધ કર્મની સંજ્ઞા પ્રદાન કરવામાં આવેલી.

જ્ઞાની માટે તો જન્મ નથી, જન્માંતર પણ નથી. પતી ગયું. એની તો ત્યાં સુધી અજ્ઞાન છે, ત્યાં સુધી જન્મ પણ છે અને જન્માંતર પણ છે. લોક પણ છે ને પુણ્ય પણ છે ને પાપ પણ છે ને બધું જ બધું કોને છે? અજ્ઞાનીને. જેવું જ્ઞાન પ્રગટ થયું એટલે આ બધું ઊડી ગયું એકદમ. એટલા માટે પ્રારબ્ધ કર્મ જ્ઞાનીને માટે ક્યારેય અડચણરૂપ બનતું નથી. એને સહાયરૂપ છે. એટલે જો એ ભોગવતો બી હોય તો એને એવી રીતે સ્વીકાર કરવાનું કે, "આ મને તો બહુ ગુણકારી છે ભાઈ, હિતકારી છે, ઔષધિ છે, અમૃત છે." એવી રીતે લેવાનું. એટલે એની સહનશીલતા વધશે. સહન કરવાનું શીલ જેને કહેવાય. પ્રગટ છે શીલ, સમાધિ અને પ્રજ્ઞા. શીલ, સમાધિ અને પ્રજ્ઞા. ત્યાં પણ ત્રણ સ્ટેજ બતાવ્યા. તો શીલ પ્રગટ થશે. આ શીલ છે ને, એ શીલ્ડ છે એક્ચ્યુલી. સાંસારિક જે કંઈ બધું આમ આવે ને, તે બધું એની ઉપર આ કકડભૂષ થઈને પડી જાય.

શીલ્ડિંગ ટેકનિક. સહન કરવાનું એટલે કેવું આમ ખમી ખાવાનું દરેક વસ્તુમાં અને છતાં પણ સહેજ પણ અંદર કંઈ પણ ગરમી પેદા ના થાય, કંઈ પણ પરિણામ પરભાવ પેદા ના થાય, એવો પ્રભાવ પેદા કરવાનો પરભાવ વગરનો. કેટલી તાકાત! એને શીલ કીધું. અને બસ એ ત્યાં આગળ રોકી રાખે બધી વસ્તુ. તો સંસાર આખોય બહારનો બહાર જ રહી જાય અને પોતે નિરંતર આત્મમય જ રહી શકે. એવી પછી એનામાં શક્તિઓ આવતી જશે સમત્વ આવવાના કારણે.

એવી રીતે આ શરીર પણ જાગૃત અવસ્થાનું અધ્યાસ માત્ર જ છે. આ તમને અધ્યાસ છે કે આ મારું બોડી છે. વાસ્તવમાં બોડી જ નથી. ધેર ઈઝ નો બોડી. ઓન્લી વન અદ્વૈત પરમ તત્વ એક જ છે. બીજું કશું છે જ નહીં. તો આવી સમજણ ધીરે ધીરે વધતી જશે ભાઈ. અધ્યસ્ત જે યથાર્થ નથી, એની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ શકે? જે યથાર્થ હોય તેની ઉત્પત્તિ હોય. યથાર્થ શું છે? પરમ તત્વ એક જ યથાર્થ છે. બાકી બધું અયથાર્થ છે. તો એની ઉત્પત્તિ જ ક્યાંથી હોય કહે છે? અને ઉત્પન્ન ભક્તિના અભાવમાં એ વસ્તુની વળી સ્થિતિ ક્યાંથી હોય? સ્થિતિ નથી. એટલે જે રીતે દોરડામાં સાપનો ભાસ થાય છે, દોરડામાં સાપ ઉત્પન્ન થતો નથી. તે વખત ના તો એ જગ્યાએ ત્યાં સાપ રહેતો હોય. ખાલી ભાસ, આભાસ, ભાસ્યમાન પરિણામ છે કે આ સંસાર છે, પેલો મને આવું કરે છે. આ પણ શું થયું? ભાસ્યમાન પરિણામ ઉત્પન્ન થયું.

બહુ ભયાનક રિપોર્ટ વાંચીને માણસ ભડકી જાય. એટલે રિપોર્ટ ભાષ્યમાન પરિણામ છે. સમજ્યો? કોલેસ્ટ્રોલ વધ્યું નથી, બીપીએ વધ્યું નથી ને કંઈ થયું નથી. પેલાએ લખ્યું બે લીટી ને સહી કરી એને. તે અધિકાર આપી દીધો તારો. તારો અધિકાર તે આપી દીધો. તારા વતી નક્કી કરે છે એવું આ કે તું બીમાર છું. સમજાય છે? અને પછી એનો ભોગવટો પેટ ભરીને ભોગવવાનો વારો આવે. એટલું બધું દુખાવો થાય, આમ થાય, તેમ થાય. પણ જ્ઞાની હોય એની પાસે જાવ તમે. ગમે તેટલું થતું હોય, તમે પૂછો, "દુખે છે?" "કંઈ થતું નથી ભાઈ, કંઈ થતું નથી." કેમ? તો કે, "બ્રહ્મનું કંઈ થતું નથી. એટલા માટે મારુંય કંઈ થતું નથી." એ પોતે નિરંતર બ્રહ્મમય બની બેઠો છે. હવે બ્રહ્મને ભોગવટો હોતો નથી, સાંભળી લો. એટલા માટે એને પણ ભોગવટો આવતો નથી. એનો જે કંઈ ભોગવટો હોય એ ઊડી જાય. એટલા માટે પણ બ્રહ્મમય રહેવું એ ફાયદાકારક છે.

પ્રોફિટેબલ બિઝનેસ છે. પ્રોફિટેબલ તો બધા બિઝનેસ બ્રહ્મમાં રહીને કરો. "હું બ્રહ્મ છું" કરીને. તો બધો જ પ્રોફિટ તમારો. શું? કોઈ ટેક્સ નહીં આપવાનો પછી તમારે. કારણ કે ત્યાં કોઈ ઇન્કમ ટેક્સ વાળો ઊભો જ નથી. એવા કેવો એવું પ્રોફિટ!

નફો જ નફો ચારે બાજુ. એટલે આ પ્રપંચનું મુખ્ય ઉપાદાન કારણ શું છે? તો કે આત્મા જ છે. જે કંઈ બધું ઊભું થયું છે, કોના માટે ને કોના આધારે છે? તો કે આત્મા માટે, તારા માટે છે. તારા માટે છે તો કે તું જ છે મુખ્ય કારણ. તો જે કંઈ થઈ રહ્યું, તો તને જ કેમ થાય છે આવું? તને પ્રશ્ન થાય છે ઘણી વખત. પણ કે તું જ એનું મુખ્ય કારણ પણ છે, એટલા માટે જ તને થઈ રહ્યું છે ને, પેલા નથી થતું.

હવે જ્યાં આત્માની વાત આવશે તો એક અખંડ છે. એટલે અહીંયા તું પણ નથી, હું પણ નથી, આ પણ નથી ને પેલો પણ નથી. એક અખંડ આત્મા. એટલા માટે કીધું કે તું આત્મા જો. આત્મા જો મોગમ સંજ્ઞામાં સંકેત રૂપે કહેવામાં આવ્યું છે કે તું જે કંઈ જુવે તે આત્મા જોજે. અખંડ, એક અખંડ. અને આમે તે ખંડિત તો કોઈથી થવાનો નથી. એ નથી સળગવાનો, નથી એ કપાવાનો. એવું કોઈ ચપ્પુ, તલવાર બનીને આત્માના ટુકડા કરને તમે કેમ કરો? તો કે આત્માની શક્તિઓને ઓછી આંકીને, તમારી મનની શક્તિઓને અહંકારે કરીને તમે તલવાર ઊભી કરો છો, વિભાગો પાડો છો દરેક ચીજોને. અને તમને એમ લાગે છે કે તમે બધું થઈ ગયું. તો કે વહેતા પાણીની અંદર તમે ટુકડા પાડ્યા છે એવું તમને લાગે કે મેં ટુકડા પાડી દીધા પાણીના. ખરેખર પડે ખરા? તો કે વાસ્તવમાં પડે જ નથી. આ તો તમે પાડે એવું તમે માની.

આ તમારી માન્યતા છે. એટલે માન્યું છે એટલા માટે તમને એવું લાગે છે કે એવું થયું છે. વાસ્તવમાં કંઈ થયું જ નથી.

એટલે આ પ્રપંચનું મુખ્ય ઉપાદાન કારણ કોણ છે? આત્મા છે. જેમ કે માટી દ્વારા નિર્મિત પાત્રોનું ઉપાદાન જે હોય એ શું છે? માટી. તો આપણે આ જે કાંઈ બધું બન્યું છે આખું, એ બધું શું બન્યું છે? તો કે આત્મામાં જ બન્યું છે. એટલા માટે એનો મૂળ ઉપાદાન આત્મા. "અમેરિકામાં આવું બન્યું," આપણે એમ કહીએ. પણ અમેરિકા ક્યાં છે? તો કે પૃથ્વી પર. પૃથ્વી ક્યાં છે? તો કે બ્રહ્માંડમાં. બ્રહ્માંડ ક્યાં છે? તમે છેલ્લે પ્રશ્ન પૂછો. છેવટે બાકી રહી જશે તો કે પરમ તત્વ છે. એ તત્વની અંદરથી જ બધું થયું છે. એટલે જો બુદ્ધિને સારી સંસ્કારિત કરીને, કેળવીને જો પ્રશ્નો કરશો ધીરે ધીરે ધીરે કરતા, તો પણ એક વખત એવું આવી જશે કે બુદ્ધિ હવે કહેશે કે બસ, સૌ પતી ગયું. પરમ તત્વની સામે કશું નથી, કોઈ ઊભો રહી શકે જ નહીં. કોઈ વકીલ ના રહી શકે સંસારની વકીલાત કરનાર.

