યથાર્થ ગીતા સાર — ૧૭

આઠમા અધ્યાયની અંદર ૧૬મા શ્લોકમાં ભગવાને આપણને આ સમજાવ્યું છે કે, "જગતરૂપી રાત્રિમાં બધા જીવ અચેત પડેલા છે અને પ્રકૃતિમાં વિચરતી એમની બુદ્ધિ એ પ્રકાશ સ્વરૂપને જોઈ શકતી નથી." કયા પ્રકાશ સ્વરૂપને? પરમાત્માના પ્રકાશ સ્વરૂપને એ જોઈ શકતી નથી! પરંતુ યોગનું આચરણ કરનાર યોગી એમાંથી જાગૃત થઈને સ્વરૂપની તરફ આગળ વધે છે. આ એક જ યજ્ઞની પ્રક્રિયા કરવા માત્રથી તમે પ્રકાશ સ્વરૂપની પ્રાપ્તિ કરી લો છો. વિદ્યાથી સંયુક્ત બુદ્ધિ પણ કુસંગથી અવિદ્યામાં ફસાય છે, પરંતુ સત્સંગ પ્રાપ્ત થતાં જ્ઞાનનો સંચાર એ જ બુદ્ધિમાં થઈ જાય છે. આવો ચઢાવ-ઉતાર પૂર્ણ અવસ્થા સુધી ચાલુ રહે છે. સમાપ્તિ પછી જે બુદ્ધિ છે, ત્યાં ના બ્રહ્મા છે, ના રાત્રિ છે, ના દિવસ છે. આ જ બ્રહ્માના દિવસ-રાત્રિના રૂપકો છે. હજારો વર્ષોની લાંબી રાત્રિ પણ રાત્રિ નથી અને હજારો ચતુર્યુગોનો દિવસ પણ નથી, તેમ ક્યાંય કોઈ ચતુર્મુખી બ્રહ્મા પણ બેઠા નથી.

ચાર મોઢાવાળા બુદ્ધિની જ ચાર ક્રમિક અવસ્થાઓ એ જ બ્રહ્માના ચાર મુખ અને અંતઃકરણની ચાર મુખ્ય પ્રવૃત્તિઓ એ જ એના ચતુર્યુગ છે, સમજાયું? બ્રહ્મવિદ્વરીયયાન સુધીની, બ્રહ્મવિદ્વરયષ્ટ સુધી બુદ્ધિની જે છે, તે બુદ્ધિની ચાર અવસ્થાઓ બતાવી દીધી, ટોપમોસ્ટ ડેવલપમેન્ટ! હવે તો કે, ચાર એની પ્રવૃત્તિઓ છે અંતઃકરણની: મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત, અહંકાર એ જ એના ચતુર્યુગ છે. દિવસ અને રાત આ વૃત્તિઓમાં થાય છે. દિવસ અને રાત ક્યાં થઈ રહ્યા છે? આ વૃત્તિઓની અંદર થઈ રહ્યા છે. જે પુરુષ એના રહસ્યને તત્વથી જાણે છે, તે યોગીજન કાળના રહસ્યને પણ જાણે છે કે સમય ક્યાં સુધી પીછો કરે છે અને કયો પુરુષ કાળથી પણ પર થઈ જાય! આપણે તો ત્યાં સુધીની વાત પણ જાણી લીધી છે કે, એક પછી એક આપણે જન્મ બંધ કરતા હોઈએ છીએ, આપણે ઓછા કરતા હોઈએ છીએ. એ કાળનું રહસ્ય ત્યાં પણ સમજાવ્યું હતું.

અહીંયા આમાં આ પણ એક રહસ્ય છે, તેથી એ પણ તમને ક્લિયર હોવું જોઈએ. હવે આગળ કહે છે ૧૭મા શ્લોકની અંદર, "બ્રહ્માના દિવસની શરૂઆતમાં જ્ઞાન, દૈવી સંપત્તિના પ્રારંભે બધા જ પ્રાણી અવ્યક્ત બુદ્ધિમાં જાગ્રત થઈ જાય છે. એ જ રીતે રાત્રિની શરૂઆતમાં એ જ અવ્યક્ત, અદ્રશ્ય બુદ્ધિમાં જાગૃતિનું સૂક્ષ્મ તત્વ જે છે, તે અચેતન બની જાય છે." અહીં તત્વ વિશેની જાગૃતિની વાત છે. જ્યારે દિવસની શરૂઆત થાય છે ત્યારે એ સચેત બને છે અને જેવી બ્રહ્માની રાત્રિ આવે છે, તરત ત્યાં આગળ એ જે તત્વ છે તે અચેત બનતું જાય છે. એ જ વિદ્યા છે અને અવિદ્યા છે. અજ્ઞાનની રાત્રિમાં તે પ્રાણીઓ પરમ સ્વરૂપને સ્પષ્ટ જોઈ શકતા નથી, પરંતુ તેનું અસ્તિત્વ તો રહે છે. જાગ્રત કે અચેતન હોવાનું માધ્યમ એ બુદ્ધિ છે, જેમ કે ડીમ લાઈટ હોય, ફૂલ લાઈટ હોય; જેમ હમણાં સમજાવ્યું ને બધી બેટરીઓનું ને બધું, તે તે સર્વમાં અવ્યક્ત રહે છે.

જે તત્વ પેલું સચેત થાય છે, તે તત્વ સર્વમાં રાત્રિ દરમિયાન અવ્યક્ત રહે છે. "હે પાર્થ! બધા જ પ્રાણીઓ આ રીતે જાગ્રત થઈને પ્રકૃતિથી વિવશ થઈને, પ્રકૃતિથી વિવશ થઈ થઈને અજ્ઞાનરૂપી રાત્રિ આવતાં અચેતન બની જાય છે, બધા ઢેર થઈને પડી જાય છે. તેઓ નથી જાણતા કે તેમનું લક્ષ્ય શું છે? દિવસે ફરીથી તેઓ જાગૃત થાય છે." આમ જ્યાં સુધી બુદ્ધિ છે, ત્યાં સુધી અંતરાલમાં વિદ્યા અને અવિદ્યાનો ક્રમ ચાલ્યા જ કરતો હોય છે, એમની અંદર જ ચાલ્યા કરે છે. ત્યાં સુધી તે માત્ર સાધક જ છે અને એ સાધના કર્યા જ કરશે; સાધન એ બદલાઈ જશે, કદાચ એનું નવા જન્મમાં નવું સાધન ખોળી કાઢશે, એવું થશે પણ એ મહાપુરુષ નથી, એ મહાપુરુષ હજુ બની શક્યો નથી. હવે આગળ કહે છે, "બુદ્ધિમાં રહેનારા વિદ્યા અને અવિદ્યા, સચેત-અચેતન આ બધા ચઢાવ-ઉતાર જ્યારે શાંત થઈ જાય છે, બુદ્ધિ સ્થિર થાય છે, શુદ્ધ થઈને સ્થિર થાય છે, ત્યારે સનાતન અવ્યક્ત ભાવ પ્રગટ થાય છે." પછી બુદ્ધિ એ ભાવને ધારણ કરે એટલે બુદ્ધિનો લય થઈ જાય છે, પછી અબુધ બની જાય છે અને સનાતન અવ્યક્ત ભાવ શેષ રહી જાય છે.

