ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૯૪

ૐ. એકલો જ, વર્ણ (રંગ) રહિત હોવા છતાં, પોતાની વિવિધ શક્તિઓના પ્રયોગ દ્વારા કોઈ પણ સહાયક કારણ વગર અનેક રૂપો ધારણ કરી લે છે (શ્વેતાશ્વતર ઉપનિષદનો ભાવ) અને અંતમાં સંપૂર્ણ વિશ્વ પોતાની અંદર જ વિલીન કરી દે છે, એ પરમાત્મા અમો બધાને શુભ બુદ્ધિથી સંયુક્ત કરે. જોડે બુદ્ધિ વડે સંયુક્ત થવા બધા જે અલગ અલગ નામરૂપો છે તે બધાને જોડવાની વાત કરી અને એના વડે પરમાત્મામાં જોડાવવાની વાત કરી.

એ પરમાત્મા અગ્નિ છે, એ જ વાયુ, સૂર્ય અને ચંદ્ર છે. એ જ શુક્ર, તેજસ્વી નક્ષત્ર વગેરે છે. એ જ બ્રહ્મ છે, એ જ આપ અને એ જ પ્રજાપતિ છે. હે પરમેશ્વર, આપ જ સ્ત્રી અને આપ જ પુરુષ છો. આપ જ પુત્ર અથવા પુત્રી છો. આપ જ વૃદ્ધ થઈને લાઠીના ઠેકે ચાલો છો તથા પ્રપંચ રૂપમાં, પ્રપંચ રૂપમાં જન્મ લઈને વિવિધ રૂપોમાં વિદ્યમાન તમે જ છો. કેટલી સુંદર પ્રાર્થના! એટલે જે આરોપણ કરીએ છે કે અમિત માનવ એ બંધ કરીને "તું બ્રહ્મ છું, તું બ્રહ્મ છું, તું શુદ્ધ આત્મા છું, તું શુદ્ધ આત્મા છું." બસ આ પ્રાર્થના છે.

એ કહે છે: "આપ જ નીલવર્ણ એટલે કે આકાશ, પતંગ એટલે સૂર્ય, હરિત વર્ણ એટલે વનસ્પતિ, લાલ આંખો વાળા એટલે નક્ષત્ર અને અગ્નિ જે કાંઈ છે તે લાલ આંખો છે પરમાત્માની. મેઘ, ઋતુઓ તથા સાત સમુદ્ર બધું આપ જ છો." ઋતુઓ આપણો મૂળ ફ્લક્ચ્યુએશન થાય છે તે પણ અને સાત સમુદ્ર એટલે મેદ, માસ, રક્ત, મજ્જા, અસ્થિ વગેરે જે છે તે પણ. તો એ સાત સમુદ્રો પણ બધું આપ જ. આપ જ અનાદિ સત્તાવાળા અને સર્વત્ર વિદ્યમાન છો. આપના દ્વારા જ આ સંપૂર્ણ લોક ઉત્પન્ન થયેલું છે.

નીલ એટલે પતંગ અને હરિત લોહિતાક્ષરનો અર્થ કેટલાક આચાર્યો ભૂરા રંગનો ભમરો તથા લીલા રંગનું લાલ આંખોવાળી પક્ષી પોપટ કરે છે, પણ એ બરાબર નથી. એ જરા સમજવા જેવી બાબત અહીં કહે છે. પોતાને અનુકૂળ, અનુરૂપ, પોતાને અનુરૂપ ઘણી બધી પ્રજાઓને ઉત્પન્ન કરનાર લોહિત એટલે લાલ રજસ, શુક્લ એટલે સફેદ શ્વેત અને કૃષ્ણ એટલે કાળી તમસ વર્ણવાળી અનાદિ પ્રકૃતિ અજાને એક અજ એટલે કે જીવ સ્વીકાર કરીને ભોગવે છે અને બીજો અજ આત્મા ઉપમુક્ત પ્રવૃત્તિને છોડી દે છે. એટલે એને શું કર્યું છે? તો કે લાલ રજસ, શુક્લ એટલે સફેદ અને કૃષ્ણ આ ત્રણ વર્ણવાળી પ્રજા પેદા. બાકી બધું મિક્સચર છે. એવી વર્ણવાળી અનાદિ પ્રકૃતિ અજાને એક અજ એટલે જીવ સ્વીકાર કરીને ભોગવે છે અને બીજો અજ એટલે આત્મા ઉપમુક્ત પ્રકૃતિને છોડી દે છે. એક પ્રકૃતિને ગ્રહણ કરે છે અને બીજો છોડી દે છે એમ કહે છે, પણ બંને અજત છે.