વેદાંતના અનુસાર આ બધા જ સાંસારિક પ્રપંચ અજ્ઞાન અંધકારને કારણે આત્મામાં જ પ્રતિભાષિત થાય છે. એટલે કે આત્મા જે છે એ જાણે કે તમારો અરીસો છે અને તેની અંદર શું થાય છે? તો કે પ્રતિભાષિત થાય છે. આ ભાષિત પણ નથી થતું, આ તો પ્રતિબિંબ પડે છે. બિંબ પણ નથી. એમ કે સીધું લાઈટ આપ્યું હોય તો આપણે એમ કહીએ કે બિંબ આવ્યું. તો કે ના, સીધું લાઈટ નથી આવ્યું. સીધું લાઈટ નથી આવ્યું, પહેલા એ ત્યાં ભટકાયું અને પછી ત્યાંથી આમ પાછું આવ્યું. એ જગ્યા મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત, અહંકાર ચાર ફંક્શન આપે છે. એ જગ્યાએ આમ આત્મા આમ જાય છે પણ એનામય થઈને પાછો આવે છે. એટલા માટે આવા પરિણામો તમને દેખાય. બાકી મનમાં તો કંઈ છે જ નહીં શક્તિ કોઈ કશું કરવાની. મનને શક્તિ કોને આપી? આત્માએ આપી. પણ આનો સ્વીકાર આપણને જ્ઞાનથી થવો, જ્ઞાન દ્વારા થવો, માત્ર વાંચી લેવાથી નહીં.

આના પર ચિંતન, મનન, નિધિદધ્યાસન ખૂબ કલાકો, આખો દિવસો, વર્ષો બધા એની અંદર ઇન્વેસ્ટ કરેલા હશે ત્યારે એનું ડિવિડન્ડ આવશે. ઇન્વેસ્ટ જ ના કરી હોય, પાછો કે મારા કેટલા ટકા કલ્યાણ થઈ ગયું? તારું ઇન્વેસ્ટ તો કર પહેલા. કે તું કે ના, મારે જાણવું પડે કેટલા ટકા, મારા કેટલા ટકા પ્રતિબિંબિત થાય છે. એટલે પ્રતીત થાય છે ખાલી, છે નહીં. આ રિફ્લેક્શન થયું ને? અહીંથી આત્માનું લાઈટ આમ ત્યાં આગળ છે, એ મન પર પડ્યું એટલે મનમાં પાછી આ બધું ઊભું થવા માંડે છે એકદમ. એટલે એ બધું પ્રતિબિંબિત, પ્રતિભાસ કીધો એને.

"અજ્ઞાન અંધકાર નષ્ટ થવાથી સંસારની સ્થિતિ રહેતી નથી." જો કેવું સુંદર સ્ટેટમેન્ટ કરી દીધું છે કે જેવું અહંકાર કે અજ્ઞાન ગયું. જો અજ્ઞાન છે તો અહંકાર છે. અને અહંકાર જેવો ગયો એટલે અજ્ઞાન પણ જોવા માંડશે. અને જેવું અજ્ઞાન ગયું એટલે જ્ઞાન પ્રગટ થઈ ગયું. અને એટલા માટે સંસારની સ્થિતિ રહેતી નથી. તો સંસારની સ્થિતિ જ્યાં સુધી છે ત્યાં સુધી આત્મા પ્રગટ થતો નથી, અપ્રગટ રહે છે. "પ્રગટ થતો નથી" નો મતલબ એ છે: આત્મા ક્યાંય જતો નથી. કારણ કે એટલો વિશાળ છે, એટલો વ્યાપક છે કે એને ઉપાડીને ક્યાં મૂકો બીજે? એટલી પાછી સ્પેસ કોણ બનાવશે આત્માને બીજી જગ્યાએ મૂકવાની? સમજાય? એટલે આત્મા તો અનંત છે. હવે અનંતને પાછું એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ ખસેડવું હોય તો પાછું બીજું સ્પેસ કેવી રીતે પેદા કરો? ઓલરેડી એ તો અનંત છે. એમ તો સંસારની સ્થિતિ રહેતી જ નથી પછી.

બધું જ્ઞાન થઈ જાય છે. એટલા માટે સંસાર હોતો જ નથી.

જેમ ભ્રમ બુદ્ધિથી ગ્રસ્ત મનુષ્ય દોરડીરૂપ બુદ્ધિને છોડી દઈ એને સર્પ બુદ્ધિથી ગ્રહણ કરી લે છે. અર્થાત દોરડીને સાપ સમજવા માંડે છે. એ જ પ્રમાણે અજ્ઞાની માણસ મૂઢ સત્ય આત્માનું બોધ ન હોવાથી, આત્માનો જ્ઞાન ના હોવાથી, આ ભ્રમ બુદ્ધિવશ સાંસારિક પ્રપંચનું અવલોકન કરે છે. પછી એ સંસાર જોયા કરે. જ્યારે મનુષ્ય સારી રીતે દોરડીને ઓળખી લે છે, તો પહેલા જોયેલા સાપની ભાવના રહેતી નથી. એટલે એના સંસાર પર પછી પણ ભાવ થતો નથી. પહેલા તો રસના ટપકા પડતા હતા. "સોનું મળશે ને કંઈક જાતની જગ્યાઓએ ફરવાનું મળશે ને." આ બધું સંસારમાં છે. આત્મામાં તો ક્યાંય ફરવાનું હોતું જ નથી. બધું આત્મા બની ગયો, તમે ક્યાં ફરશો? સમજાયું? તો જ્ઞાન જેવું પ્રગટ થાય છે એટલે સંસાર ગાયબ થઈ જાય છે. પછી તમારી દ્રષ્ટિ સંસારી રહેતી નથી. આત્મા સન્યાસી છે. આત્મા એકલો જ સન્યાસી.

આત્મા સન્યાસી એ પરિપ્રાતક, બધું છોડીને.

સંસાર ભાવ જતો રહ્યો છે એટલે એ સંન્યાસ કે આત્માને પોતાનો જ અનુભવ નિરંતર છે, ભરપૂર છે, સંપૂર્ણ છે અને એમાંથી બહાર નીકળતો જ નથી. એટલે એને સંસારમાં જવાની જરૂર પડતી નથી. જે પોતે જ પોતાનામાં એટલો બધો એવો સંન્યાસી, સંન્યાસ કરીને બેઠો છે. પોતાનો ન્યાસ કરે છે, સ્વનો ન્યાસ, સંન્યાસ. જે રીતે અધિષ્ઠાન એટલે કે આધાર. અધિષ્ઠાન શબ્દ વારેવારે વપરાયો છે વેદની અંદર. એને સ્પષ્ટ સમજી લેજો. કોઈપણ આધાર હોય એને અધિષ્ઠાન કહેવાય. તો મૂળ બેઝ પાયો શું છે? એમ જ્યારે આપણે પ્રશ્ન પૂછીએ ત્યારે કે આધારરૂપ આત્મા. બેઝિકને આધારચક્ર કહેવામાં આવે છે, એ પણ એક આધાર. તો આત્મતત્વનું જ્ઞાન થઈ જવાથી પ્રપંચ સંસાર શૂન્યતાને પ્રાપ્ત થઈ જાય. પ્રપંચ શૂન્ય થઈ જાય. બધું એકદમ પેલી મશીનરી બંધ થઈ ગઈ હોયને એવી રીતે કરતું એકદમ બંધ થઈ જાય. સંસાર હોય ત્યાં સુધી ભયંકર અવાજો, કોલાહલ, ક્યાંય કેટલો બધો અવાજ, અવાજ, અવાજ બધું લાગે.

તમે આત્મામાં જીવવા બેસો, સુંદર મજાનું ધ્યાન થયું હશે ત્યારે તમને ચોક્કસ આ અનુભવ આવ્યો હશે. એકદમ શાંતિ, નિર્મળતા. બહાર કોલાહલ બંધ નથી થયો, તમને સંભળાવાનું બંધ થયું. તમે ગ્રહણ કરતા નથી આત્મા સ્વરૂપે, બાકી બધું ચાલ્યા કરે છે.