એ સનાતન અવ્યક્ત ભાવને 'અક્ષર' એટલે અવિનાશી કહેવામાં આવે છે, તેને જ પરમગતિ કહેવામાં આવે છે. "તે જ મારું પરમધામ છે, 'તદ્દધામ પરમં મમ' એ છે." અહીંયા જે મેળવીને มનુષ્ય ક્યારેય પાછો આવતો નથી, તેનો પુનર્જન્મ પણ થતો નથી; એને કરવો હોય તો પણ કરી શકતો નથી. હવે એ ભાવની પ્રાપ્તિનું વિધાન બતાવે છે કે એવું કેવી રીતે કરવાનું? "હે પાર્થ! જે પરમાત્માની અંદર સંપૂર્ણ ભૂતો છે..." પરમાત્મા જ છે ને મોટામાં મોટા, તો ગુરુ કોણ છે? પરમાત્મા! અનંત કોણ છે? પરમાત્મા! તો આ બધા ભૂતો ક્યાં રહેલા છે? પરમાત્માની અંદર રહેલા છે, જેનાથી સંપૂર્ણ જગત વ્યાપ્ત છે. સનાતન અવ્યક્ત ભાવવાળો એ પરમ પુરુષ અનન્ય ભક્તિથી પ્રાપ્ત થવા યોગ્ય છે, એને જ પ્રાપ્ત કરવો જોઈએ. અનન્ય ભક્તિનો અર્થ એ છે કે, પરમાત્મા સિવાય અન્ય કોઈનું સ્મરણ ન કરતાં પરમાત્મા સાથે જોડાઈ જવું.

પછી ઘરવાળી યાદ ન આવવી જોઈએ! અનન્ય ભાવથી જોડાયેલો પુરુષ નફો પાછો યાદ ન આવવો જોઈએ કે ખોટ ગઈ હોય તો દુઃખી ન થયેલો હોવો જોઈએ. અનન્ય ભાવ એટલે એકમાત્ર પરમાત્મા, બીજું કોઈ કશું જ નહીં! તેને 'અનન્યતા' કહી. એવો પુરુષ પણ ક્યાં સુધી પુનર્જન્મની સીમામાં છે અને ક્યારે એ ફેઝમાંથી મુક્ત થાય છે, એ વિશે યોગેશ્વર કહે છે, "હે અર્જુન! જે કાળમાં શરીર ત્યાગીને યોગી પુનર્જન્મ પામતા નથી અને જે કાળમાં શરીર ત્યાગવા છતાં પણ પુનર્જન્મ પામે છે, તે કાળનું વર્ણન હવે સાંભળ." આગળ કહે છે, "શરીર સંબંધનો ત્યાગ કરતી વખતે જેની સમક્ષ પ્રજ્વલિત જ્યોતિમય અગ્નિ સળગતો હોય, દિવસનો પ્રકાશ ફેલાઈ રહેલો હોય, સૂર્ય ચમકી રહેલો હોય, શુક્લ પક્ષનો ચંદ્ર ઉદિત થતો હોય, ઉત્તરાયણનું નિર્મળ અને સુંદર આકાશ હોય, એ કાળે પ્રયાણ કરનાર બ્રહ્મવેત્તા યોગી બ્રહ્મને પામે છે." આટલી કન્ડિશનો આપી છે.

હવે એણે શું કીધું? શરીર સંબંધનો ત્યાગ કરતી વખતે, દેહની આસક્તિનો જે ક્ષણે ત્યાગ થઈ રહ્યો છે તે સમયે જેની સમક્ષ પ્રજ્વલિત અગ્નિમય જ્યોતિ સળગતી હોય, આ કરતા હશો ને આગળ એ સ્થિતિ આવશે, તમારી સમક્ષ આમ પ્રજ્વલિત જ્યોતિ દેખાશે, દિવસનો પ્રકાશ ફેલાઈ રહેલો હોય; દિવસનો પ્રકાશ એટલે એ કયો પ્રકાશ છે? આત્માના પ્રકાશની વાત કરે છે! સૂર્ય ચમકી રહ્યો હોય, આત્મસૂર્ય ચમકી રહ્યો હોય સ્પષ્ટ, હવે એને દેખાવા માંડ્યો હોય; શુક્લ પક્ષનો ચંદ્ર ઉદિત થતો હોય, તે શું કહે છે? શુક્લ પક્ષનો ચંદ્ર જ્યારે ઉદિત થતો હોય ત્યારે કેવું લાગે? શાંત, નિર્મળ, આહ્લાદકતા લાગે, તમને એવું અંદર થતું હોય. એ કાળે પ્રયાણ કરનાર, એ કાળે જે દેહ છે તેની આસક્તિનો, મન છે તેની આસક્તિનો ત્યાગ કરનારો બ્રહ્મવેત્તા જે યોગી છે, તે બ્રહ્મને પામે છે. અહીંયા આ પ્રયાણકાળમાં આ બધી કન્ડિશન હોય એટલે આપણે કઈ સૂરજ લાવવાનો છે ને દિવસ હોવો જોઈએ ને ઉત્તરાયણ હોવી જોઈએ, એવું બધું નથી!

