ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૯૫

કૃષ્ટ જ્ઞાન એટલે કે પ્રજ્ઞા નિશૃત થયેલ છે, પ્રગટેલ જેનામાંથી પ્રજ્ઞા પ્રગટે છે. તો પરમાત્મા તો કેવા છે? તો કે પરમ પ્રજ્ઞાવાન છે અને પ્રજ્ઞાનું બધાને દાન કરે છે. પાછા જે લાયક બને છે તે દરેકને એ આવી રીતે આપે પણ છે. એને ના તો ઉપરથી, ના તો આમ તેમથી, અહીંથી તહીંથી, કઈથી પણ વચ્ચેથી કોઈપણ રીતે સારી રીતે પકડી શકાય છે. જેનું નામ મહદયશ એટલે કે સર્વત્ર કીર્તિમાન છે. એની કોઈ ઉપમા પણ નથી. એને સમાન કોઈ ઉપમા નથી કે એના જેવું કોણ છે એમ હું કહી શકું. એમ એ આના જેવા છે કે તેના જેવા છે એવું કહી શકાતું નથી.

એ પરમાત્માનું કોઈ રૂપ દ્રષ્ટિની સામે ટકતું નથી. એટલા માટે જ પરમાત્માને જોઈ શકાતા નથી. એને કોઈ આ આંખોથી જોઈ શકતું નથી. જે સાધક પોતાના હૃદયમાં રહેલા પરમાત્માને ભાવપૂર્વક હૃદય અને નિર્મળ મનથી જાણી લે છે, એ અમરત્વ પ્રાપ્ત કરી લે છે.

"હે રુદ્ર, સંહારક દેવ!" રુદ્રદેવને સંહારક દેવ કીધા છે. શેના? સંસ્કૃત શ્લોકનો ટુકડો, ચોક્કસ મૂળ પાઠ અસ્પષ્ટ (અંદાજે 'દુષ્ટ વૃત્તિઓનું શમન કરનારું આપનું કલ્યાણકારી રૂપ' એવો ભાવ) આપ જન્મ-મૃત્યુના ચક્રથી મુક્ત છો એવું જાણીને કોઈ ડરપોક આપના આશ્રયમાં આવે અને કહે છે કે, "આપ પોતાના કલ્યાણકારી રૂપથી હંમેશા મારું રક્ષણ કરો," તો આપે તો એવું કરવું જ જોઈએ ને? કે એવો ડરપોક હું આવ્યો છું તમારા રક્ષણમાં. સીધો સીધો નથી કહેતો, હવે આમ ગોળ ફેરવીને કહે છે કે એવો કોઈ આવે (મારા જેવો) તો મારું રક્ષણ કરજો પ્રભુ. તો એનું રક્ષણ તો તમારે કરવું જ જોઈએ ને? એનો મતલબ એ કહે છે કે, "પ્રભુ, મારું રક્ષણ કરો."

"હે રુદ્રદેવ, અમે વિવિધ હવિશ્યાનને લઈને હંમેશા આપનું આવાહન યજન કરીએ." વિવિધ હવિશ્યાન એટલે શું? જે જે કોઈ ચીજોને આપણે લઈએ છીએ સામે દ્રષ્ટિમાં, આપણે સ્વાદમાં, આપણે શ્રવણમાં, આપણે નાસિકા દ્વારા કે સ્પર્શ દ્વારા, એ બધું જ જ્ઞાનેન્દ્રિયોથી પ્રાપ્ત કરેલું જે કાંઈ છે તે બધું વિવિધ હવિશ્યાલ છે. તો એ આપણે એને અર્પણ કરવું જોઈએ. એવી રીતે જો જ્યારે કરવામાં આવે છે ત્યારે અમે આ તમારું યજન કરીએ છીએ ભગવાન, એમ તમને સમજી લેજો.

"આપ કોપાયમાન થઈને અમારા વીર પુરુષોનો નાશ ના કરો." વીર પુરુષો હંમેશા નાશ પામતા હોય છે. તમે જોયું છે ને? તરત કોઈને કોઈ લડાઈમાં કૂદી પડે અને પોતાના નામરૂપનો નાશ કરી નાખે. પણ એમની વીરતા એ બહુ એટલી પ્રખર હોય કે વારેવારે એવું એ લોકો કર્યા જ કરતા હોય.

"ના તો અમારા પુત્રોમાં, અમારા આયુષ્યમાં, અમારી ગાયોમાં કે અમારા અશુઓમાં કોઈ કમી ના કરશો." કાંઈ પણ ઓછું ના કરશો. થોડું ઓછું દેખાતું બંધ થઈ જાય તો કેટલી મુશ્કેલી પડે! થોડુંક ઓછો સમય સંભળાતું થઈ જાય તો કેટલી મુશ્કેલી પડે! તો એ કહે છે કે અમારી ગાયોમાં એટલે અમારી ઇન્દ્રિયો કોઈ પણ નિસ્તેજ ના બની જાય એટલું તમે કરજો.