આ સંસાર કેવો છે? અનાદિ અનંત છે. પણ કોના માટે? અજ્ઞાનીના માટે. જ્ઞાનીને તો પૂરો થઈ ગયો. જેવો અજ્ઞાનમાં આવ્યો એટલે પૂરું થઈ ગયું. એટલે આ બધી બાબતોની સ્પષ્ટતા રાખવાની છે. કારણ કે એક બોલશે કે સંસાર તો અનાદિ અનંત છે. બીજો કહે છે અનાદિ અનંત છે. તો પેલો જ્ઞાની એને કહે છે, "ત્યાં જઈને તો પછી આ એટમબોમ્બ અહીં ફૂટશે ને ત્યાં ફૂટશે એનો કેમ બુમાબૂમ કરતો તું? આટલો બધો ભડકાટ કેમ કરતો તું? અનાદિ અનંત છે ને સંસાર તો તારો તો ચાલ્યા જ કરવાનો છે ને? તો પછી બુમાબૂમ શું કરે?" એટલે જ્ઞાનીને ટાળક હોય. લાખો બોમ્બ ભલેને ફૂકે, એને કશું નથી. કારણ કે એ તો જ્ઞાનમાં છે, આત્મામાં. અને આત્મામાં કોઈ બોમ્બ ફૂટતા નથી ને કશું થતું નથી. કારણ કે આત્મા સ્વયં કેવું છે? શાંતિ સ્વરૂપ છે. એવી સ્થિતિમાં શરીર, દેહ પણ પ્રપંચરૂપ એટલે કે અયથાર્થ હોવાના કારણે પ્રારબ્ધની સ્થિતિ કઈ રીતે રહી શકે?

એટલે એના શરીરને, એના મનને પણ પછી ભોગવતો રહેતો નથી. કોને? જ્ઞાનીને. એટલે એ ભોગવતો નથી. થશે કદાચ તો પણ એ ભોગવતો નથી. ઠોકર વાગશે, કંઈક નાનો ઘા પડશે, કંઈક થશે જો પ્રારબ્ધ છે એના પ્રમાણે તો પણ એને એની કોઈ ભોગવટો આવતો નથી.

ત્યારબાદ હવે પૂરું થયું. એક ટાઈમ સુધી પ્રારબ્ધ કર્મો છે. સમાપ્ત થયેથી હવેનો ટાઈમ થઈ ગયો જીવનમુક્ત થવાનો. તો જીવન એટલે શું? સંસાર છે તેને જીવનની ભાવના આપવામાં આવી છે. જીવ જીવન એટલે વનમાં જવાનું, જીવનમાં જવાનું. કોઈ અસીવનમાં જાય, કોઈ તુષીવનમાં જાય, બધા વનના જાતજાતના નામ આપે છે ને? કોઈક વૃંદાવનમાં જાય તેવી રીતે આ જીવનમાં જાય છે. બરાબર? એટલે એવો જીવ જે છે તે શું થયું? તો કે એના પ્રારબ્ધ કર્મો હવે સમાપ્ત થઈ ગયા. એટલે એ ઓમકાર સ્વરૂપ બ્રહ્મની, ઓમકાર સ્વરૂપ બ્રહ્મની, આત્માની સાથે એકતાના ચિંતનથી, આત્માની સાથે એકતાના ચિંતનથી. જો, જે ચિંતવ્ય છે તે જીવ છે, પણ જેનું ચિંતન ચાલી રહ્યું છે તે આત્મા છે. અને તેનું ચિંતન કરતાં કરતાં તે એકરૂપ થઈ જાય છે. યોગ શરૂ થઈ ગયો છે એટલે. અને પછી એ યોગ પૂરો થઈ જાય છે. કારણ કે જોડાઈ જાય છે, એકરૂપ બની જાય છે.

જે અનુરૂપ છે તે જ અનુરૂપ છે. "જે તું છે તે હું છું, જે હું છું તે તું." અને પછી વેદ જોડાઈ ગયો. બસ, કામ પૂરું થઈ ગયું છે. ભાઈ, સંસાર છે જ નહીં પછી ક્યાં ગયો પૂછવાની જરૂરત જ નથી. પછી તો શું? એટલે આ તો આત્મા હતો, જીવ બનીને સંસારમાં ખોવાયો, ખૂબ ખરડાયો અને હવે ફરી પાછો જાગ્યો એ પોતાના સ્વપ્નમાંથી, સંસારરૂપી સ્વપ્નમાંથી. એ જાગૃતિમાં આવ્યો એટલે સીધો તુરિયાતીતમાં બેસી ગયો.

પછી જે રીતે વાદળોના દૂર થઈ જવાથી ભગવાન ભાસ્કર પ્રકાશિત થઈ જાય છે, બસ એવું જ્ઞાન થાય ને ત્યારે બહુ અજવાળું, એટલું બધું અજવાળું લાગે. દા પૂછવાની અંદર ઓ બહુ જબરજસ્ત આનંદ, આનંદ, આનંદ, આનંદ થઈ જાય. તો કે એકી સાથે પાંચ પાંચ વસ્તુઓનો અનુભવ થાય. આમ પાંચ નથી, આ તો આપણે કહેવું પડે વ્યવહારિક બાબતે કે સંપૂર્ણ આનંદ હોય, પૂર્ણ આનંદ જેને કહેવાય. આનંદની કોઈ પરાકાષ્ટા જ નથી એમ. અસીમ આનંદ, અસીમ પ્રકાશ, અસીમ શાંતિ, અસીમ શક્તિ અને અસીમ જ્ઞાન. આ ઓલ એટ અ ટાઈમ આ પંચામૃત છે. આ પંચા અને એનું આસ્વાદન કરે કોણ? તો કે આત્મા, બીજો કોઈ નહીં. કારણ કે આસ્વાદન કરતા બેસતા જ એનું સ્વરૂપ જે છે ને અત્યાર સુધી જીવ હતું તે બદલાઈ ગયું. હવે સીધું એ આત્મા થયું.

યોગી સાધકે સિદ્ધાસનમાં બેઠા પછી વૈષ્ણવી મુદ્રા ધારણ કરવી જોઈએ. વૈષ્ણવી મુદ્રા ત્યારબાદ જમણા કાનની અંદર ઉત્પન્ન થતો નાદ સતત સાંભળવો જોઈએ. સિદ્ધાસન કેવી રીતે કરવું? તો કે ડાબા પગની એડીથી ગુદાસ્થાનને અને જમણા પગની એડીથી જનનેન્દ્રિયના મૂળને દબાવી, શરીરને સીધું રાખી, ત્રિબંધ એટલે મૂળબંધ, ઉડ્ડિયાન બંધ અને જાલંધર બંધ ત્રણેય કરી એકસાથે લગાવે ત્યારે સિદ્ધાસન પૂરું થાય. ત્યાર પછી અપલક નેત્રોથી બાહ્ય દ્રષ્ટિને અંતરલક્ષ કરવાનું. અપલક દ્રષ્ટિ અહીંયા આગળ આમ આ નાકની સિદ્ધાંતની અંદર બાર આંગળ દૂર, બાર આંગળ આ છ આમ જુઓ અહીંથી આમ છ અને એટલા જ બીજા અહીંયા આગળ આટલે આ આ જગ્યાએ જોવાનું. આ રીતે જોવાનું છે અને અહીં જોતા જોતા દ્રષ્ટિ અંતરદ્રષ્ટિ કરવાની. સતત અહીં જોયા કરતા આ જગ્યાએ. એવી રીતે અપલક નેત્રોથી બાહ્ય દ્રષ્ટિને અંતરલક્ષ કરી ભૃકુટિની મધ્યમાં જોવું તેને વૈષ્ણવી મુદ્રા કહેવામાં આવે.

આ મુદ્રા થઈ ગઈ વૈષ્ણવી. આ રીતે નાદનો કરવામાં આવે એમ બેઠા બેઠા અંતરલક્ષ કરીને જે કંઈ આવે છે તેને સાંભળ્યા કરો, સાંભળ્યા શ્રવણ કરો. બાહ્ય ધ્વનિઓને એ આવૃત કરી લે છે એવી રીતે.

યોગી સાધક બંને પક્ષો, અકાર અને મકારને જીતીને, ક્રમશઃ સંપૂર્ણ ઓમકારને ધીરે ધીરે આત્મસાત કરી તુરયાવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી લે છે. આ થોડું ગોળ બાબતો છે અહીંયા આગળ. એટલે જ્યારે તમે આવી રીતે સિદ્ધાસનમાં સીધા બેસીને વૈષ્ણવી મુદ્રા કરી અંતરલક્ષ્ય કરશો, એટલે શું થશે? તો કે ત્યારે શું થશે કે અંતર લક્ષ્ય કરતા જ અકાર અને પુકાર મકાર બંને અલોપ થવા માંડશે. બે પાંખો ફફડાવવાની જે છે ને અંદર બહારવાળું જે કાંઈ છે મુવમેન્ટ છે, બધું બંધ થવા માંડશે. હવે તમને નાદ સંભળાવવાનું શરૂ થશે. બહારના બધા જ અવાજો બંધ થઈ જશે અને પછી એ સર થશે. એવી રીતે ઓમકારને ધીરે ધીરે આત્મસાત કરીને તુરયાવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી લીધી. આ જ્યારે થાય ત્યારે જ ખબર પડે. એટલે શું છે? તો કે ભાઈ, સિદ્ધાસનમાં બેસો અને વૈષ્ણવી મુદ્રા કરો અને અહીંયા આગળ અંત લક્ષ્ય તમારું કરો અપલક નેત્રોથી.