ઉત્તરાયણ એટલે ઉત્તર તરફ અયન એનું ચાલતું હોય છે, એ ઊર્ધ્વમાં જતો હોય છે ધીરે-ધીરે-ધીરે-ધીરે આત્મતત્વની તરફ વધારે ને વધારે, તેને ઉત્તરાયણ કીધી. દક્ષિણાયન એટલે ગ્રેવિટી, બ્લેક હોલમાં નીચે આવતો હોય, એ મોહનીય કર્મોના કારણે આવતો હોય નીચે. આ સમજણ આપણને બહુ સ્પષ્ટ થઈ જવી જોઈએ. અગ્નિ એ બ્રહ્મતેજનું પ્રતીક છે. શું છે? આપણે રોજ દીવો કરીએ છીએ અને અગ્નિ વડે જ આપણે આ જે અન્ન છે તેને પણ આપણે પકવીએ છીએ, અગ્નિ વડે જ પ્રકાશ પણ થાય છે, આપણને ગરમી પણ મળે છે. દિવસ જ્ઞાનનો પ્રકાશ છે. દિવસ એટલે શું? જ્ઞાનનો પ્રકાશ એટલે દિવસ! શુક્લ પક્ષ એ નિર્મળતાનું પ્રતીક છે. વિવેક, વૈરાગ્ય, શમ, દમ, તેજ અને બુદ્ધિના છ ઐશ્વર્ય એટલે છ માસ છે જે ઉત્તરાયણ છે. તમે આમ ઉપર જતા હોવ, એનાથી ઊર્ધ્વરેતા સ્થિતિ એ ઉત્તરાયણ છે. ઊર્ધ્વરેતસ જે વીર્યનું પણ એસેન્સ છે, એ ઉપર જતું હોય તેને ઊર્ધ્વરેતસ કહેવામાં આવે છે અને એવું ક્યારે થાય?

કે અનન્ય ભાવથી જે પરમાત્મામાં બરાબર લાગેલો છે, એનો ઓટોમેટિક થશે; ખેંચીને, તાણીને ઉપર ચડાવવાનો નથી, નહિતર નસો ફાટી જાય ભાઈ! બધા ઘણા લોકો ગરબડ કરી બેઠેલા છે, તો ગોળ-ગોળ ફરે છે અત્યારે બધા! એટલે એ ઊર્ધ્વરેતા આવો હોય, આવી અવસ્થાઓમાં પ્રકૃતિથી સર્વથા પર થઈ જાય. આવી અવસ્થામાં મૃત્યુ પામનારમાં, બરાબર અંડરલાઈન કરી રાખું છું એટલા માટે કે અહીંયા આગળ દેહના મૃત્યુની વાત નથી, અહંકારનું મૃત્યુ થાય છે, દેહાધ્યાસ ખતમ થઈ જાય છે એની વાત કરે છે, એનું મન બિલકુલ વિલીન થઈ રહ્યું છે, તે ક્ષણની વાત છે. બ્રહ્મવેત્તા બ્રહ્મને પામે છે, તે ક્ષણે તેનો પુનર્જન્મ થતો નથી. પરંતુ અનન્ય ચિત્તથી જોડાયેલો યોગીજન જો આ બ્રહ્મ પ્રાપ્ત ન કરે, જેમની સાધના હજુ પૂર્ણ નથી એમનું શું થાય? તો એ બાબતે કહે છે કે, "આ પ્રયાણકાળમાં ધુમાડો ફેલાઈ રહ્યો હોય, યોગાશા હોય પરંતુ ધુમાડાથી ઢંકાયેલી અજ્ઞાન રાત્રિ હોય, સ્પષ્ટ જ્ઞાતા ન હોય કે બ્રહ્મશું છે, અંધારું કન્ફ્યુઝન હોય; કૃષ્ણ પક્ષનો ક્ષીણ ચંદ્ર હોય, ગાઢ અંધકાર વ્યાપેલો હોય અને ષડ્વિકારો—કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મદ અને મત્સરથી યુક્ત દક્ષિણાયન, ગ્રેવિટી કીધું ને, એટલે કે બહિર્મુખ હોય ને પરમાત્માના પ્રવેશથી હજુ તો બહુ જ બહાર હોય, એ યોગીને પુનર્જન્મ લેવો પડે છે." કોણ જન્મ લેશે ને કોણ નહીં લે, એની સ્પષ્ટતા અહીંયા થઈ ગઈ ક્લેરિટી સાથે!

હવે આપણે આ જે પેરામીટર છે ને, એને ક્રોસ કરી નાખવાનું છે, આ જન્મમાં હવે જોઈતો નથી બીજો! તો એની સ્પષ્ટતા હોય અને તમે ક્યાં, શું, કેવી રીતે કરવાનું છે એની તમને ખબર હશે, તો પછી કહેવાય ને કે, "અર્જુન! માર એને હવે તો તીર લગાવી દે કે તું એને બસ!" આટલી સ્પષ્ટતા છે, એટલે હવે આ વખતે આપણે નિશાનચૂક નથી થવાનું. બસ, આ વખતે હવે નિશાનચૂક માફ નથી! તો શું શરીરની સાથે યોગીની સાધના પણ નાશ પામે? જેને પુનર્જન્મ લેવો પડે, બિચારો આવું કરવાનો પ્રયત્નશીલ હોય પણ એ ન કરી શક્યો, જીવન સમાપ્ત થઈ ગયું એક્સ-વાય-ઝેડ કોઈપણ કારણોસર; તો শরীরની સાથે એ યોગીની સાધના પણ શું નાશ પામે? પાછું ફરી એને ચાલુ કરવાનું, નવેસરથી કરવાનું? એ વિશે શ્રીકૃષ્ણ કહે છે, "શુક્લ અને કૃષ્ણ ગતિ જગતમાં શાશ્વત છે." જો, જ્ઞાની હંમેશાં છે ને જવાબ આપે ને એ બહુ જબરજસ્ત રીતે આપે, સ્પષ્ટ કહે પણ એવી રીતે કહે કે સ્પષ્ટતા કરી છે કે નથી કરી, એના વિશે પહેલાને વિચાર કરતો જ કરી નાખે!