હંમેશા સંયુક્ત રહીને મૈત્રીભાવથી એક સાથે રહેનારા બે પક્ષી, જીવ અને પરમાત્મા, એક જ વૃક્ષ શરીરનો આશ્રય લઈને રહે છે. એમાંથી જીવાત્મા તો વૃક્ષના ફળો એટલે કે કર્મના ફળોનો સ્વાદ લઈને ખાય છે, પરંતુ બીજું પક્ષી એટલે કે પરમાત્મા એનો ઉપભોગ ન કરતા માત્ર જોયા જ કરે છે કે આવું આ ખાય છે, આ ખાય છે ને વારે વારે જાય છે. સંભવતઃ કોઈ ભજન/કહેવતની પંક્તિ, જેમ કે 'હંસા, તું તો ઊંચી ડાળનું પંખી' એ એક જ વૃક્ષ પર રહેનારો જીવ રાગ, દ્વેષ, આસક્તિ વગેરેમાં ડૂબીને મોહિત થયેલો દીનતાપૂર્વક શોકનો ઉત્સવ કરે છે, શોકનો ઉત્સવ કર્યા કરે છે. એ શોક કરે છે તો ઉત્સવ માને છે અને ઉત્સવ થાય છે ત્યારે પણ એ શોકમાં જ હોય છે. જ્યારે અનેકો સાધકો દ્વારા સેવાઈ પોતાની ભિન્ન ઈશ્વર અને એની મહિમામય સત્તાનો સાક્ષાત્કાર કરે છે ત્યારે સત્તા અને સંતાપથી મુક્ત બની જાય છે.

શોકનો જે સત્તા છે તેનાથી અને સંતાપથી એ મુક્ત થઈ જાય.

જેમાં સંપૂર્ણ દેવગણ આશ્રિત છે, અધિષ્ઠિત છે, એ અનસ્વર પરમ વ્યોમ ધામમાં પરમ વેદ જ્ઞાન સમુચ્ચય વગેરે રહેલા છે. જે વિદ્વાન એને જાણતા નથી એ માત્ર રૂચાઓ, વેદો દ્વારા શું કરી શકે? જે એને જાણે છે તે બોધ સમ્યક રૂપ તેમાં પરમાત્મામાં જ કૃતાર્થ થઈને રહે. આ તો એવી વાત થઈ કે કોઈકે આપણને ફ્રેન્ચ ભાષાની અંદર એક કવિતા શીખવાડી દીધી અને પછી આપણે એને રટન કર્યા જ કરીએ. એને સમજતા જ નથી શું કે શું એના શબ્દો છે, શું એનો અર્થ છે, શું એનો ભાવ છે, કંઈ આપણને ખબર નથી ને બસ ગાય જઈએ છે. એવી રીતે પણ ઘણા લોકો ગાતા હોય છે વેદો નહીં, રૂચાઓ. પણ એનાથી કોઈ ફાયદો થઈ જવાનો નથી એમ કહે છે. સમજીને કરો.

સમસ્ત વેદ, યજ્ઞ, જ્યોતિષટોમ વગેરે વિશિષ્ટ યજ્ઞ, વ્રત, ભૂત, ભવિષ્ય તથા જે કાંઈ વેદો દ્વારા વર્ણવેલું છે એ બધું માયાપતિ ઈશ્વરે આ અક્ષર એટલે કે અવિનાશી પ્રકૃતિ તત્વથી ઉત્પન્ન કરેલું છે અને જાતે જ પાછા એ જીવાત્મા બનીને એ માયાથી ભિન્ન રહીને પણ એની સાથે જોડાયેલા છે. માયાથી પાછા એ ભિન્ન છે અને છતાય જોડાયેલા છે પ્રકૃતિની સાથે. આ મહાન આશ્ચર્ય છે. જેને આનો ભેદ મળી ગયો તે ન્યાલ થઈ ગયો. ખબર પડી જાય તો કહી દેજો. પ્રકૃતિને તો માયા જ સમજવી જ હોય અને પરબ્રહ્મ પરમેશ્વરને માયાપતિ. એના જ અંગભૂત કાર્ય કારણના સમૂહથી આ સમગ્ર જગત વ્યાપ્ત છે. એટલે નેચર અને સ્પિરિટ બે વાત છે. જળ અને ચૈતન્ય બે વાત છે, બરાબર? પ્રકૃતિ જળ ભાગ છે અને ચૈતન્ય છે. બસ આ છે.

જે જાતે એકલા જ પ્રત્યેક શરીર એટલે કે 84 લાખ યોનિના અધિષ્ઠાતા છે, જેમાં સંપૂર્ણ જગત પ્રલયકાળમાં વિલીન થઈ જાય છે અને સર્જન કાળમાં વિવિધ રૂપોમાં ફરીથી પ્રગટ થઈ જાય છે. સાધક એ નિયામક સત્તા, વર પ્રદાતા, સ્તુત્ય એટલે સ્તુતિ કરવા યોગ્ય પરમેશ્વરને જાણીને શાશ્વત શાંતિને પ્રાપ્ત થાય. એને કાયમી શાંતિ થઈ જાય. જે રુદ્રદેવ બીજા દેવોની ઉત્પત્તિ માટે ઐશ્વર્ય આદિથી એમનું પોષણ કરનારા છે, બીજા દેવોની ઉત્પત્તિ આ જે દેવો છે તે, તે બધાના અધિપતિ અને સર્વજ્ઞાતા છે. રુદ્ર જેને હિરણ્ય ગર્ભને ઉત્પન્ન થતા જોયો છે, એ દેવ અમને નિર્મળ બુદ્ધિ સાથે જોડો. પ્રાર્થના કરે. જે સમસ્ત દેવોના અધિપતિ છે, જેમાં સંપૂર્ણ લોક અધિષ્ઠિત છે, જે આકા, આ જગતના બે પગવાળા અને ચાર પગવાળા સમસ્ત જીવ.