હા, એક વાત યાદ આવી. એક વખતે તમને આગળ કોઈક સમયે જ્યારે અનુકૂળતા હશે ત્યારે જોઈશું. નેત્રજ્યોતિ વર્ધક એવો એક યોગ છે, એના વિશે વાત કરવાનું મને ક્યારેક કહેજો. યાદ રાખો, દિવસે દિવસે વધશે અને નેત્રોની જ્યોતિ એટલે ચશ્મા નંબર તો ઠીક છે, પણ બીજું બધું ઘણું ઘણું થશે. એવો સરસ મજાનો એવો એક યોગ પણ છે. એમ કરતાં કરતાં શું થશે? તો કે તુર્યા અવસ્થાને પ્રાપ્ત કર. અભ્યાસની પ્રારંભિક અવસ્થામાં આ મહાન નાદ, અનાહત ધ્વનિ, વિભિન્ન પ્રકારે સંભળાય છે. ત્યારબાદ જ્યારે અભ્યાસ ઘણો વધારે થઈ જાય છે, અભ્યાસની કોઈ લિમિટ નથી મૂકી, બે મિનિટ કરવું, પાંચ મિનિટ કરવું. એટલે અભ્યાસ એટલે સતત કરે એને અભ્યાસ કહેવાય. હવે આમ નિરંતર ૨૪ કલાક તો થતો નથી. આ તો બરાબર છે. એટલા માટે કીધું કે રોજ અભ્યાસ કરવો જોઈએ. એટલે ૨૪ કલાકમાં બી તમારે આમ એક નક્કી કરો એક સમયે અને પછી બસ આ અભ્યાસ કરવો.

તો એવો અભ્યાસ જ્યારે ઘણો વધારે થઈ જશે ને, ત્યારે એના સૂક્ષ્મ અતિ સૂક્ષ્મ રૂપ ભેદ જે છે, કોના? નાદના, એ પણ તમને સંભળાવવાના ચાલુ થશે અને એ બહુ જ આહ્લાદક હોય છે. એટલે આપણે આમ પરમ શાંતિમાં જાણે બેઠા હોય ને, એકદમ ત્યાં થાળી પડે ધડમ દઈને અને જે આમ થાય ને બધું ધ્રુજી ઉઠે છે, એવું કશું થશે નહીં. એવો નાદ છે, એવો સૂક્ષ્મથી સૂક્ષ્મ નાદ સંભળાવાના શરૂ થાય.

તો પ્રારંભિક કાળમાં આ નાદની ધ્વનિ કેવી છે? તો કે સમુદ્ર જાણે ચાલતો હોય, સમુદ્ર જે મોજાનો અવાજ આવતો હોય છે, એવા પ્રકાર. હવે સમુદ્રને તટે એટલે કે કિનારા ઉપર એક અવાજ હોય છે. સમુદ્રની વચ્ચે વચ જાવ ત્યારે બીજો અવાજ હોય છે અને એ સમુદ્રની પણ અલગ અલગ અવસ્થાઓમાં પણ એના અલગ અલગ અવાજો હોય છે. તો આવો એક ધ્વનિ સમુદ્રનો, પછી મેઘનો, ભેરી એટલે કે રણસિંગું ફૂંકાય. રણમાં જાય તે વખતે એ લોકો પહેલા જોરથી ફૂંકતા હતા રણસિંગ. એ સાંભળે એટલે સુરવીરોને સુરાતન આવે અને કાયરોને બધાને કંપન પેદા થઈ જાય, ધ્રુજી ઉઠે, ભડકી જાય, સંતાઈ જાય, ભાગી જાય. એટલે સુરવીર હોય એ ફાઈટિંગ મોડમાં આવી જાય અને પેલા લોકો ફ્લાઈટ મોડમાં જતા રહે. એક ભેરીનો અવાજ સાંભળીને સમજાય છે? એટલે ભેરીનો અવાજ સાંભળવા જેટલી પહેલા તો તાકાત પેદા કરી લેવાની આપણે. સુરવીરતા જોઈશે ને?

પછી આગળ લડવાનું છે આપણે તો બધી વૃત્તિઓની સામે લડવાનું છે. એટલા માટે જરૂરી કે સુરવીરતા શીલથી આવશે. વેર ભયલા ક્યારે આવે? બીજો છે જ નહીં. ઝરણાના ઉત્પન્ન થતા ધ્વનિ સમાન આવા બધા અવાજો એક પછી એક શરૂ થાય છે.

વચ્ચેની અવસ્થામાં, મધ્યમા અવસ્થામાં શું થશે? થોડા મોટા જુદી જાતના અવાજો. તો કે મૃદંગ વાગતો હોય એવા અવાજો આવશે, ઘંટ વાગતો હોય, નગારાનો અવાજ થતો હોય એવું સંભળાય. અંતમાં એની ઉત્તર અવસ્થાની અંદર બંસીનો નાદ આવશે, વીણાનો નાદ આવશે, મધુર મધુર ભમરાનો અવાજ આવશે. આવા આવા અવાજો સંભળાશે. આવા સૂક્ષ્મથી સૂક્ષ્મ હોવા છતાં અનેક પ્રકારના બધા અવાજો સંભળાય, પણ મુખ્ય આદ નાદ કીધેલા છે. તે નિરંતર નાદનો અભ્યાસ કરતા જ્યારે ભેરી વગેરેનો અવાજ તેજીથી મોટેથી સંભળાવવા લાગે, ત્યારે એમાં પણ સૂક્ષ્મતર નાદ સાંભળવાનો વિચાર કરવો જોઈએ. એટલે કે ભેરીનો જે મોટામાં મોટો અવાજ આવતો હોય, તે વખતે એક આમાં કેવું થાય છે કે એના ઓસીલેશન એમ થાય જેમ ઉપકાર કરીએ છીએ એ જ પ્રમાણે. તો જ્યારે મોટામાં મોટો અવાજ આવે છે, ત્યારે સૌથી સૂક્ષ્મ અવાજ આની અંદર શું છે?

એટલે હાઈએસ્ટ રેન્જ ઉપર તમે જ્યારે પ્લે થઈ રહ્યો છે, ત્યારે એની લોએસ્ટ રેન્જનો વિચાર કરવાનો કે આમાં પણ સૂક્ષ્મ અવાજ કયો? એને પકડવાનો. પછી એ શું થશે કે પેલો શમતો જશે અને આ અવાજ મોટો થતો જશે. આ ફ્રિક્વન્સી મોટી મોટી મોટી મોટી મોટી થતો. પછી એ બહુ જ મોટી થાય, તે વખતે પાછી એક ત્રીજો અવાજ જે હોય તેની ફ્રિક્વન્સીનો વિચાર કરવાનો. એમ કરતાં કરતાં બધા નાદનું શ્રવણ થાય છે.

તો એટલે એવું થવાથી શું થશે? તો કે નાદમાં રૂચિ રાખનારા સાધકે ઈચ્છવું જ હોય કે એ ઘન એટલે કે મોટા નાદને છોડીને સૂક્ષ્મ નાદ, મંદ ધ્વનિ અથવા ફરીથી સૂક્ષ્મ નાદ છોડીને ઘનનાદમાં મનને કેન્દ્રિત કરે. વાઈસે વર્ષા પણ કરી શકાય એવું અહીંયા લખ્યું છે. સામાન્ય રીતે એવું કંઈ થતું નથી ને એટલો કંઈ ટાઈમ મળતો બી નથી. શું? તમે એક વખત નાદ શ્રવણની અંદર પડ્યા ને એટલે મન બન જેવું કંઈ રહેતું કશું રહેતું જ નથી. પછી ખાલી બસ એ નાદ જ રહી જતો હોય છેવટે. તો એવી સ્થિતિ આવી જાય કે બસ કશું છે જ નહીં. એ કશું નથી વાળી સ્થિતિ છે તે બહુ છે. એ જ બધું છે. એ જ બધું એટલે એવું કરવાને ચિત્ત શું થશે? તન્મય થઈ જશે. તન્મય એટલે લીન થશે. શેની અંદર લીન થશે? પેલા પરમ તત્વની અંદર લીન થશે. કશાકમાં તો થવું જ હોય ને? એટલું બધું સૂક્ષ્મ સૂક્ષ્મ સૂક્ષ્મ થયું થયું થયું થયું પછી ક્યાં ગયું?

તો કે લીન થઈ ગયું. શેમાં લીન થઈ ગયું? પરમ લીન એટલે.

સાધકનું મન પછી શું થશે કે આવા પ્રકારની અભ્યાસ ચાલવાના કારણે સાંસારિક એવા બાહ્ય પ્રપંચોથી વિસ્મૃત થઈ જશે. એ બધું ભૂલતો જશે ધીરે ધીરે, કારણ કે એને કામ આ બાજુ જો ફોકસ જ્યાં હશે ત્યાં તમારી એનર્જી જાય છે. માસ્ટરે આવું કહ્યું હતું, બરાબર? એટલે હવે અહીંયા આગળ તમે સંપૂર્ણતા, તમારી જે આખી જીવત્વની જે કંઈ ઊભી કરેલી છે, એ બધી કઈ બાજુ જોવા માંડી? ફોકસ તમારું ક્યાં છે? આત્મા ભણી. તો આત્માની અંદર જ બધી એનર્જી પાછી જશે. હવે જ્યાંથી નીકળી હતી ત્યાં લીન થઈ જઈ છે. જીવ સ્વરૂપે તમે અમુક બંડલ લઈને આવ્યા હતા આ અવતારની અંદર. હવે અહીંયા આવીને શું કર્યું? સાધના કરી. શેની કરી? નાદની કરી. પહેલો નાદ, બીજો નાદ, છેવટે પછી બંસીનાદ અને છેલ્લે પછી જે ઘનઘોર નાદ એક આખો ઊભો થતો હોય છે મેઘ જેવો અને બસ એની અંદર પછી એવું લીન થઈ જાય.