એટલે જે તૈયાર હશે ને તે પામી જશે અને જે તૈયાર ન હોય, એ વધારે ગૂંચવાઈ જશે કે, "યાર! આ તો કરવા જેવું નહીં લાગતું!" એમ કરીને છોડી દેશે, એટલે એવા લોકો ઉપર ન આવે, એ પણ બરાબર છે. ભગવાન એમ જ કહે છે કે, "તું પૂરેપૂરો તૈયાર થઈને જ આવજે." એકાદો ડોલતો અહીંયા ઉપર આવી જાય, બધાને પાછો લગાડી દે ને, એનો સંગ સીધી વાત છે ને! એટલે કે એવું નહીં, પરિપૂર્ણ શુદ્ધ થઈને, અણીશુદ્ધ થઈને આવજે, આમાં આટલું અમથું ચાલશે નહીં. જો, એટલે કહે છે કે, "શુક્લ અને કૃષ્ણ ગતિ જગતમાં શાશ્વત છે." સવાલ પૂછ્યો છે કે, "ભગવાન! આનું શું થાય?" તો કહે છે, "જો, આ બે ગતિ છે ને, એ તો શાશ્વત છે, એટલે ચાલ્યા જ કરવાની છે આ તો. સાધનાનો વિનાશ ક્યારેય થતો નથી." શુક્લ ગતિમાં પ્રયાણ કરનારો તો પાછા ન આવવાની પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે; પરંતુ કૃષ્ણ ગતિમાં ક્ષીણ પ્રકાશ અને હજુ એ અંધકાર છે એવી અવસ્થામાં ગયેલો પાછો ફરે જ ફરે છે, ફરી જન્મ લે છે.

જ્યાં સુધી પૂર્ણ પ્રકાશને પ્રાપ્ત કરી ના લે, ત્યાં સુધી હજુ એ ભજન કર્યા કરવાનું બાકી છે એને. આ પ્રશ્ન અહીં પૂરો થયો. હવે આગળ વધુ સાધના પર ભાર મૂકતા કહે છે કે, "Hex પાર્થ! આ પ્રમાણે આ માર્ગોને જાણીને કોઈપણ યોગી મોહિત થતો નથી." નામ બદલી કાઢ અથવા તો દર વખતે તારે એમ કહેવાનું કે, "હું મોહિત નથી, મારું નામ મોહિત છે, હું મોહિત નથી." એ જાણે છે, એ જાણે છે કે પૂર્ણ પ્રકાશ મેળવી લેવાથી બ્રહ્મને પ્રાપ્ત થશે જ અને ક્ષીણ પ્રકાશ રહેવાથી પણ પુનર્જન્મમાં સાધનાનો નાશ તો થતો જ નથી. એટલે યોગી ક્યારેય નિરાશ હોતો નથી. એ જાણે છે કે એને તક મળવાની જ છે. જેઓ તૈયાર થશે, પરિપક્વ થશે, એબલ થશે એટલે ઓલરાઈટ, એને બોલાવી જ લેવામાં આવશે ત્યાં પરમગતિની અંદર. એટલે એને કોઈ ચિંતા કરવાની જરૂરત રહેતી જ નથી, તેના વિશે તો એ વિચારતો જ નથી હોતો કે હવે ક્યારે?

કારણ કે એ તો નક્કી થઈ ગયું ને, એણે યજ્ઞ શરૂ કરી દીધો, સાધના ચાલુ થઈ ગઈ છે એની! એટલે એ તો નક્કી થઈ ગયું કે પહોંચવાનો ભાઈ! હવે ક્યારે? પ્રશ્નનો જવાબ એના પુરુષાર્થ ઉપર નિર્ભર છે. એટલે કહે છે કે, "ક્ષીણ પ્રકાશ રહેવાથી પણ પુનર્જન્મમાં સાધનાનો નાશ થતો નથી." બંને ગતિ શાશ્વત છે, એટલે બંનેમાં આ ચાલ્યા જ કરે છે. "આથી તું દરેક કાળમાં યોગથી યુક્ત બન." ભલે તારો સાધનામાં પણ જો રાત્રિકાળ ચાલતો હોય, તો પણ તું સાધના ચાલુ રાખ, છોડી ના દઈશ; તું પહોંચી જઈશ, કારણ કે રાત્રિ છે એટલે સવાર થવાની જ છે ને! પછી તો થોડીક લાંબી સાધના છે, બસ બીજું કશું નથી તારે. નિરંતર સાધના કર, અંતર રાખ્યા વગર. "સવારે કરીશ સાધના", પછી સવારે વિચાર આવે કે "રાત્રે કરીશ સાધના", એવું બધું નહીં! તને જ્યાં-જ્યાં, જ્યારે-જ્યારે જેટલો પણ સમય મળે, તક મળે, અંદરથી આમ થાય, બેસી જા!

એમ કરતાં-કરતાં-કરતાં-કરતાં, "જો પલ પલ જોડકે પરમાત્મા બનાયા." એને સાક્ષાત્કાર સહિત જાણીને, માનીને નહીં, યોગી વેદ, યજ્ઞ, તપ અને દાનના પુણ્યફળોને નિઃસંદેહ ઓળંગી જાય છે. આના ફળો આવશે વચ્ચે પાછા મોટા-મોટા બોલ્ડર્સ જેવા, હવે એને ઓળંગવાના છે એને; કારણ કે શું કરશે? વેદ વાંચન કર્યું તો એનું ફળ આવશે, કોઈ યજ્ઞ કર્યો તો એનુંય ફળ આવશે, કોઈ તપ કર્યું તો એનુંય ફળ આવશે, કોઈ દાન કર્યું તો એનુંય પુણ્યફળ આવશે. આ બધાને ઓળંગી જવાના છે એને, એમાં રચ્યાપચ્યા નથી રહેવાનું, એ ફળ ખાવા બેસી નથી જવાનું અને સનાતન પરમપદને પામે છે. અવિદિત પરમાત્માની સાક્ષાત્કાર જાણકારીનું નામ વેદ છે. એ અવિદિત તત્વને જો જાણી લીધું, તો હવે કોણ કોને જાણે પછી? કારણ કે... હવે જાણનારો જુદો રહ્યો નથી. જેવું એને જાણ્યું એટલે પરમાત્મા બન્યો, બસ બાત ખતમ!

હવે શું કરવાનું? કશું નહીં, પરમાત્માને શું કરવાનું? આ પરમાત્મા નહોતો ત્યાં સુધી જ તારે આ બધું કરવાનું, "કરવું કરવું કરવું" બધું ચાલ્યા કરે. જેવો પરમાત્મા બન્યો, કર્મ તારા ખલાસ થઈ ગયા છે. હવે તારે શું, ક્યાંથી કરવાનો હતો? કર્મ જ નથી તારી પાસે! પરમાત્માની પાસે બધી સત્તા છે, કર્મ કરવાની સત્તા નથી. તમારી સાધનાય પૂરી થઈ ગઈ, તમે પરમાત્મા થઈ ગયા પછી તમે આ પણ નહીં કરી શકો. તક આપી છે અત્યારે જો તમને પરમાત્માએ કે, "ભાઈ! આ બસ સાધના કાળમાં તું આ પૂરું કરી લેજે." વન્સ યુ આર પરમાત્મા, ફિનિશ! પછી તારાથી સાધના પણ નહીં થાય, પછી તારાથી પુનર્જન્મમાં પણ નહીં જવાય, આ બધું નહીં થાય તારાથી, સમજો છો? એટલે બહુ સમજી-વિચારીને કામ કરો, અંડરસ્ટેન્ડિંગથી કામ કરો. વિદિત થયા પછી વેદોનું જે પ્રયોજન છે, તે પણ સમાપ્ત થઈ જાય છે; કારણ કે હવે જાણનારો જુદો રહ્યો નથી.