હવે પાંચમા અધ્યાયમાં કહે છે કે, "દ્વે અક્ષરે બ્રહ્મપરે ત્વનંતે વિદ્યાવિદ્યે નિહિતે યત્ર ગૂઢે।" (શ્વેતાશ્વતર ઉપનિષદ ૫.૧) કાર્ય બ્રહ્મથી પણ ઉત્કૃષ્ટ છે એ અનંત સત્તા, અવિનાશી, જેમાં વિદ્યા અને અવિદ્યા બંને રહેલા છે અને જે પ્રાણીઓની હૃદય ગુફામાં રહેલા છે. શરણશીલ એટલે કે નશ્વર તો અવિદ્યા છે અને અવિનાશી જીવાત્મા વિદ્યા છે. જે વિદ્યા અને અવિદ્યા બંને પર શાસન કરે છે એ આ બંનેથી ભિન્ન સત્તા છે. એનાથી પણ ઉપર છે, સર્વોત્કૃષ્ટ છે, સર્વસમર્થ છે.

એમ જે અદ્વિતીય પરમાત્મા પ્રત્યેક યોનિના અધિષ્ઠાતા છે, જે સંપૂર્ણ ચોરાસી લાખ યોનિઓને વિભિન્ન રૂપ પ્રદાન કરે છે, જેણે સૌથી પહેલા ઉત્પન્ન થયેલા કપિલ મુનિને વિશિષ્ટ જ્ઞાન સંપદાથી સંપન્ન કર્યા તથા તેમને ઉત્પન્ન થતા જોયા હતા, એ વિદ્યા અને અવિદ્યાથી પર એવું પરમ તત્વ જ છે.

આ પ્રકાશ સ્વરૂપ પરમાત્મા સૃષ્ટિ કાળમાં આ જગત ક્ષેત્રમાં એક એક જાળ એટલે કર્મફળ બંધનને અનેક પ્રકારે વિભક્ત કરીને સ્થાપિત કરતા પ્રલયકાળમાં એનો સંહાર કરી દે છે. એ પરમેશ્વર કલ્પના અંતરની શરૂઆતમાં (કલ્પાંતર – એક કલ્પના પૂરી થાય અને બીજી શરૂ થાય એ બેની વચ્ચેનો ગાળો) એમાં પ્રજાપતિઓની સૃષ્ટિને ઉત્પન્ન કરી અને એ બધાની ઉપર પોતાનું આધિપત્ય રાખે છે.

જે રીતે સૂર્યદેવ એકલા જ ઉપર, નીચે, અહીં, ત્યાં બધી દિશાઓને પ્રકાશિત કરતા દેદિપ્યમાન થાય છે, એવી રીતે એ પરમ પુરુષ ભગવાન પ્રકાશ સ્વરૂપ અને વર્ણીય (એમનું વર્ણન કરવા યોગ્ય છે એટલે વર્ણીય કીધા) એકલા જ સમસ્ત ઉત્પત્તિકારક શક્તિઓ પર પોતાનું આધિપત્ય રાખે છે. કોઈ પણ શક્તિ એવી નથી કે જે પરમાત્માની પોતાની નથી કે એમની પાસે નથી. ઇનફેક્ટ, જે કાંઈ ઉત્પન્ન થયું છે સર્વ કાંઈ બધું તે પરમાત્મા જ છે.

જે પરમાત્મા સંપૂર્ણ જગતની ઉત્પત્તિના કારણરૂપ છે, જે સમસ્ત તત્વોના સ્વભાવને પરિપક્વ કરે છે, જે સમસ્ત પકવેલા અથવા પરિવર્તનશીલ પદાર્થોને વિવિધ રૂપોમાં બદલ્યા કરે છે, જે સંપૂર્ણ ગુણો (એટલે સત્વ, રજસ અને તમસ) ને એને અનુરૂપ કાર્યોમાં નિયુક્ત કરે છે, જે સંપૂર્ણ જગતના અધિષ્ઠાતા છે, તે પરબ્રહ્મ જ છે.

તે પરમાત્મા વેદોના ગુહ્ય સારરૂપ ઉપનિષદોમાં રહેલા છે. વેદના ઉત્પન્ન કરતા એ પરમાત્માને બ્રહ્મા જાણતા હતા. જે પુરાતન દેવગણ અને ઋષિગણ એ પણ પરમાત્મ તત્વને જાણતા હતા. એ અવશ્ય તેમાં તન્મય બનીને અમૃત સ્વરૂપ થઈ ગયા હતા.

જે ગુણોથી યુક્ત ફળ પ્રાપ્તિના ઉદ્દેશ્યથી, હેતુથી કર્મ કરનારા અને પોતે કરેલા કર્મોના ફળનો ઉપભોગ કરનારા જીવાત્મા એ પોતે જીવાત્મા બનીને પાછા આવી ગયા. પહેલા પ્રકૃતિ બનાવી, સૃષ્ટિ બનાવી, બધું તૈયાર કરી દીધું અપ ટુ ડેટ અને પછી આ બધા જે પ્રાણીઓ હતા તે બધાના હૃદય ગુફામાં એ આવીને વસી ગયા જીવરૂપે અને પછી એ બધા કર્મફળોનો પાછા એ ઉપભોગ કરે અને પછી જન્મ-મરણ, જન્મ-મરણ, જન્મ-મરણ ચલાવ્યા જ રાખે છે. પણ વાસ્તવમાં એ જીવાત્મા છે એ પરમાત્મા છે. સો, રેસ્પેક્ટ એવરી સિંગલ સોલ એમ કહે છે. જે ગુણોથી હા, યુક્ત છે અને ફળ પ્રાપ્તિના ઉદ્દેશથી.