એનું હાઈએસ્ટ અને લોએસ્ટ રેન્જ, લોએસ્ટ રેન્જ પૂરી થઈ, પૂરી થઈ, પૂરી થઈ, પતી ગયું. છતાં એ વાગ્યા જ કરે.

અમને એક અનુભવ એવો થયો. અમે અહીંથી જગન્નાથપુરી ગયા. ત્યાં અમારે એક જગ્યાએ જ્યાં રહેવાનું હતું તે જગ્યાએ બહુ સુંદર હતું. પેલું ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટલ મ્યુઝિક બધું આખી કોલોનીમાં ચારે બાજુ બધે વાગ્યા જ કરે, વાગ્યા જ કરે. સવારે પણ વાગે, સાંજે પણ વાગે. હવે એમાં એ લોકો અલગ અલગ વગાડતા હોય એ બધું બરાબર છે, પણ એમાંથી એક વસ્તુ પકડાઈ ગઈ. હવે એક વસ્તુ એવી અંદર ચિત્તની અંદર આવી ગઈ. અહીં આટલો ટાઈમ થયો, મને આઠ મહિના થયા, પણ જેવો હું આ બાબત પર બેસીને આમ શાંતિથી બેઠો, તો મને ઘણી વખત હું એનો વિચાર ન કરતો હોવા છતાં અંદર જાણે એ મ્યુઝિક પ્લે થતું હોય એવો મને અનુભવ આવ્યો. આ નાદમાં લીન થઈ જાવ. સંપૂર્ણ તે સંસાર, સંસાર ભાવ, સંસારી વૃત્તિઓ બધું ખલાસ થવા માંડે. બસ આ એનું કારણ છે. તેની જરૂરિયાત એટલા માટે છે કે તમે આમાંથી નિવૃત્તિ પામો સંસાર બાબતમાં.

એટલે બીજે ક્યાંય પણ મનને અહીં તહીં ભ્રમિત થવા દેશે નહીં.

મન સૌથી પહેલા જ્યાં ગમે ત્યાં સૂક્ષ્મ, અતિ મંદ અથવા ઘન નાદ ઉપર લાગે છે. ઘણી વખત કોઈને મોટો જોઈએ, કોઈ નાનો. એટલે એને ત્યાં મનને પોતે ત્યાં આગળ કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ. એવું કરવાથી ચિત્ત જાતે તન્મય થવા માંડે. ચિત્ત પોતાની મુવમેન્ટ જે કહેવાય ને, કરવાનું મોમેન્ટમ ગુમાવવા માંડે. સ્થિર થવા માંડે, શાંત થવા માંડે. અચિત કેવું છે? તો કે એક કટોરાની અંદર પાણી ભરેલું હોય અને એને તમે કટોરાને જાણે કે આમ એક ટકોરો મારો અને પછી જે પાણીની સ્થિતિ થતી હોય છે, બસ એવું છે ચિત્ત. એને સમજી. જ્યારે મન કેવું છે? તો કે એ કટોરાને તમે બસ એમ મૂકી રાખો અડધો કલાક. હવે કશું જ થતું નથી ત્યારે જો તમે પાણીની સપાટીને જોશો તો જેવી છે એ તમારું મન છે. પાછું એમાં આમ કરીને આમ જોશો, તમારું મોઢું દેખાશે. પણ ત્યારે બોલો ને કે "હું આત્મા છું." અરીસાની અંદર જેટલી વખત જુઓ, દરેક વખતે બોલો, "હું આત્મા છું, હું આત્મા." દાઢી કરતા, બ્રશ કરતા કેટલી બધી સાધના કરી શકો તમે.

સામે કોઈકને જુઓ છો તો તેની આંખોમાં તમારું પ્રતિબિંબ પડ્યું છે, ત્યાં બોલો તમે, "હું આત્મા છું, હું આત્મા છું, હું આત્મા." તું તો છે જ નહીં. ત્યાં ભેદભાવ પેદા થાય છે. તમે ખાલી એ બોલો, એનો પણ જે કંઈ નામરૂપ છે એ બધું અંદર જ વિલીન થવા માંડશે. આમ એટલો બધો પ્રભાવ પ્રચંડ પેદા થશે કે ના પૂછો. એ પોતાપણું ગુમાવી બેસે તમારી બાજુમાં આવીને બેસે પછી.

એટલે શું થશે કે સંસારી વૃત્તિવાળા લોકો તમારાથી ભાગવા માંડશે, પણ જેને સતનો સંગ કરવો છે એવી વૃત્તિવાળા લોકો તમારી નજીક આવશે, બેસશે. એ તમારી સાથે જ રહેશે અને તમને ક્યારેય છોડીને નહીં જાય. એમને જવું પડે તોય તકલીફ પડે, કારણ કે એમને એમનો પાછો એમના સંસાર, એમના કર્મો બોલાવે એટલે એમને જવું પડે તો એમને ગમે અંદરથી આમ એમ થાય કે આવું ના થાય, શક્ય હોય તો અહીં રહેવાય તો સારું. હવે વૈકુંઠ છોડવાનું કોને ગમે? આ તો એનાથી ઉપરની વાત છે. એટલે મન બાહ્ય પ્રપંચોને ભૂલી જાય છે, વિસ્મૃત કરી દે છે અને દૂધમાં મળેલા જળની જેમ ધ્વનિમાં એકાકાર થઈ જાય. દૂધમાં એક વખત પાણી નાખી દીધું પછી આવું તમે પાણી છૂટું પાડી શકો, દૂધ પાડી શકો. બસ એવી રીતે મન તમારું ક્યાં જશે? આત્મામાં. એમ એ રીતે મન નાદની સાથે અકસ્માત જ અનાયાસે ચિદાકાશમાં પોતાને વિલીન કરી દે છે.

બસ આત્માની અંદર જતા રહ્યા સીધા.

ત્યાં શ્રવણ કરતાં કરતાં જેને શ્રવણનો પેલો અંદરથી ખોલવા માંડે તો એ આ કામ કરી શકે અને આ પણ એક રસ્તો છે. સંયમી પુરુષે સંયમ, યમ્ય એટલે અનુશાસન, સંયમ એટલે સંભાવથી બધે અનુશાસન કરતો હોય તેવો સંયમી. આ સંયમ કોની પર થાય ભાઈ? ઇન્દ્રિયો પર થાય. સંયમ કોની પર થાય? વૃત્તિઓ ઉપર થાય. સમજાય? તો એવો સંયમી પુરુષ ઈચ્છવું જ હોય એને, એવું હોય કે નાદ શ્રવણથી ભિન્ન ભિન્ન વિષયો, વાસનાઓને ઉપેક્ષિત કરીને એને પછી છોડી દે. આની પર ગ્રહણ કરે એટલે ફોકસ અહીંયા છે એટલે પેલું એને જવા માંડશે. આ કેવી વાત છે કે ગેટ ઉપર કોઈક વ્યક્તિ આવે હોય, કંઈ આપણને બા, કંઈ આપણને બા, કંઈ આપણને બાકલે અને અંદર બધું ઇરીટેશન થતું હોય. તમે શું કરશો? તો કે એક રેડિયો કે ટીવીની અંદર કોઈક મનગમતું તમે મ્યુઝિક મૂકી દેશો એટલે પેલું સંભળાવવાનું બંધ થાય. આનો વોલ્યુમ મોટો કરો.

તમે આને સાંભળો છો અને પેલાને ઇગ્નોર કરો. એનો ટાઈમ થશે એટલે પેલો તો પાંચ મિનિટ પછી જતો જ રહેશે. એટલે "ડોન્ટ ફાઇટ ઇવિલ, જસ્ટ ઇગ્નોર ઇવિલ." ઇવિલ હોતું નથી, ઇવિલનેસ હોય છે. એટલે "ડોન્ટ વેસ્ટ યોર એનર્જી ટુ ફાઇટ આઉટ ઇવિલ." એનો એટલે પાતળી પડવા માંડશે, એ મેરે જવા માંડશે. કશું કરવાનું હોતું નથી. એટલે ઉપેક્ષિત કરી શું કરવાનું? સતત અભ્યાસ દ્વારા મારા મનને તે જ સમયે, તત્ક્ષણ એ નાદમાં નિયોજિત કરી દેવાનું. "એંગેજ યોર અટેન્શન ધેર."

ફોકસ ફાઇન ટ્યુનિંગ કરી દેવાનું. પેલું આમ આમ કરીને કરોને કેમેરામાં ફાઈન ટ્યુનિંગ એવું આમ કે વધારે સ્પષ્ટ, વધારે શાર્પ દેખાય છે.