મન, વચન, કર્મથી સર્વતોભાવે સમર્પણ, તેને દાન કહેવાય છે. મન, વચન અને કર્મથી સર્વતોભાવે જે કંઈ છે, તે "હું સર્વસ્વ તમને અર્પણ કરું છું" એવો ભાવ છે જે કંઈ છે તે. આ બધાનું ફળ આવ્યું, શું ફળ આવ્યું? પરમાત્માની પ્રાપ્તિ! બધાયનું એક જ ફળ, બસ! હવે એ પરમપદ પામી ગયો, અસ્તુ. આમ યોગેશ્વરે અહીં જણાવ્યું કે, "જેનો ક્યારેય વિનાશ નથી એ પરમબ્રહ્મ છે." સ્વયંની પ્રાપ્તિવાળો પરમભાવ એ અધ્યાત્મ છે, જેનાથી જીવ માયાના આધિપત્યમાંથી નીકળીને આત્માના આધિપત્યમાં આવી જાય છે એ જ અધ્યાત્મ છે અને ભૂતોનો ભાવ જે શુભ અથવા અશુભ સંસ્કારોને ઉત્પન્ન કરે છે, તે ભાવોનું, ભૂતોના ભાવોનું શાંત થવું, વિસર્ગ એટલે નાશ પામવો, એ જ કર્મની સંપૂર્ણતા છે. હવે આગળ કર્મ કરવાની જરૂર નથી. આમ કર્મ એક એવી વસ્તુ છે જે સંસ્કારોના ઉદ્ભવને જ મિટાવી દે છે, સંસ્કારોને ઉદ્ભવ થવા જ દેતો નથી, આ ગુણો ખદબદ થતા બંધ થઈ જાય છે બધી રીતે.

આ પ્રમાણે ક્ષરભાવ જે છે તે અધિભૂત છે; ક્ષરભાવ એ અધિભૂત છે, નાશવંત જ ભૂતોને ઉત્પન્ન કરવાનું માધ્યમ છે, એ જ ભૂતોનો અધિષ્ઠાતા છે. પરમપુરુષ અધિદેવ છે, જેમાં દૈવી સંપત્તિ પણ છેવટે તો વિલીન થઈ જાય છે. "આ શરીરમાં અધિયજ્ઞ હું છું," જેમાં યજ્ઞ વિલય પામે છે તે હું છું, યજ્ઞનો અધિષ્ઠાતા છું, એ યજ્ઞથી મારા સ્વરૂપને પામે છે. શ્રીકૃષ્ણ એક યોગી હતા, એટલે અધિયજ્ઞ કોઈ એક એવો પુરુષ છે કે જે આ શરીરમાં જ રહે છે, બહાર નહીં. હવે છેલ્લો પ્રશ્ન કે, "અંત સમયે આપ કેવી રીતે જાણવામાં આવો છો?" એમણે જણાવ્યું કે, "જે મારું નિરંતર સ્મરણ કરે છે, મારા સિવાય અન્ય કોઈ વિષય-વસ્તુનું ચિંતન કરતો નથી અને આમ કરતાં-કરતાં શરીરના સંબંધોનો ત્યાગ કરે છે, તે મારા સાક્ષાત સ્વરૂપને પામે છે અને અંતમાં પણ એ જ મેળવે છે." એટલે મારું સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કરી લે છે.

শরীরના મૃત્યુ સમયે જ આની પ્રાપ્તિ થાય છે એવું નથી. "મરવા સમયે કે મર્યા પછી શ્રીકૃષ્ણ મળે," તો તો શ્રીકૃષ્ણ સ્વયં જ પૂર્ણ ના હોત, બરાબર ને? પણ એ તો સાક્ષાત હતા ત્યારે જ એ પૂર્ણ બન્યા હતા પોતાના દેહની અંદર. સદેહે એ બતાવે છે કે, મનનો બધી રીતે નિગ્રહ થાય, પછી તેવા નિરુદ્ધ મનનો પણ વિલય એ જ અંતકાળ છે. અંતકાળ શું છે? મનનો નિરુદ્ધકાળ, મન લય પામી જાય છે તે; જ્યાં ફરીથી શરીરોની ઉત્પત્તિનું માધ્યમ શાંત થઈ જાય છે. એટલે મનને શાંત કરવાનું છે, વિલીન કરવાનું છે. આ કરો ત્યારે કેવું, કેટલું બધું આમ ઠંડક-ઠંડક કેમ લાગે? પછી એ ચાલુ રાખવાનું. ઠંડક એ સમયે એ પરમભાવમાં પ્રવેશી જાય, પછી એનો પુનર્જન્મ થતો નથી. આની પ્રાપ્તિ માટે કહ્યું કે, "તું સતત મારું સ્મરણ કર, સ્મરણ કર, આમાં જ તું રમણ કર્યા કર" અને "યુદ્ધ કર!" યુદ્ધ શું છે?

બાકી બધાને બાજુ પર, બાજુ પર, બાજુ પર, આઘા કટ, આઘા ખસ, ખસ આઘો! એવી રીતે કરીને બધા કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ બધા જે કોઈ આમ એપીયર થાય, એ બધાને ક્યાં... આપણે એમ શું કહેવાનું? દેખાવાનું ચાલુ થાય પહેલાં કે, "ડિસએપીયર, ગેટ લોસ્ટ!" સિમ્પલ એવી રીતે એની સાથે યુદ્ધ કરવાનું. દર વખતે દેખાશે, દર વખતે તમારે કહેવું પડશે; કારણ કે જેટલા પ્રમાણમાં કહેશો, એટલા પ્રમાણમાં એ જશે, કારણ કે આ તો કેટલા અનાદિકાળથી બધા ભેગા કરેલા છે, એટલે એનાય બધા લેયરોના લેયરો બની ચૂકેલા છે! એટલા માટે બધું એ સાફ કરવાનું છે. યોગધારણામાં સ્થિર રહીને મારા સિવાય અન્ય બીજી કોઈ વસ્તુનું સ્મરણ ન કરતા સતત સ્મરણ કર. જ્યારે સ્મરણ આટલું સૂક્ષ્મ છે, તો પછી યુદ્ધ કોણ કરશે ત્યારે? હવે એક-એક પળ ગુમાવવાની નથી, સતત તમે આમ જ લાગેલા હોવ, તમને સંસારનો વિચાર કેમનો આવી શકશે તે ટાઈમે?