કર્મ કરનારા અને પોતે કરેલા કર્મના ફળનો ઉપભોગ કરનારા જીવા વાત્મા છે. એ વિભિન્ન રૂપોને ધારણ કરતા, ત્રણેય ગુણોથી (સત્રજતમથી) યુક્ત થઈ, ત્રણેય માર્ગોથી – એટલે કે દેવયાન, પિતૃયાન અને લૌકિક યોનિ; અથવા ધર્મ, અધર્મ; અથવા જ્ઞાન માર્ગ – આ ત્રણ યાન બતાયા અને આ ત્રણ માર્ગ બતાવ્યા, બરાબર ગમન કરે છે. એ પ્રાણીઓનો અધિપતિ જીવાત્મા, પ્રાણીઓનો અધિપતિ જીવાત્મા, પોતાના કર્મો અનુસાર વિવિધ યોનિઓમાં ગમન કર્યા કરે.

જે અંગૂઠા માત્ર પ્રમાણ વાળા, સૂર્ય સમાન પ્રકાશ સ્વરૂપ અને સંકલ્પ તથા અહંકારથી યુક્ત છે; જે બુદ્ધિ અને આત્માના વિશિષ્ટ ગુણોથી પણ યુક્ત છે; એ કરવત (એટલે કે લાકડું ચીરવાનું યંત્ર જે હોય છે) ની અણી ણી સમાન સૂક્ષ્મ, પરમાત્માની ભિન્ન અસ્તિત્વ વાળો જીવાત્મા યોગીઓ દ્વારા જોવામાં આવેલો છે. આ જીવાત્માને યોગીઓએ જોયેલો છે.

પરમાત્માથી ભિન્ન એવો, એક બાળની અણીના ૧૦૦ માં ભાગને ફરીથી ૧૦૦ ભાગમાં કરવાની (એટલે કે '૧૦૦ વાડ બાય ૧૦૦' જે કલ્પિત ભાગ થાય છે) જીવનું સ્વરૂપ એના બરાબર એટલું બધું સૂક્ષ્મ એને સમજવું જોઈએ. પરંતુ તે પણ અનંત રૂપોમાં વિસ્તૃત પણ થઈ જાય, એટલું નાનું હોય પણ એ અનંત રૂપ બની જાય છે, એમ કે છે.

આ જીવાત્મા ના તો સ્ત્રી છે, ના તો પુરુષ છે, ના તો નપુષક છે. એ જે જે શરીરને ગ્રહણ કરે છે, તે તેની સાથે જોડાઈ જાય છે, અર્થાત તેનાથી સંબંધિત બની જાય છે. તો પુરુષમાં આવીને પુરુષો ઉચિત વ્યવહાર કરે, સ્ત્રીમાં આવે તો એ સ્ત્રી ઉચિત વ્યવહાર કરે, નપુષકમાં હોય તો એના ઉચિત વ્યવહાર કર્યા કરે છે. એવી રીતે એ સંબંધિત બની જાય છે.

અન્ન અને જળના સેવનથી જે રીતે શરીર પુષ્ટ બને છે, એની વૃદ્ધિ થાય છે; તેવી જ રીતે સંકલ્પ, સ્પર્શ, દ્રષ્ટિ અને મોહથી જીવાત્માનો નો જન્મ અને વિસ્તાર થયા કરે અને પછી અનેક યોનીઓમાં એ ભમયા કરે છે. કેવી રીતે? સંકલ્પથી, સ્પર્શ દ્વારા, દ્રષ્ટિ દ્વારા અને મોહથી. સ્પર્શ થશે એટલે એ બાજુ દ્રષ્ટિ કરવાની ઈચ્છા થશે અને એ કરવાથી મોહ પેદા થાય છે. તો જન્મનો વિસ્તાર થયા જ કરે છે અને એમ ભમ્યા જ કરે છે.

વ્યક્તિ "પુનરપી જન્મમ, પુનરઅપી મરણમ". જીવાત્મા માં પોતે કરેલા કર્મોના ફળ મુજબ ભિન્ન ભિન્ન સ્થાનોમાં, ભિન્ન ભિન્ન રૂપોને વારંવાર ધારણ કરે છે. જીવાત્મા પોતાના આંતરિક ગુણો જેમ કે મમતા, અહમતા, આકાક્ષા મુજબ સ્થૂલ અને સૂક્ષ્મ એવા ઘણા બધા રૂપો ધારણ કરે છે.

પોતાના ક્રિયાત્મક ગુણો (એટલે કે સંસ્કારો, 'એક્ટિવ ક્વોલિટીસ' ક્રિયાત્મક ગુણો) તથા ચેતનાત્મક ગુણો (ચિંતન, મનન, સંકલ્પ વગેરે) મુજબ શરીર ધારણ કરાવનારા માટે બીજા કોઈ પણ જોવામાં, જાણવામાં આવેલ નથી.

આ ઘોર સંસાર ભવસાગરમાં એ અનાદિ, અનંત, વિશ્વ સરજતા, અનેક રૂપ વાળા, સંપૂર્ણ વિશ્વમાં એકલા જ પોતાની સત્તાથી આવરી લેનારા પરમાત્મા દેવને જાણી લો અને સાધક સમસ્ત બંધનોથી મુક્ત થઈ જાય છે.