હવે સંભળાવું છું, ફાઈન ટ્યુનિંગ એવું. અને કોનું છે આ પાછું? અનાહતનું. તો નાદ કોનો છે? તો કે ત્યાંથી આવે છે, કે છે. હવે જો, ભગવાનના ઘરના વાજા જેને સંભળાય, તે ભગવાનને ઘેર જાય ધીરે ધીરે. એટલે ખબર પડી જાય કે ભગવાન ઘણા બાજુ. ખબર પડી ગઈને, એટલે પછી એ ભળી ચાલવા માંડે. પહોંચી જ જશે ને! બસ, એટલે એવું એને ને સાધકને પણ ઉત્સાહ થાય. ધીરે ધીરે અવાજ મોટો થાય, મોટો થાય, મોટો થાય, મોટો થાય, ખૂબ મોટો થાય. ખબર પડી જાય, ગરાઈ ગયું. અને એ જુએ ત્યાં આગાડે, એટલે એ સાંભળે ત્યારે એટલો મોટો અવાજ. બસ, પતી ગયો. પોતાપણું ભૂલી ગયો. ત્યાં કામ પૂરું થઈ જાય.

એટલે એ નાદમાં હંમેશા ચિંતન દ્વારા એમાં જ રમણ કરે, કરતો રહે. યોગી સાધકે ઈચ્છવું જોઈએ. જેને યોગ આવો કરવો છે, તેને સતત ચિંતન કરતા નર શ્રવણ એ જ એનું ચિંતન છે. જો અહીંયા આગળે મનથી કોઈ વિચાર કરવાનું ચિંતન વાળી વાત નથી આ કેસની અંદર. ચિંતાઓને છોડીને. ચિંતા ચિતા સમાન બાળી મેલશે, વગર લાકડાઈ મેલ દેને ભાઈ! એટલે ચિંતાઓને છોડીને, બધી જ જાતની ચેષ્ટાઓમાંથી મનને હટાવીને, કહ્યું ને અમના, કટોરરાજીઓ શાંત કરી દેવાનું મનને. કશું અને કંઈ ના કરો, એટલે ધીમે ધીમે શાંત થવા માંડે. નાદનું જ અનુશ્રવણ, શ્રવણ, મનન અને ચિંતન ત્રણેય કર્યા જ કરે; કારણ કે ચિંતન દ્વારા સહજ ચિત્તનો નાદમાં લય થઈ જાય છે.

જે રીતે ભમરો ફૂલોનો રસ ચૂસતા ચૂસતા પુષ્પની સુગંધની જરાય અપેક્ષા રાખતો નથી. એક વસ્તુ લે છે, એને રસ જોવે છે અને સુગંધ જોઈતી નથી. ભમરાને સુગંધી એ ત્યાં જાય છે, પણ એને સુગંધ જોઈતી નથી. એ રસ લેવા ગયો છે ત્યાં, તો એ રસ લે છે, બરાબર? એવી રીતે સતત નાદમાં તલ્લીન રહેનારો ચિત્ત વિષય-વાસના વગેરેની ઈચ્છા કરતો નથી. આ ચિત્તરૂપી અંતરંગ ભુજંગ, એને ભુજંગ કીધો, સાપ કીધો. અંતરંગ અંદર સળવવાળા કર્યા જ કરે છે. એટલા માટે ઘડીમાં આમ હોય ને ઘડીમાં આમ થઈ જાય, ઘડીમાં આમ હોય. કંઈક કંઈક ચિત્ત પોતે એવી રીતે કરે, એટલે એને ભુજંગ કીધો અને કડે છે જીવને પાછો એ બહુ.

એટલે ચિત્તરૂપી ભુજંગ જે છે, તે નાદને સાંભળ્યા બાદ એ સુંદર નાદની ગંધથી બંધાઈ જાય છે અને એટલે પોતાની ચંચળતાને છોડી દે છે. પછી એની મુવમેન્ટ જે છે, એ બધી બંધ થવા મળશે એમ કે "વિસ્મૃત્ય વિશ્વમેકાગ્ર". ત્યારબાદ એ મન વિશ્વ એટલે સંસાર, સંસારિકતાને ભૂલી જાય. એકાગ્રતાને ધારણ કરીને વિષયોમાં પણ અહીં તહીં એમ ક્યાંય પણ દોડતું નથી.

વિષય-વાસના રૂપી બાગમાં, વિષય-વાસનાનો બાગ કીધો અહીંયા. જો, આ બધા ઋષિ-મુનિઓ છે, બાગ-બગીચામાં જ ફરતા હતા, પણ કયા? વિચરણ કરનારા મનરૂપી ઉન્મત્ત ગજેન્દ્રને. જો, મનને અહીંયા હાથીની ઉપમા હતી. જેમ હાથી ડોલતો ડોલતો બધે ફર્યા કરે, એવું મન અત્યંત શક્તિશાળી ને એવું વિશાળ હોય છે કે ડોલતો ડોલતો બાગની અંદર ફરતો હોય. આ નાદરૂપી અત્યંત તીક્ષ્ણ અંકુશ જ સમર્થ હોય છે. જેમ હાથીને કંટ્રોલ કરવા માટે ઉપર અંકુશની જરૂર પડે. "અંકુશ મુદ્રામ્ આવાહયામિ" (અંકુશ મુદ્રાનું આવાહન કરું છું) એમ કરીને પરમ તત્વને જળની અંદર, કળશની અંદર લાવવામાં આવે છે. પરમ તત્વનું આવા અવતરણ કરવામાં આવે છે. પૂજાપાઠ કરોને, કળશની અંદર લાવો છો કે નથી લાવતા? તો આમ અંકુશ મુદ્રામાં વાહ આમની આમ કરવાનું. શું? ઉપરથી ઉર્ધ્વમાંથી, ઉર્ધ્વમાંથી તમે લાવો છો એ તત્વને.

પાછું ફરી તમે અહીંયા આગળ એવી રીતે, એવી રીતે એ નાદને ગ્રહણ કરે છે. આ તો આખી બીજી વાત કરી દીધી. તો ચિત્ત વિષય-વાસના વગેરેની પછી ઈચ્છા થવાની ઓછી થતી જશે, ક્ષીણ થતું જશે ધીરે ધીરે ધીરે ધીરે. અને ટીબી થઈ જાય વાસનાને.

આ ચિત્તરૂપી અંતરંગ ભુજંગ નાદને સાંભળ્યા બાદ સુંદર નાદની ગંધથી બંધાઈ જાય છે અને તરત જ બધી ચંચળતાને છોડી દે. એટલે એ સંસારને ભૂલી એકાગ્રતાને ધારણ કરે છે અને ક્યાંય પછી એ દોડતું નથી. એટલે આ અંકુશ જે છે, તે બહુ જરૂરી છે. નાદરૂપી અંકુશ મનરૂપી હાથીને કંટ્રોલ કરી દે છે. આ નાદ મનરૂપી હરણને બાંધવા માટે જાળનું કામ કરે છે. હવે હરણની ઉપમા આપી મનને; કારણ કે ચિત્ત છે એ ભાગમભાગ કરે, કુદાકૂદ કર્યા કરતું હોય છે. એટલે હરણ કીધું. મનરૂપી તરંગને રોકવામાં તટનું, કિનારાનું કામ કરે.

જો, થોડાક વિચારશીલ વ્યક્તિઓ હોય, તો એ લોકોને આવું બધી ઉપમાન, ઉપમાન, ઉપમેય ને એ બધી વસ્તુઓ આપે. એટલે પછી એનું મન ત્યાં બંધ થઈ જાય. એટલા માટે આવી ભાષામાં લખવામાં આવતું. તો વાંચવા માત્રથી પેલાને એવી અસર થવા માંડે કે જાણે, "આહા! ક્યા બાત હે! ક્યા બાત!" એમ કરતો કરતો ત્યાં પહોંચી જાય. તમ જીવાય પેલા મુશાયરાની અંદર બધા હોય છે. અમુક લોકો આમ "ક્યા બાત હે!" કે "બહુ સરસ, બહુ સરસ!" એમ કરતાં કરતાં એ લોકો ત્યાં મૂળ તત્વને ઘણી વખત ઝાંખી પામી લેતા. પણ પૂરું સમજાય નહીં, કારણ કે આત્મા પૂરો સમજ્યા નથી હોતા, એટલા માટે. છતાં પણ એનો અનુભવ તો આવી જાય બધાને.