અરે, સંસારની વાત જવા દો, તમારા પોતાના કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહવાળા જે પ્રસંગો છે ને, તે પણ આવીને ખડા કેમ નહીં થાય? અને એની જોડે પાછું યુદ્ધ કરવાનું છે. માની લો કે આ પુસ્તક જે છે એ ભગવાન છે, તો તેની આજુબાજુની વસ્તુઓ, બહાર બેઠેલા લોકો, તેમનો અવાજ, અન્ય કોઈપણ જોયેલી-સાંભળેલી વસ્તુઓ, વિચારો, લાગણીઓ, સંકલ્પો ન આવે, ન દેખાય. જો દેખાય, સંભળાય તો તે સ્મરણ જ નથી! હવે આવા સ્મરણમાં યુદ્ધ કેવું? જ્યારે આ પ્રકારે નિરંતર સ્મરણમાં પ્રવૃત્ત હશો, ત્યારે જ યુદ્ધનું સાચું સ્વરૂપ તમને જણાશે; કારણ કે તમે આમ જોશો કે એક પ્રકારનું એવું અંદરથી પુલ હશે કે તમે આમ જે પરમ તત્વની અંદર જવાનો આમ પ્રયત્ન કરો છો ને, ત્યાં તમને પુલબેક કરશે આ બધી વસ્તુઓ, જે દેખાતી પણ નથી તમને તો! એ પુલબેક જે આવે છે ને, તે જ તમને પાછા પાડે દર વખતે અને તમે પ્રયત્ન પછી છોડી દો.

એટલે એ સમયે જ પૂરેપૂરી માયા તૂટી પડશે તમારી પણ જો ભગવાને બહુ સ્પષ્ટ વોર્નિંગ આપી દીધી છે કે, "આ ટાઈમે આવું થશે ભાઈ હો, તું ધ્યાન રાખજે. વિચારો આવશે બાધારૂપ, બધું જ થશે." કામ, ક્રોધ, રાગ, દ્વેષ—આ બધા દુર્જય શત્રુઓ છે, આ બધા ભેગા થઈને હુમલા કર્યા જ કરશે, આ બધા કૌરવો સ્મરણ કરવા નહીં દે હવે! તેમાંથી પાર પડવું અને સ્મરણ કર્યા જ કરવું, એ જ યુદ્ધ છે. આ બધા શત્રુઓનો નાશ થયા પછી જ વ્યક્તિ પરમગતિને પ્રાપ્ત કરે છે, તેના માટે કહ્યું, "તું ઓમનો જાપ કર, તું ઓમનો જાપ કર અને મારું ધ્યાન ધર." શ્રીકૃષ્ણ એક યોગી હતા અને તેમના નામ-રૂપ જ આ ભક્તિની ચાવી છે. છેલ્લે કહે છે, "પુનર્જન્મ શું છે?" તો કહ્યું કે, "બ્રહ્માથી માંડીને જીવ માત્ર એ જગત આખું પુનરાવર્તી છે." પરંતુ આ યોગમાં જોડાયેલા પુરુષની બે ગતિ છે, જે પૂર્ણ પ્રકાશ મેળવે છે, ષડૈશ્વર્ય મેળવે છે; ષડૈશ્વર્ય સંપન્ન ઊર્ધ્વરેતા જેમાં શેષ માત્ર પણ કમી નથી રહેતી, તે પરમગતિને પામે છે.

જો લેશમાત્ર પણ કમી રહી ગઈ હોય, કૃષ્ણ પક્ષ હોય, કાલિમા હોય, તો તે અવસ્થામાં শরীরનો ત્યાગ કરવાથી યોગીને જન્મ લેવો પડે, પણ તે સામાન્ય જીવની જેમ જન્મ-મરણના ચક્કરમાં ન ફસાતાં, જન્મ લઈને એની આગળની બાકી સાધના પૂરી કરે છે અને ત્યાં જ પહોંચી જાય છે, જેનું નામ પરમધામ છે—એડ્રેસ ફાઈનલ છે તમારું! આ શ્રીકૃષ્ણે પહેલાં પણ કહ્યું હતું કે, "ભજનનું થોડુંક સાધન પણ જન્મ-મરણના મહાન ભયમાંથી ઉગારી લે છે." એટલે જન્મ તો થશે તમારો એક, પણ એ તમારી સાધના પૂર્તિ માટેનો જન્મ હશે હવે પછીનો અને જો આ વખતે તમે શુક્લ પક્ષની અંદર પાર પામી ગયા, તો તો પછી કલ્યાણ જ છે, પરમગતિ નિશ્ચિત છે તમારી! તો નુકસાન તો કોઈ જગ્યાએ છે જ નહીં અને તમારી સાધના તો ક્યારેય નાશ પામવાની નથી, કારણ કે અલ્પ ભજન પણ તમને ત્યાં સ્યોર પહોંચાડી દેશે, આ જન્મે નહીં તો આવતા જન્મે એ વાત તો નિશ્ચિત છે.

દાદાએ પણ આ જ કહ્યું હતું કે, "એક જન્મ રહેશે," બરાબર બધું ટેલી થાય છે ને સરસ! એટલે જન્મ-મરણના મહાન ભયમાંથી ઉગરી શકાય એવું છે ભાઈ, આપણે ભય છે ને, પુનરપિ જન્મમ્ બહુ મોટી વાત છે. એટલે અહીંયા આગળ આપણો અક્ષરબ્રહ્મ યોગ જે છે તે પૂરો થાય છે. હવે આપણે નવમા અધ્યાયની અંદર આવી ગયા. ગીતાની અંદર ૧૮ અધ્યાયમાં નવમો અધ્યાય બિલકુલ મધ્યમાં આવે છે, હવે આ બાજુ નવ રહ્યા, બરાબર? એટલે એ જે નવમો અધ્યાય છે, તેને 'રાજવિદ્યા જાગૃતિ' એવું કહેવામાં આવે છે, રાજયોગ છે, એના વિશેની સમજણ આપવામાં આવેલી છે. આ અધ્યાયમાં યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણે આગળ બતાવ્યું કે, જે યોગયુક્ત બન્યો છે તેવા પુરુષનું ઐશ્વર્ય કેવું હોય? સર્વવ્યાપી! કેવો સર્વવ્યાપી છતાં નિર્લેપ! "એક કામ કરને કે આ કાળું ડબલું આલ્યું છે, આકાશમાં જરા આમ જરા ચોપડી લાવીને..." આપણે કોઈને કહીએ તો પેલો શું કરે, શું કરી શકે?