શ્રદ્ધાભાવથી મળનારા, અશરીરી, સૃષ્ટિ ભાવ અને પ્રલય (એટલે કે અભાવ) કરનારા (સૃષ્ટિ એટલે એક ભાવ છે અને પ્રલય એ ભાવનો અભાવ છે એટલે પ્રલય કહેવાય, બરાબર. સર્જનનો જ્યાં સુધી ભાવ ઊભો હોય ત્યાં સુધી સૃષ્ટિ અને જેવો સર્જનનો ભાવ બંધ કરી દેવામાં આવે એટલે પ્રલય એટલે કે અભાવ) કલ્યાણકારી સ્વરૂપ વાળા, કલાઓની રચના કરનારા એ દેવ પરમાત્માને જે સાધક જાણી લે છે, એ સાધક એ શરીર બંધન (એટલે કે આવાગમનના ચક્રને) ત્યાગ લાગીને મુક્ત થાય છે.

કેટલાક મનુષ્યો, વિદ્વાન વિદ્વાનો, સ્વભાવને જન્મચક્રનું કારણ બતાવે છે. બીજા કેટલાક લોકો કાળને એનું કારણ બતાવે છે. પરંતુ એ લોકો યથાર્થતાથી ઘણે દૂર હોવાથી મોહગ્રસ્થિતિમાં જ છે, એટલે એ લોકો હજી ઊંઘમાં જ છે.

વાસ્તવમાં એ પરમાત્મા દેવની જ મહિમા છે કે જેના દ્વારા આ લોકમાં બ્રહ્મરૂપ સૃષ્ટિ ચક્ર ગુમાવવામાં આવે છે. જેના દ્વારા સમસ્ત જગત હંમેશા વ્યાપ્ત રહે છે; જે જ્ઞાન સ્વરૂપ, કાળના પણ કાળ, સર્વગુણ સંપન્ન અને સર્વજ્ઞ છે.

એમના જ અનુશાસનમાં આ સંપૂર્ણ કર્મચક્ર ઘૂમી રહ્યું છે, ફરી રહ્યું છે. પૃથ્વી, જળ, તેજ, વાયુ, આકાશ – પાંચ તત્વોનું ચક્ર પણ એમના જ હાથમાં છે, એવું ચિંતન કરતા રહેવું જોઈએ.

એ પરમાત્મા એ કર્મનું ચક્ર ચલાવીને, એનું અવલોકન કરીને, આગળ ચેતન તત્વ સાથે જળ તત્વનો સંયોગ કરાવીને જગતની રચના કરી; અથવા એક અવિદ્યા, બે ધર્મ અને અધર્મ, ત્રણ (એટલે કે સત્વ, રજસ અને અમ તમ ગુણ), આઠ (એટલે કે મન, બુદ્ધિ, અહંકાર સહિત પાંચ તત્વો) પ્રાકૃતિક ભેદોથી તથા કાળ અને સૂક્ષ્મ આંતરિક ગુણો જેમ કે મમતા, અહંતા, ઈચ્છા, આસક્તિના સંયોગ દ્વારા આ જગતની રચના કરેલી છે.

જે સાધક ત્રણેય ગુણોથી વ્યાપ્ત કર્મોનો આરંભ કરીને એમને તથા એના ભાવોને ને પરમાત્માને અર્પણ કરી દે છે, "સમર્પણ મસ્તુ" એવું કર્માથી એ કર્મોનો અભાવ થઈ જાય છે.

પછી એ પૂરું થઈ ગયું. તમે સમર્પણ કરી દીધું એટલે પછી એ કર્મ ત્યાં આગળે રહેતું જ નથી. "સર્વ કર્મ સમર્પયામી" એમ કહી દીધું એટલે બધું ગયું. તથા પૂર્વકૃત (એટલે કે પહેલા કરેલા) કર્મોનો પણ નાશ થઈ જાય છે. એવું થવા વાથી જીવાત્મા જળ જગતથી ભિન્ન સત્તા, પરમાત્માની સત્તાને પ્રાપ્ત થઈ જાય. પછી પરમાત્મા સાથે જોડાવાનો ચાલુ થઈ જાય એટલે વારેવારે આવા સમર્પણ કર્યા કરવું જોઈએ. જેનાથી આ જગત પ્રપંચમાં પ્રવૃત થાય, જ્યાં સુધી એ કાયમી ના બની જાય ત્યાં સુધી કરવું જોઈએ.

હવે આગળ કે છે કે જેનાથી આ જગત પ્રપંચમાં માં પ્રવૃત્ત થાય છે. આખું જગત શેમાં છે? પ્રપંચમાં છે, પ્રવૃત્તિશીલ છે.

એ પરમાત્મા જગત, વૃક્ષ, ચક્ર, કાળ તથા આકારથી પર અને એનાથી ભિન્ન છે. ધર્મના વિસ્તારક, પાપનો વિનાશ કરનાર એવા એ ઐશ્વર્યના સ્વામીને જાણીને સાધક આત્મામાં રહેલ એ વિશ્વાધાર વિરાટ પરમાત્મા તથા એના અમૃત સ્વરૂપને પ્રાપ્ત થઈ જાય.

ઈશ્વરો ના પણ ઈશ્વર, એવા પરમ મહેશ્વર, દેવતાઓના પણ પરમદેવ, પતિઓના પણ...