પ્રણવ બ્રહ્મરૂપ પ્રણવમાં, બ્રહ્મરૂપ પ્રણવમાં સંયુક્ત થયેલો આ નાદ જાતે જ પ્રકાશ સ્વરૂપ છે. શ્રવણ તમે નાદનું કરશો, પણ તમને પ્રકાશ, પ્રકાશ, પ્રકાશ અને પ્રકાશની પાછો કેવો પ્રકાશ? તો કે આત્માનો પ્રકાશ. એટલે જ્ઞાન બધું અંદરથી આમ ઉઘડવાનું ચાલુ થતું હોય. જાણે સૂઝ પડવાની ચાલુ થાય, અંદરથી બધું સૂઝ પડે, બધું ખબર પડવા માંડે. મારા ફાધર કહેતા હતા એમ, "ગમ પડી જાય બધી તરત." ત્યાં સુધી તો કે, "તને ગમ ના પડે." એવું બોલતા. "ગમ પડવી જ હોય." આ ગમ એટલે આ જે છે પડે છે, એને ગમ કહેવાય. એવું ખબર પડે પછી મન ત્યાં જ એ પ્રકાશ તત્વમાં લય થઈ જાય છે. ત્યાં પરમ શ્રેષ્ઠ ભગવાન વિષ્ણુનું પરમ પદ છે. મનમાં આકાશ તત્વનો સંકલ્પ ત્યાં સુધી રહે છે, જ્યાં સુધી શબ્દોનું ઉચ્ચારણ અને શ્રવણ થાય. આ નાદ કરવાનો એક બહુ સુંદર બીજો ઉપયોગ છે, આ જે આંગળી.

એ આકાશ તત્વની બરાબર કોકની સામે આમ કરવું નહીં, બરાબર સમજ્યા? હું ઊંચું કરું. પણ આ અગ્નિ તત્વ છે તેને આકાશ તત્વનો મિલાપ કરી દેવાનો. બધી આંગળીઓને ખુલ્લી રાખવાની આ રીતે. અને પછી આને પલાઠી વાળીને સીધા ટટ્ટાર બેઠા હોય ત્યાં આગળ, તો અહીંયા આગળ મૂકવાની આપણે ગોઠણ ઉપર, આકાશ તરફ રાખી અને સામાન્ય સ્પર્શ થતો હોય એટલું જ રાખવાનું છે. સહેજ જ ટચ થાય છે ને ત્યાં. હવે આમ જરાક વાર રાખશો ને એટલે પાછું ચાલુ થશે. જો, ધન ધન ધન ઘનઘોર. પછી એનું એ જ બની જશે. આંખો બંધ કરો. ચિત્તને ત્યાં આગળ મૂકી દો. આ જેટલા ઠપકારા થાય છે ને, એ ઠપકારાને સાંભળ્યા કરો. ગણશો નહીં, સાંભળજો, અનુભવજો. બેસી જાવ. પછી નિશબ્દ, શબ્દ રહિત થયાથી મન પરબ્રહ્મના પરમાત્મ તત્વનો અનુભવ કરવા લાગે. બહુ સરળ સાધના છે, એકદમ. બસ, કશું જ નહીં. સવાર-સાંજ જ્યારે જ્યારે સમય મળે ત્યારે બેસી જાવ.

આંખો બંધ કરી દો અથવા અહીંયા આગળ એકાગ્ર દ્રષ્ટિ તમારી નાસિકા આગ્ર કરીને બસ આ સ્થિતિની અંદર તમે બસ આનો અનુભવ લીધા કરો. અહીંયા ઠપકારા થાય ત્યાં ઠપક ઠપક ઠપક. ઘણી વખત એવું લાગે કે આપણા હૃદયના ધબકારા આપણે સાંભળી રહ્યા છીએ. પણ ભલે, કશો વાંધો નહીં. એને સાંભળ્યા કરો અને ત્યાં પહોંચી જશો. ક્યાં છો ખબર નહીં. ગમે કાળનું ભાન ભૂલી જશો, સ્થળનું ભાન ભૂલી જશો. અને ત્યારે તમે નક્કી માનજો કે તમે પરમ તત્વમાં જશો. એટલે અહીંયા આગળ કીધું, "આકાશ જે છે ને, આકાશ મુદ્રા કેમ કરાય?" કે આકાશ જે છે તેને જે ગુણ છે તે નાદ છે. નાદ ક્યાં પ્રગટ થાય? અવાજ ક્યાં આવ્યો? આકાશમાં. એટલા માટે હવે આકાશ કેવું? પાંચે પાંચ તત્વોમાં સૂક્ષ્મથી સૂક્ષ્મ અને પ્રથમ આકાશ પ્રગટ્યું. પાછું પંચભૂતોની જો વાત કરીએ તો પણ પ્રથમ આકાશ. આકાશમાંથી વાયુ. વાયુ ક્યાં વાય?

આકાશની અંદર. આકાશ હોય તો વાયુ વાય ને? આકાશ જ ના હોય તો આ પથરામાં વાયુ વાય? વાયુ વાવવાનું જે આખું ચલન જે છે, જે પેદા ક્યાં થાય છે? કે આકાશ. એટલે આકાશ મુદ્રા સવાર-સાંજ. આના બધા બહુ બેનિફિટ છે. બીજા બધામાં પડતો નથી, પણ ખાલી કરો તો ખરા. મનની હયાતી ત્યાં સુધી બની રહે છે જ્યાં સુધી આ નાદ ધ્વનિને તમે સાંભળતા નથી. જેવો એ સંભળાવાનું એક વખત શરૂ થયો, એ રીતે નાદના સમાપન થયેથી મન પણ અમન થઈ જાય છે, શૂન્યવત થઈ જાય છે, સંપૂર્ણત શાંત થઈ જશે. સશબ્દ કોઈને આપણે બહુ ઝાઝી ઝાઝી ધમાલ ના કરવી હોય એમ કોઈ કહે, "યાર, મને કંઈક શીખવાડો, કંઈક હા સારું સમજાવો." તો, "લે, આટલું કરીને પાંચ મિનિટ બેસ." કે, "ચાલુ કર. કાલ છ મિનિટ બેસજે, પરમદહાડે સાત મિનિટ." પણ પછી મિનિટ ઉપર ધ્યાન ના જવું જોઈએ. બેસાય એટલું બેસવાનું એમ કહેવાનું. પછી આપણે, "તારાથી જેટલું બેસાય, પાંચ મિનિટથી શરૂઆત કર.

કે સવાર કર, બપોર કર, સાંજ કર. ફાવે તો બે ટાઈમ કર, બરાબર? સવાર-સાંજ." પછી ફાવે તો ત્રણ ત્રણ ટાઈમ કર. પછી તો કે, "દર કલાકે કર." તમને ફાવતું હોય તો પાંચ મિનિટ કરવાનું દર કલાકે જાગતો.

હોયને, એ દરમિયાન પાંચ મિનિટ કન્સીસ્ટન્સી બનતી જશે. ધીરે ધીરે, ધીરે ધીરે કરી સંચય થવા માંડે. શેનો? સત્વનો. બેસવાનું કેમ? ઠેરરાવ કેવું? સત્વનો નો સંચય થાય.

તમે ભાગતા હોય ને હુંય ભાગતો હોવ, બેય જણા. તો આપણે કોઈપણ વસ્તુ આદાન-પ્રદાન કરવી હોય તો શું કરવું પડે? તમારી ને મારી, બેય જણાએ ભાગવાનું બંધ કરવું પડે અને પછી આપી શકાય કે લઈ શકાય, બરાબર? અથવા બીજો ઉપાય શું કરવો પડે? તો કે તમારી ગતિ સાથે મારી ગતિને તાલ મિલાવવાનો, તાલમેલ કરવાનો. અહીંયા તાલમેલ થઈ જશે એટલે ચાલ, બરાબર છે.

હાઈએસ્ટ ફ્રિક્વન્સી પછી બિલકુલ ઝીરો ફ્રિક્વન્સી પર પહોંચી જશો. એકદમ ટોપ પર પહોંચો અને પછી બધું બંધ. એમ તલ, એમ એમ કરતાં કરતાં અત્યા સુધી પહોંચી જવાય. શૂન્યવત થઈ જશે. શૂન્યવત એટલે હમન, અમન, શાંતિ.

શબ્દયુક્ત ધ્વનિરૂપ નાદ અક્ષર-બ્રહ્મમાં ક્ષીણ (લય) થઈ જવાથી એ નિ:શબ્દ પરમપદ કહેવાય. જ્યારે સતત નાદનું અનુસંધાન કર્યાથી સમસ્ત વિષય વાસનાઓ પૂરેપૂરી નષ્ટ થઈ જાય છે. તે ઉપરાંત મન અને પ્રાણ બંને સંશય રહિત થઈ જાય. બોલો, ઘટ મોટી વાત નહીં! તો દરેક વસ્તુમાં ડાઉટ તો રહ્યા જ કરે.

વસ્તુઓમાં ડાઉટ, વ્યક્તિઓમાં ડાઉટ. આ સંસાર આખો ડાઉટમાંથી ઊભો થ પછી વધતો જ જાય છે. જુઓ, તમે જેટલું ડાઉટ કરતા જશો એટલો તમારો સંસારે વધ્યા જ કરશે, વધ્યા જ કરશે. અહીંયા શું થયું? તો કે મન અને પ્રાણ બંને સંસાર રહિત થઈ ગયા. સંસર રહિત થવાથી નિરાકાર પરમ બ્રહ્મની અંદર લય પામી જાય છે.

કરોડો કરોડો નાદ અને બિંદુ, કરોડો કરોડો નાદ અને બિંદુ એ બ્રહ્મરૂપ પ્રણવનાદમાં વિલીન થયું જાય. એ યોગી જાગૃત, સ્વપ્ન અને સુસુપ્તિ દરેક અવસ્થાઓમાંથી થી મુક્ત બનીને બધી જાતની ચિંતાઓથી રહિત થઈ જાય છે.