"એશિયન પેન્ટ્સ છે કે જરા હો સાચવીને લગાડજે, આકાશની અંદર જઈને લગાડજે, પેન્ટિંગ કરીએ થોડું, કાળા રંગનું તને ફાવે તો કોઈ ચિત્ર દોરી આવજે." કશો વાંધો નહીં, પણ ક્યાં દોરવાનું? આકાશ! આ એક જ કેન્વાસ તારો—આકાશ, બીજું કંઈ નહીં! એટલે સર્વવ્યાપી છતાં નિર્લેપ, કર્તા છતાંય અકર્તા, એવા પુરુષના સ્વભાવ, ભાવ અને પ્રભાવ પર—સ્વભાવ અને પ્રભાવ એનો પ્રભાવ કેવો છે—એના વિશે ભગવાન હવે આગળ વાત કરે છે અને અર્જુનને કહે છે કે, "જો આવો હોય, યોગયુક્ત પુરુષ કેવો હોય તારે જોવો છે ને?" યોગને આચરણમાં મૂકતા દેવતા આદિના આવનારા વિઘ્નો વિશે જણાવી અને તે પરમ પુરુષનું શરણ લેવા પર ભાર મૂક્યો. ભગવાને કહ્યું, "Hex અર્જુન! હવે તને પરમ ગોપનીય વિજ્ઞાન સહિત જ્ઞાન કહીશ." નવમો અધ્યાય પરમ ગોપનીય છે, વિજ્ઞાન સહિત જ્ઞાન કહીશ. પરમપદની પ્રાપ્તિ પછી મહાપુરુષની રહેણી તેમજ તે એકસાથે સર્વત્ર કર્મ કેવી રીતે કરે છે, કેવી રીતે જાગૃતિ પ્રદાન કરે તેમજ રથી બનીને આત્માની સાથે સદૈવ કેવી રીતે રહે છે તે કહીશ—યત્ જ્ઞાત્વા, જેને જાણીને, સાક્ષાત જાણીને તું દુઃખરૂપી સંસારથી મોક્ષ પામી જઈશ.

સો, સંસારથી મોક્ષ પામવાનો છે અને પાછો સંસારમાં રહીને સંસારમાંથી મોક્ષ પામવાનો છે, સમજાયું આપણું કોમ્પ્લિકેશન ક્યાં છે? આ જ્ઞાન કેવું છે, એના વિશે આગળ કહે છે કે, વિજ્ઞાન સાથેનું આ જ્ઞાન આ બધી વિદ્યાઓનો રાજા છે, એટલે એને 'રાજયોગ' કહેવામાં આવે છે, રાજવિદ્યાયોગ કીધો એને. એટલા માટે આ રાજવિદ્યા એવી છે કે જે નિશ્ચિત કલ્યાણ જ કરે છે, ૧૦૦ ટકા નિશ્ચિત કલ્યાણ! નક્કી તેની પાસે જે આવે છે અથવા જે પણ એ માર્ગ ઉપર ચાલે છે, તેને ઉઠાવે છે, બ્રહ્મપથ ઉપર ચલાવે છે અને પછી એને મોક્ષ આપી દે છે, "જા હવે તું છૂટો!" આ બ્રહ્મપથ છે આટલો માનો કે એના પર એને ઉઠાવે છે, પહેલા બ્રહ્મપથ પર લાવીને મૂકે છે, પછી આમ ચલાવે છે અને કહે છે, "જા હવે તું છૂટો!" સમજાયું કંઈ? પેલા એરપોર્ટ પર આપણે જોઈએ છીએ ને પેલું પુશબેક કરે, પછી ફ્લાઈટ હોય તે કરીને આમ જાય, ધીરે-ધીરે કરતી-કરતી મેઈન જે હોય રનવે તેના ઉપર જાય.

આ મેઈન રનવે છે તમારે, પછી તેની ઉપર ચલાવે છે તમને અને પછી છેલ્લે, "જા, હવે તો ઊડી જા!" આ રાજવિદ્યા છે. જો માર્ગમાં, પ્રકૃતિમાં, માર્ગમાં પ્રકૃતિમાં, ઋદ્ધિમાં, સિદ્ધિમાં અટવાયા—જો આ બહુ પહેલાં જ કહી દે છે ભગવાન, જો આ બધું આવવાનું જ છે, પણ છતાં એમાં અટવાયા તો નક્કી જ છે કે અવિદ્યા સફળ થઈ ગઈ ને તમે નિષ્ફળ થઈ ગયા! વાંધો નહીં, આ રાજવિદ્યા એવી છે કે જે નિશ્ચિત કલ્યાણ કરશે, અકલ્યાણનો તો પ્રશ્ન જ નથી ને, એક જન્મ ઓર સહી મેક્સિમમ! બરાબર છે, પણ પોતાનું પતન ન થાય બસ, એનો khyal રાખવાનો. સિદ્ધિઓનો વપરાશ તમે કરી બેસો તો પતન થઈ શકે, ભયસ્થાન છે. અહીં શું બતાવ્યું? હજુ તમે પ્રકૃતિની પરિધિમાં છો, સંપૂર્ણપણે આત્માના આધિપત્યમાં આવ્યા નથી હજી તો, સાવધાન! પ્રકૃતિ ગમે ત્યારે ચડી બેસશે અને પ્રકૃતિ પ્રબળ છે પહેલેથી જ, એટલી બધી બળવાન!