પરમપતિ અવ્યક્તથી, પ્રકૃતિ વગેરેથી પણ પર, સંપૂર્ણ લોક અને બ્રહ્માંડના અધિપતિ, સ્તુતિ કરવાને યોગ્ય એ પરમાત્મા દેવ બધાથી પર છે, એ બધાથી ન્યારા છે. એવા પરમાત્મા દેવને અમે જાણીએ છીએ. એ નિરાકાર પરમેશ્વરને શરીર અને ઇન્દ્રિયો નથી. એમના જેવું અને એમનાથી મોટું કોઈ નથી. એમની પરાશક્તિ એટલે કે અદ્રશ્ય દિવ્ય શક્તિ વિવિધ પ્રકારની સાંભળવામાં આવે છે. એ બધું સ્વભાવજન્ય જ્ઞાન છે. સંપૂર્ણ વિષયોના જ્ઞાનની પ્રવૃત્તિ અને બલક્રિયા એટલે પોતાના પ્રભાવથી બધાને હરાવી દેવાની શક્તિવાળા એ પરમાત્મા એક જ છે.

આ જગતમાં એમનો કોઈ સ્વામી નથી, એમનો કોઈ શાસક નથી, એમનું કોઈ લિંગ નથી એટલે પરમાત્મા પુરુષ, સ્ત્રી કે નપુસંક પણ નથી. એ બધાનું કારણ છે અને ઇન્દ્રિયોના અધિષ્ઠાતા જીવોના અધિપતિ છે. એમનો ઉત્પત્તિ કરતા કોઈ નથી અને કોઈ એમનો અધિપતિ હોઈ શકતો પણ નથી. તાંતણા દ્વારા કરોળિયાની જેમ, એ એક પરમદેવે પરમાત્માએ પોતાને જ પોતાની મુખ્ય શક્તિ પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન અનેક કાર્યોથી પોતાને આવૃત્ત કરી લીધા છે. એ પરમાત્મા અમોને પોતાના પરબ્રહ્મ સ્વરૂપ સાથે એકત્વ પ્રદાન કરો. પ્રાર્થના અહીંયા આગળ કરે છે.

"સંપૂર્ણ પ્રાણીઓમાં એ એકદેવ પરમાત્મા રહેલા છે." આ એક સ્ટેટમેન્ટ છે, પણ એને એઝ ઈટ ઇસ આપણે અનુભવવું જરૂરી છે. જો, ઉપનિષદની આ જ બ્યુટી છે. તમે બેઠા છો, પણ અહીંથી આમ એકદમ એક મકોડો ફરતો દેખાય, એક વંદો ફરતો દેખાય, એક ગરોળી ફરતી દેખાય, તો એક મચ્છર ઊડીને આવે તમારી પાસે. તો પહેલી પ્રવૃત્તિ શું હોય? આમ કરવાની, કઈ મારવાની, કઈ કરવાની. એવી રીતના એ વખતે દર્શનને ભાન હોવું જોઈએ કે આની અંદર એ જ પરમાત્મા છે જે મારામાં છે. અને જેવું એ ભાન થશે ને, પછી તમે મારશો કે નહીં મારો એનો કોઈ ફરક નથી પડતો, કારણ કે ક્રિયાનું મહત્વ નથી રહેતું. તમારે જ્ઞાન ક્રિયા થઈ ગઈ. દર્શન કર્યું, એનામાં પરમાત્મા છે, તો જ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું. એ દર્શન ક્રિયા જ જ્ઞાન ક્રિયા બની ગઈ તમારા માટે. એ જ્ઞાનને વધારે દૃઢ કર્યું તમારામાં. એવી રીતના આગળ આગળ એ ચાલ્યા કરે.

તો એવા એ સર્વવ્યાપક સંપૂર્ણ પ્રાણીઓના અંતરાત્મા છે. બધા કર્મોના પણ અધિશ્વર છે. બધા પ્રાણીઓમાં વસેલા છે અને બધાના સાક્ષી છે. એટલે કોણ શું કરે છે, કોણ મનમાં શું વિચારે છે, કોના વિશે કે બહુ વિચાર કરે, જે કાંઈ છે એ બધું ઓલ એટ ટાઈમ એક સામટા જાણે છે. આટલા બધાનું માઈન્ડ બોગલિંગ છે ને! તમને તો ખાલી આમ બેઠા બેઠા આમ કરીને આમ કરી દઈએ ને કે ભઈ ચલો હવે તમને પાછલા ત્રણ જન્મો દેખાશે, ઉપાધિના પોટલા અત્યારના. એટલે એટલી ક્ષમતા હોય છે વાસ્તવમાં એક જીવની પણ જે જ્ઞાનમાં આવી ગયો છે. એને અનંત જન્મો દેખાય તો શું? "નોય મારા, હું તો આ છું!" તો જ્ઞાન તમને એ શક્તિ આપશે કે તમે મુક્ત રહી શકો. એટલા માટે કહે છે: "સા વિદ્યા યા વિમુક્તયે." જે તમને મુક્તિ આપે છે તે જ વિદ્યા છે. બાકી બધી અવિદ્યા છે. લાખો ટેકનિક બેકાર, બધું એન્જિનિયરિંગ કહેવાય.

એ તો બધું જે મુક્તિ આપે એને વિદ્યા કહે છે એવું શાસ્ત્રો કહે છે.

જે પરમેશ્વર નિત્યોમાં નિત્ય છે, આ જો એક જેને કહેવાય અલંકારિક ભાષા છે. ચેતનોમાં ચેતન છે. જે નિત્ય છે તે જ ચેતન છે અને જે કાંઈ છે તે એક જ છે. છતાં એને આ રીતે વ્યક્ત કર્યું છે. અને એક એકલા જ સંપૂર્ણ પ્રાણીઓને એમના કર્મોના ભોગ પ્રદાન કરે છે. એ સાંખ્ય અને યોગ, જ્ઞાનયોગ અને કર્મયોગ દ્વારા અનુભૂતિગમ્ય બધાના કારણરૂપ દેવ પરમાત્માને જે સાધક જાણી લે છે, એ સંપૂર્ણ બંધનોથી મુક્ત થઈ જાય છે.