સમૂહના નિયંતા, એક સંજ્ઞાવાળા પ્રજાપતિનું અમે હવિશ્યાન વગેરે દ્વારા પૂજન કરીએ, અથવા એ દેવાધિપતિ પરમાત્માને છોડી દઈને બીજા કોઈ દેવતાનું યજન અમે કેમ કરીએ? સૂક્ષ્મથી પણ અતિ સૂક્ષ્મ હૃદય ગુફાના ગુહ્ય સ્થાનમાં રહેલા, સંપૂર્ણ જગતના રચયિતા, અનેક રૂપ ધારણ કરનારા, સંપૂર્ણ જગતને એકલા જ આવરી લેનારા, એટલા બધા છે કે એમને વ્યાપક કહીએ છીએ, પરિવ્યાપ્ત કરનારા કલ્યાણકારી દેવને જાણીને, સાક્ષાત્કાર કરીને સાધક શાશ્વત શાંતિને પ્રાપ્ત કરે છે.

ઠંડક થઈ જાય. આમ જરાક સ્પર્શ થાય ને બ્રહ્મનો, બધું ઠરી જાય અંદર. શું ઠરી જાય છે? તમે જોયું, પ્રકૃતિના ઉત્પાતો ઠરી જાય. દરેક વખતે તમે તમારું પેલું મેડિટેશન કરો છો એક્સેપ્ટન્સનું અને પ્લેસલેસ પ્લેસમાં પહોંચીને બહાર આવો છો, તમે ઠંડકનો અનુભવ કેમ કરો? કારણ કે ત્યારે તમે બ્રહ્મને સ્પર્શ કરીને આવો છો, બ્રહ્મના ગાલ ઉપર તમે એક ટપલી મારીને આવો છો. હવે તમે દર વખતે આવું વારે વારે કરો તો પછી એક વખત એ તમને આવીને પકડી જ લેને કે, "હવે તું મારો બસ." એટલે તમારો પકડ ડાવ પૂરો.

પછી એ જ પ્રત્યેક કાળમાં સમસ્ત લોકો, બ્રહ્માંડના રક્ષક, સંપૂર્ણ જગતના સ્વામી અને બધા પ્રાણીઓમાં રહેલા છે. જેમાં બ્રહ્મર્ષિ ગણ અને દેવગણ પણ ધ્યાન દ્વારા તેમાં તલ્લીન રહે છે. એ પરમપુરુષને જાણીને સાધક પોતાના મૃત્યુના બંધનોને, ચક્રને કાપી નાખે છે. સાધક ગૃત એટલે કે માખણના જેવા ઉપર રહેનારા, એના સાર ભાગ સમાન અતિ સૂક્ષ્મ અને સમસ્ત પ્રાણીઓમાં અધિષ્ઠિત કલ્યાણકારી દેવને જાણીને તથા એ સંપૂર્ણ વિશ્વ બ્રહ્માંડને પોતાની સત્તાથી ઘેરી રાખનારા, આવરી રાખનારા એ વિરાટ દેવને જાણીને સંપૂર્ણ વિકારરૂપ બંધનોથી મુક્ત થઈ જાય. તમે વિરાટને જાણી લેશો તો પણ તમે વિકારોથી, બંધનોથી મુક્ત થઈ જશો.

આ જગતકર્તા દેદિપ્યમાન પરમાત્મા, એક્સેપ્ટન્સ ગોડ ઓન્લી, યુ નથિંગ એલ્સ. બીજા કશાનું નહીં, આનું એક્સેપ્ટન્સ હંમેશા મનુષ્યોના હૃદયમાં સમ્યક પ્રકારે રહેલા છે. જે સાધક પોતાના હૃદય, બુદ્ધિ અને મનથી ધ્યાન દ્વારા યોગયુક્ત બનીને એને જાણી લે છે, તેઓ અમરત્વને મેળવી લે છે. જ્યારે અજ્ઞાનનો અંધકાર રહેતો નથી, અજ્ઞાન છે એ જ અંધકાર છે એમ કહે છે, અર્થાત જ્ઞાનનો પ્રકાશ પ્રગટ થઈ જાય છે, ત્યારે ના તો દિવસ રહે છે ના તો રાત્રી, ના સત રહે છે ના અસત, કેવળ એક કલ્યાણકારી દેવ શિવ રહે છે અને એ હંમેશા અનસ્વર છે, એનો નાશ થતો જ નથી. એ સવિતા દેવના પણ ઉપાસ્ય છે તથા એમનાથી પુરાતન પ્રકૃષ.