ચિંતા કોને થાય? ચિત્ત હોય એને ચિંતા થાય. તો ચિત્તનું ચલન જ બંધ થઈ ગયું. કોઈ શાંત થઈ ગયો, સ્થિર થઈ ગયો. હવે અંદર અંદર કોઈ મુવમેન્ટ જ નથી. સ્થિરતા આવી ગઈ. નેહ, એટલે હવે શું થશે? ચિંતા પણ નહીં થાય.

ચિંતા નહીં થાય એટલે પછી આપેલા બધા પોઈઝન, બધું પેદા કરે ને માસી? બધા જાત જાતના પેલા કોટીસોન ને એવા બધા જે રસાયણો, ચિંતા કરવાથી પેદા થનારા જે રસાયણો, એ બધા એ રસાયણો બંધ થઈ જશે પેદા થતા. એટલે બધા રોગ બધા એકદમ મટી જશે. શારીરિક બધા રોગ મટી જશે. પહેલામાં પહેલા માનસિક બધા રોગ એનાથી પહેલા મટી જશે. તમે હારું થઈ જશે. ચિંતા. હા, ફક્ત ચિંતા જ નહીં કરવાની. આમ કહેતા આવી જાય ને લોકો, "તું ચિંતા ના કરતો," "તું ચિંતા ના કરતો." એટલે હવે એ ચિંતા જાણે એવું હોય, માથે લઈ લીધી છે એને અને એનું એ કરી નાખશે. આપણે હવે કંઈ કરવાનું રહેતું નથી. એટલે તમારે ખાલી મનમાં રાખવાનું, ભગવાને તમને કહી દીધું છે: "તું ચિંતા ના કરતો, હું બેઠો છું." તો હવે એ તો છે જ ને! એટલે કીધું કે એની પર ભરોસો મૂકો, એની પર શ્રદ્ધા રાખો. કયા પરમ તત્વ પર?

કે સમર્થ બેઠો છે અને ચિંતાશી.

વાતની સમર્થ બેઠો છે અને ચિંતા રહિત છે. એટલે બધા રોગ ભાગી જશે, બધું સારું થઈ જશે. એટલે બધું સર્વાંગ સારું થઈ જાય એને કલ્યાણ કીધું. અને છેલ્લે પરમ તત્વોમાં લીન થઈ જવાનું. કેવી મજાની વાત છે! એટલે શું થાય કે એ યોગી જાગૃત, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ વગેરે દરેક અવસ્થાઓથી મુક્ત બનીને બધી જાતની ચિંતાઓથી રહિત થઈ જાય છે. એવી સ્થિતિમાં એ યોગી મરેલી વ્યક્તિની જેમ મૃતવત રહે છે. અવશ્ય જ એ યોગી મુક્તાવસ્થા પ્રાપ્ત કરી લે. કોઈ મુવમેન્ટ નહીં, કશું જ નહીં, બસ. અને એ યોગી શંખ, દુદુંભી વગેરે લૌકિક નાદનું શ્રવણ ક્યારેય કરતા નથી. અલૌકિક નાદ છે આ બધા. જે અવસ્થામાં મન અમન થઈ જાય છે, મન મન રહેતું નથી. એટલે અમન થઈ ગયું એટલે શાંતિ થઈ ગઈ. મનનું મનપણું છે એટલે કાં તો તમને અવાજ કરશે કાં તો ફોટો બતાવશે. ફોટો ફેક્ટરી છે ને એ તો. તો એ બંધ થઈ જશે.

પછી ધીરે ધીરે અહીંયા ફક્ત નાદની વાત આવી છે. ઓડિયો નથી એટલે ઓડિયો જ છે, વિઝ્યુઅલ નથી. પણ વિઝ્યુઅલ પણ બંધ થઈ જશે. હળવેથી ધીરે ધીરે ધીરે કરતા એ અવસ્થા પ્રાપ્ત થયેલી શરીર લાકડાની જેમ ચેષ્ટા રહિત બની જશે. અને એ મન ના તો ઠંડી જાણે છે, ના તો ગરમી જાણે છે, ના તો એને કોઈ સુખ અને દુઃખનો અનુભવ થાય. એ લાકડું પડ્યું હોય એને કંઈ ખબર પડે? કશું થતું નથી. તો એ એવી રીતે કાષ્ટવત બની જાય છે જેનું દેહ જે છે તે. એ યોગી હવે મનના લેવલે એટલે એને ઠંડી ગરમી લાગતી નથી, એને સુખ દુઃખ થતું નથી એમ કહી દીધું. મનના લેવલે શું થયું? તો કે માન અપમાનથી એ પર થતો જાય. કોઈ કે માન આપ્યું તો એ જોયા કરતો હોય અને અપમાન આપ્યું હોય તો એ જોયા કરતો હોય. એને કંઈ ફરક પડતો નથી. કશું એને અડતું નથી, નડતું નથી, લાગતું નથી ને વળગતું નથી. એ ચોંટે જ નહીં, નોનસ્ટિક થઈ ગયું.

નોનસ્ટિક સમાધિ દ્વારા એ આ બધાને છોડી દે. યોગીનું ચિત્ત ત્રણેય અવસ્થાઓમાં, જાગૃત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ વગેરેનું ક્યારેય અનુગમન કરતું જ નથી. તે એનાથી પર બની જાય છે. મતલબ કે નિરંતર તુર્ય સ્થિતિને પામે છે. અમન શાંતિ એટલી બધી ઠંડક લાગશે. આ જેમ એસીની ઠંડક હોય છે ને એવી મગજની અંદર ભળાઈ જશે. બહુ ઠંડી શું? પણ શરદી ના થાય એનાથી કોઈ દાડો. એવી ઠંડક લાગશે તમને.

એ યોગી જાગૃત અને નિદ્રાની અવસ્થાથી મુક્ત થઈ જશે. આજે વ્યવહારિક અવસ્થાઓ છે જેને આપણે જાગૃત કહીએ, જે વાસ્તવમાં જાગૃત નથી. એ જાગૃત સ્વપ્ન અવસ્થા કારણ કે તમે સંસાર રૂપી સ્વપ્ન જોઈ રહ્યા છો અત્યારે. એટલે એને સ્વપ્ન જાગૃતિ કહ્યા કરું છું. જાગૃતિ જેવું સ્વપ્ન છે. જાગૃતિનું સ્વપ્ન જુઓ છો તમે ખરેખર કે તમે જાણે કે જાગ્યા છો અને પછી હવે સંસાર જુઓ. પણ વાસ્તવમાં જ્યારે તમે જાગૃતિમાં આવશો ત્યારે તમને સંસાર જણાતો જ નથી. એટલે એ જાગૃતિને તુર્ય કીધું, એને જાગૃતિ નથી કીધું. આ બધા જો શાસ્ત્રો એ શબ્દોના આંતર છે. પણ એક સ્થિતિ છે બસ, એની સમજણ હોવી જોઈએ. ધેર ઈઝ અ કાઈન્ડ ઓફ સ્ટેટ ઓફ માઈન્ડ, સ્ટેટ ઓફ બીઈંગ કે જ્યાં અમન છે, શાંતિ છે અને ફુલ્લી કોન્શિયસ. શોધ કોના પ્રત્યે? સ્વભાન, પોતાનું ભાન. બીજા કોઈ એને આત્મા કીધો. જે સ્વભાનમાં હોય એને આત્મા કીધો.

અને બીજું ના હોય, એક જ હું અદ્વૈત ઊભું થઈ જાય સંપૂર્ણપણે ત્યારે તુર્યા આવે છે. અને તુરિયા આવે એટલે અદ્વૈત ઊભું થઈ જાય. આમ તરત જ કાર્ય પરિણામ જેવી વાત છે. આમ જોવા જાવ શબ્દોથી બોલીએ તો. બાકી તો આમ કરીને આમ બસ. દ્રશ્ય વસ્તુના અભાવમાં પણ જેની દ્રષ્ટિ સ્થિર થઈ જાય એને પછી કોઈ દ્રશ્ય વસ્તુઓ રહેતી નથી. એટલે સંસાર દેખાતો નથી. વગર પ્રયત્ને જેનો પ્રાણ પોતાના સ્થાને સુસ્થિર બની જાય. કશું જ કર્યા વગર સ્થિરતા બિલકુલ. બોલો પાંચ મિનિટ, મોટામાં મોટી ફિંગર. પાંચ મિનિટ શરૂઆત કરો, શ્રવણ કરો બસ. સુસ્થિર બની જાય. તેમજ કોઈપણ પ્રકારના આશ્રય કે અવલંબન વિના જ જેનું ચિત્ત સ્થિરતા મેળવી લે એવો એ યોગી બ્રહ્મનમય પ્રણવનાદની અંતરવર્તી તુર્યા અવસ્થા, એને પરમાનંદ કીધો. માં હંમેશા સ્થિર થઈ જાય. બોલો કેટલી અદભુત વાત છે! વાસ્તવમાં આપણે એટલે આમ થઈ જાય.

આ ઉપનિષદ આવી રીતે રહસ્યમય છે, રહસ્યાત્મક જ્ઞાન આપનારું.