"ન તત્ર સૂર્યો ભાતિ, ન ચંદ્ર તારકમ્, નેમા વિદ્યુતો ભાંતિ, કુતો અયમ અગ્નિ." ત્યાં ના તો સૂર્ય પ્રકાશિત થાય છે, ના ચંદ્રમા અથવા તારાઓનો સમૂહ, ના તો વીજળી પ્રકાશિત થાય છે, તો પછી આ અગ્નિ કેવી રીતે પ્રકાશિત થઈ શકે છે? તેનો જવાબ આપે છે કે એ પરમાત્માના પ્રકાશે વિદ્યમાન થવાથી તો આ સૂર્ય વગેરે બધા પ્રકાશમાન થયા છે. એના પ્રકાશથી જ આ સંપૂર્ણ બ્રહ્માંડ પ્રકાશ જ છે. નહિતર અંધારામાં કેટલા બ્રહ્માંડો હોય ખબર જ ના આપણને. પણ આપણને અમુક દેખાય છે કેમ કે આપણી દૂરબીનની રેન્જમાં આવ્યા છે. કેટલા જ આપણને દેખાય છે. બાકીના બીજા તો હજી કેટલાય છે ખબર નથી.

એ વાત આ જ્ઞાનની કરે છે કે જેટલી તમારી જ્ઞાન દ્રષ્ટિ ફાઇન ટ્યુનિંગ થતું જશે, એટલું તમને વધારેને વધારે સ્પષ્ટ દેખાતું જશે. હબલ ટેલિસ્કોપ કરતા પણ વધારે સારું દેખાય અહીં બેઠા બેઠા. તેટલી હદ સુધી કે તમે કાળના એક એક અણુને જોઈ શકો અને એ એક અણુને અંદર પેસી જઈને એ દરમિયાન એ સમયે સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં એક સાથે શું શું ક્યાં બન્યું તું, બધું જ તમે એક સામટું જાણી લઈ શકો. આવી ગજબ ગજબની શક્તિ એક આત્માની અંદર રહેલી છે. અને એટલે એવાને જો તમે મારી નાખો છો તો ભયંકર મોટો દોષ ઉત્પન્ન થાય છે. કારણ કે નામરૂપનો નાશ તમારે આવી રીતે નથી કરવાનો. ભગવાને એના માટે કોડ ઓફ કન્ડક્ટ આપેલો છે કે જ્ઞાન દ્વારા તમે એને દૂર કરો. નામ ને રૂપ તો મેં આપેલા છે તમને. તમે એનો અનાદર ના કરી શકો. અંદર જીવપણું જે છે તે પણ બ્રહ્મપણું અને તે હું પોતે સ્વયં વિદ્યમાન છું.

હાઉ કેન યુ ડુ ઈટ? તમે ઉપાડીને સ્લીપર ફટ દઈને મારો પેલા એક મકોડા ઉપર કે એક મચ્છરને આમ હવામાં આમ કરીને આમ કરી નાખો, હતો ન હતો. આ તમારી પ્રચંડ શક્તિઓ છે. પ્રચંડ શક્તિ કેવી હોય કે મચ્છર બી અહીં આગળ છે ને આવતા બેસે તે પહેલા વિચાર કરે કે હું આની પાસે જવ કે ના જવ. પ્રભાવ અંદરથી એટલો બધો એવું ઉત્પન્ન થાય. એને કશું ના આવું બની શકે એવું અમે જોયેલું છે.

એ લોકની મધ્યમાં, એ લોકની મધ્યમાં જો સ્વર્ગ, મૃત્યુ અને પાતાળ બધા અહીંના અહીં છે. બરાબર? નીચે પગ છે એ પાતાળ છે, વચ્ચેનો મૃત્યુલોક છે અને ઉપરનું.

આ જે છે, આટલું આ સ્વર્ગલોક છે એમ સમજો તમે. કઈ રીતે? એને એવી રીતે સમજવાનું છે કે આ પાતાળલોક છે. જેટલા વધારે નીચે અહીંથી નીચે નીચે નીચે નીચે ઉતરતા જાવ છો, તે ચેતનાની દ્રષ્ટિએ તેટલું તમારું જડપણું વધતું જાય. એટલા માટે કહેવામાં આવે છે કે તમે પાછા ફરી અહીંયા આવી જાવ, તમે સ્વર્ગમાં આવી જાવ, તમે અહીંયા આવી જાવ, તમે અહીંયા. શા માટે કહેવામાં આવે? તમારી ચેતના. "મારા પગ બહુ દુખે છે, પગના અંગૂઠા ઉપર જ હોય." તમે પાતાળમાં જ છો, ત્યાંથી ઉપર ઉઠી શકવાના જ નથી. "પગ બહુ દુખે છે, બહુ દુખે છે." પગનું સતત ધ્યાન કર્યા કરશો, પછી તો તમને એવી યોનિઓમાં છેક નીચે જવું પડશે.

આ મનુષ્યલોક છે આટલો, બરાબર? પૃથ્વીલોક જેને કીધો. ખાવું-પીવું, આ બધી જે કંઈ પ્રવૃત્તિઓ, પાચન કરવું, બધું એમાંને એમાં જ રત રહેશો તો તમે વારેવારે અહીંયા જ આવવા કરશો. પણ એક વખત આ અહીંથી ઉપર ઉઠ્યા, વિશુદ્ધિ થવા માંડી તમારી, શુદ્ધિ ચક્ર, વિશુદ્ધિ ચેતનામાં તમારી ધીરે ધીરે છુક છુક છુપક કરતી ઉપર ચડવા માંડી તમારી. પછી તમને દેવો મળશે. કયા દેવો? આ બધા દેવો મળી ગયા તમને. દેવો, બધા દેવો અહીં હાજર. એ દેવોનો તમને સાથ અને સહકાર મળશે, કારણ કે એ દેવો પણ હવે શું છે? અગ્નિપણું પામીને તમને પોતાની શક્તિઓ આપે છે. એમને શક્તિ પામી પહેલા અગ્નિ વડે, કયા અગ્નિ વડે? જ્ઞાન અગ્નિ કે યોગ અગ્નિ વડે. અને હવે એ લોકો વિશિષ્ટ શક્તિથી વિભૂષિત થઈને તમારી સાથે જોડાય છે. જીવાત્મા સાથે એ લોકો એકનોલેજ કરવા માંડે છે કે આ જે જીવ છે તે બ્રહ્મ છે.

એની એકતા અને અભેદતા એ દેવોને પણ અનુભવવા આવવા માંડે છે અને એ રીતે એ લોકો પ્રવૃત્તિશીલ જ્યારે થઈને તમારી સહાય કરવાની શરૂ કરે છે, ત્યાર પછી તમારું ઊર્ધ્વગમન શરૂ થાય. એટલા માટે એને સ્વર્ગ, મૃત્યુ, પાતાળ એવી રીતના કહેવામાં આવે છે.

વાસ્તવની અંદર કોઈ એવી જગ્યા નથી અમેરિકા જેવી કે તમે આમ ત્યાં જઈને વસો ને પછી ઉડતી રકાબીઓ ફર્યા કરતી હોય કે પેલા હંસ ઉડતા હોય એવી રીતે માણસો એ ઉડ્યા કરતા હોય પાંખોવાળાને એવું બધું નથી કશું. કોઈ એવું કોઈ સ્વર્ગ નથી અને પેલા ભજીયા તળે છે એવી રીતે બધા તળાતા હોય એવા એવા કોઈ પાતાળો નથી. આ બધા કલ્પનામાં ઊભા થયેલા છે, પણ એનાથી તમે એવા જ જગ્યાઓનું નિર્માણ જાતે જ કરીને તમે સ્વયં એના દુઃખો ભોગવો છો એવી રીતે. એટલા માટે કીધું કે આ બધી કલ્પનાઓ ગાંડી છે, બંધ કરો આવી કલ્પનાઓ ના કરશો. એક્ચ્યુઅલમાં કોઈ નરકમાં જાય એવું કંઈ એવું કશું છે નહીં, પણ એ જાય જ છે જ્યાં સુધી એ જ્ઞાનમાં નથી ત્યાં સુધી એ જાય જ છે, કારણ કે એને નિર્માણ કરી જ લીધું હોય. હા, માણસ મરે એટલે એને મૃત્યુ સમયના દુઃખો દેખાવવા માટે આમ થાય તેમ થાય બધું, કારણ કે એને જેટલું જોયેલું, સાંભળેલું જ અને પાછું આજના આજના જન્મનું નહીં, જન્મો જન્મથી લઈને આવેલો હોય બધી સ્મૃતિ સંગ્રહ બધો હોય ને એનો સંચય.

એનાથી એ થઈ અને પછી વિચલિત થઈને બધા તો પુષ્ટ જ ન કરે કલ્પનાને. નરક છે, સ્વર્ગ છે, બધા પુષ્ટ જ કર્યા કરે. કરે છે ને? પણ એ તો અજ્ઞાન છે ને! એટલા માટે તો કહેવામાં આવે છે કે ભાઈ, આ જ્ઞાનમાં આવું કશું છે નહીં. તમે જ્ઞાનમાં આવી જાવ અને મુક્તિ પામી લો. બસ, વાત સિમ્પલ છે. જે અજ્ઞાન છે તે જ બંધન છે, એ જ અંધકાર છે. જેવા તમે એનાથી છૂટ્યા, તમે પરમાત્મા જ છો પછી તો.

"હંસ પરમાત્મા છે અને જળમાં રહેલા અગ્નિ સમાન અગોચર છે." જળમાં અગ્નિ હોય છે. સમુદ્રની અંદર એક જે અગ્નિ હોય છે તેને વડવાગ્નિ કહેવામાં આવે. વડવાન. તો સમુદ્રનું જે ખારું પાણી છે, એ જેવું એમાં વધારેને વધારે આવતું જાય એમ એમ અંદર આગ ફેલાતી જાય એવું કહે છે. તો એ જે જળમાં રહેલા અગ્નિ સમાન અગોચર છે, પણ એ એની ઉપર એ સમુદ્રના જળ ઉપર જેવી ક્રિયા કોઈ કરવામાં આવે, હાઈડલ ઇલેક્ટ્રિસિટી પેદા થઈ જાય છે ને! "એને જાણીને સાધક મૃત્યુરૂપી બંધનોને પાર કરી દે છે. એનાથી ભિન્ન અલગ મોક્ષ પ્રાપ્તિનો બીજો કોઈ માર્ગ નથી." "હંસ પરમાત્માને જાણી લો." બસ, એક જ વાત કીધી એને. "હંસ જે જ્ઞાન સ્વરૂપ પરમાત્મા સંપૂર્ણ વિશ્વના રચયિતા છે, સર્વજ્ઞ છે, જાતે જ જગતની ઉત્પત્તિનું કેન્દ્ર છે, કાળના પણ કાળ અને ગુણોનો સમુચ્ચય છે અને સર્વવિદ્યાવાન છે." એ પુરુષ અને પ્રકૃતિના મુખ્ય અધિપતિ એવા સંપૂર્ણ ગુણોના નિયંતા, સંસાર ચક્રના બંધન, સ્થિતિ અને મુક્તિનું પણ એ કારણ બને.

એ તન્મય. તન્મય કોને કહેવાય? કે જે વિશ્વરૂપ અથવા સર્વ પ્રકાશક પરમાત્મા છે, અમૃત સ્વરૂપ ઈશ્વર. તો એને નિયામક કીધા. રૂપમાં રહેલા જ્ઞાન સંપન્ન, સર્વગત, બધાની અંદર રહેલા ચૈતન્ય રૂપે અને આ લોકના રક્ષક એવા એ જ આ સંપૂર્ણ જગતના હંમેશા નિયામક છે. બધું ગવર્નન્સ એમની પાસે છે, કારણ કે આ જગતનું નિયંત્રણ કરવામાં બીજું કોઈ પણ સમર્થ થતું નથી.

"જે પરમાત્મા સર્વપ્રથમ બ્રહ્માને ઉત્પન્ન કરે છે," આકાશરૂપી કમળની અંદર રહેલા બ્રહ્મા અને એવી રીતના, "અને એમને વેદોનું જ્ઞાન પ્રદાન કરે છે." વેદ એટલે ઈશ્વર સંબંધિત જ્ઞાન. તો એ એને આપે છે. "હું મોક્ષ પ્રાપ્તિની અભિલાષાથી બુદ્ધિને પ્રકાશિત કરનારા એ દેવનું શરણ સ્વીકાર કરું છું, જે કલાઓ તથા ક્રિયાઓથી રહિત છે, હંમેશા શાંત, નિર્દોષ, નિર્મળ, અમૃત તત્વના શ્રેષ્ઠ સેતુ રૂપ, ધુમાડા વિહીન પ્રદીપ્ત અગ્નિ સમાન દિપ્યમાન છે." અમે એમનું શરણ ગ્રહણ કરીએ છીએ. "નિષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાંતં નિરવદ્યં નિરંજનમ્ । અમૃતસ્ય પરં સેતું દગ્ધેન્ધનમિવાનલમ્ ॥" (શ્વેતાશ્વતર ઉપનિષદ ૬.૧૯)

"જ્યારે મનુષ્ય આકાશને ચામડીની માફક લપેટી શકશે, જે અસંભવ છે, ત્યારે એ દેવને પરમાત્માને જાણ્યા વિના પણ દુઃખનો અંત કરી શકશે." એ પણ અસંભવ છે. તો બે અસંભવની વાત કરી દીધી. "આકાશને ચામડીની માફક લપેટી શકશે." આ જેટલું પણ આકાશ છે, જ્યાં જ્યાં આકાશ છે, એને ચામડીની માફક તમે એને ધારણ.

"કરો." મતલબ, "તમે સ્વયં પરમાત્મા બનો" એમ કહે છે. એવા વ્યાપક તાનો તમે ખ્યાલ કરો, એનું ધ્યાન કરો અને તમે તદરૂપ બની જશો.

એવા શ્વેતાસ્વતર ઋષિએ તપના પ્રભાવથી અને પરમાત્માની કૃપાથી બ્રહ્મને જાણ્યા, અને ઋષિઓ દ્વારા સેવિત એ પરમ પવિત્ર એવા બ્રહ્મ તત્વને એમણે આશ્રમના સુપાત્રોને ઉપદેશ આપ્યો હતો.

ઉપનિષદોમાં આ પરમ ગુહ્ય બ્રહ્મવિદ્યાનો પૂર્વ કલ્પમાં ઉપદેશ કરવામાં આવેલો હતો.

પહેલાના કલ્પમાં, જેનું અંતઃકરણ રાગ વગેરે તે શાંત થયું ન હોય એ સાધકને, તથા જે પોતાના પુત્ર અથવા શિષ્ય ન હોય, અર્થાત આચાર્ય પ્રત્યે શ્રદ્ધા ભાવ ધરાવતા ન હોય, એને આ ગુહ્ય જ્ઞાન આપવું ન જોઈએ.

જે સાધકની પરમાત્મામાં અત્યંત ભક્તિ છે, તથા જેવી પરમાત્મામાં છે તેવી જ ગુરુમાં છે, એ મહાન આત્માના હૃદયમાં આ બતાવેલું ગુણ જ્ઞાન પ્રકાશિત થાય છે. એવા મહાત્મામાં જ આ ઉપનિષદ જ્ઞાન પ્રકાશિત થાય છે.

ॐ सह नाववतु। सह नौ भुनक्तु। सह वीर्यं करवावहै। तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै॥ ૐમ શાંતિ શાંતિ શાંતિ.