અને તમારી જે શુદ્ધ પ્રકૃતિ બનેલી છે, તે તમારે અર્જિત કરવાની છે દૈવી ગુણોથી; એટલે એવી જે પ્રકૃતિનું બળ છે, તેની સામે તમારું બળ વધારે હોવું જોઈશે અને એવું ક્યારે થશે? જ્યારે દૈવી સંપત્તિ હશે તમારી અંદર. આંખો દિવ્યતા જોશે, કાન બિલકુલ દિવ્યતાને સાંભળશે, નાક પણ જે છે તે દિવ્યતાને સુંઘશે, જીભ પણ દિવ્યતાને જ ચાખશે અને સ્પર્શ થશે તો પણ દિવ્યતાને જ સ્પર્શ કરીશ, બીજા કશાનો નહીં કરે! એવી દિવ્યતા, પવિત્રતા સાથેના ખયાલો સાથેની સાધના જે આખી થશે, તેનાથી સંપૂર્ણપણે સમગ્રતયા દિવ્યતા વ્યાપશે. દૈવી સંપત્તિ અંદર એટલી બધી ફૂટી-ફૂટીને ભરવાની છે, ખૂબ ભરવાની છે પહેલાં તો એની અંદર; એટલે પછી એ જે પ્રકૃતિ જ્યારે એટેક કરતી હોય, તે વખતે આ જ તમારો ડિફેન્સ છે સામે, એટલા માટે કરવાનું છે અને એ કરશે જ પાછા, કારણ કે આ જન્મોજન્મથી ભરી રાખેલી છે, અત્યારે ભલે ન દેખાય તમને.

તમે આમ અત્યારે એમ કહો કે, "ભાઈ! મને તો કંઈ ગુસ્સો-બુસ્સો તો આવતો જ નથી," લોકો તો કહે, "ના ના, મને કંઈ લાગતું નથી," કશું નથી! અરે, પાછા દાખલાય આપે, "અરે! તે દહાડે મને કહ્યું ને કે હમણાં એસઆઈપી કરી નાખો, ૧૦ વર્ષ પછી તો તમને ત્રણ કરોડ મળશે, તોય મેં ના પાડી દીધી!" તોય મેં ના પાડી દીધી, તો અહંકાર જીતી ગયો મૂર્ખા તું એમ બતાવવા માંગે છે! જ્યારે કે જ્યારે તું મોહમાં નથી સપડાયો, ત્યારે અહંકાર જીતી ગયો અને તને ખબરય ના પડી, પાછલા બારણેથી ખેંચી લીધો તને, પાડી દીધો, ટાંટિયા તોડી નાખ્યા તારા કે તને હવે ઊડવા જ નહીં દે, પરિસ્થિતિ બને! હા, બસ આવું ચાલ્યા જ કરશે. એટલે કઈ જગ્યાએ માણસ, સાધક લૂંટાઈ જશે ને એની ખબર નથી પડતી. જો એણે સાથ નથી છોડ્યો પરમાત્માનો તો એ નિર્ભય છે, પણ જો ક્યાંક એ પોતાના એનાથી આમ કંઈક કરવા ગયો કે, "હું કંઈક કરી લઈશ," નક્કી, કારણ કે પ્રકૃતિ છે, છોડશે નહીં!

છેવટે સિદ્ધિ બનીને આવીને ઊભી રહે કે, "ના ના, આ તો તારો અધિકાર છે, તું તારે બિન્દાસ વાપર, કશો વાંધો નહીં, આખા જગતના રોડ બધા સોનાના બનાવી દે!" અને એવું કરી શકે પાછું, આમ થોડું-ઘણું કરે એટલે તો એમ થઈ જાય કે, "આહાહા! હવે તો હું કરી જ શકું." ટોપ પર લઈ જઈને ફેંકી દેશે તને, ટોચ ઉપર લઈ જઈને! હજુ તો પ્રકૃતિની મર્યાદામાં છે, કેમ? પરમાત્માનું પૂરેપૂરું શરણું તેં ગ્રહણ કર્યું જ નથી, સાધના તો તેં શરૂ કરી દીધી છે. આ તો વચ્ચે આટલું બધું તોફાન આવી જશે, તું ધ્યાન આપજે, ત્યાંથી બહાર નીકળી જા. પરમાત્માનું શરણ ગ્રહી લે અને દૈવી સંપત્તિ ભેગી કર્યા કર, ચૂપચાપ કર્યા કરજે. તારી પાસે કેટલી છે, કોઈને અણસાર સુદ્ધાં આવવા ન દે. ક્રોધને ખબર પડશે ને, તો એ ડાકુ આવશે જ રાતે, ધાડ પાડશે તારી પર અને લઈ જ જશે. તું એમ બેસે એમ કે, "વાંધો નહીં, આપણે તો ચોકીદાર રાખ્યા છે ને સીસીટીવી રાખ્યું છે, આમ છે ને તેમ છે, આપણે તો દૈવી સંપત્તિ ભેગી કરી છે ને, શમ-દમ બધું ભેગું કર્યું છે, ષટ્ સંપત્તિ, વાંધો નથી." પણ જો એ ઓછી પડી, નબળી પડી, ઢીલી પડી; કારણ કે તમે જેટલું ભેગું કરેલું છે પૂર્વ જન્મની અંદર બધું, એ બધું એકસામટું થઈને આવવાનું છે, એટલે તમે તો એને નબળી માનતા જ નહીં પ્રકૃતિને, તો એ ક્યારેય અબળા છે જ નહીં!

પ્રકૃતિ જો માની તો ભૂલ છે, ચડી બેસશે ઉપર ગમે તે ક્ષણે; એટલે કોન્ફિડન્સ રાખવા જેવો નથી આ બાબતમાં. લોકોને બહુ કોન્ફિડન્સ હોય છે, અમને જરાય નથી આ બાબતમાં! અમને શ્રદ્ધા છે કે પરમાત્મા આપણને બચાવી રાખે છે અને એ હોય જ છે આપણી જોડે, ક્યાંય આઘા-પાછા હોતા નથી, આપણો આજ સુધીનો અનુભવ છે ભાઈ! એટલે એ આપણને ચલાવે છે, આપણે એમ માનીએ છીએ કે હું ચાલું છું, બેમાં ભયંકર ભૂલ થઈ જાય આટલી નાનકડી બાબતની અંદર! અલ્યા, બાથરૂમ જવાની સંજ્ઞા પણ એ જ આપે તને, એ નહીં આપે ને તો કાંઈનું કાંઈ થઈ જશે ભાઈ, તું રહેવા દે ને! હા, એટલે પ્રકૃતિમાં કે ઋદ્ધિ-સિદ્ધિમાં અટવાયા, તો નક્કી છે કે તમે હાર્યા અને અવિદ્યા સફળ થઈ ગઈ આ વખતે પણ. એની સામે આ રાજવિદ્યા એવી છે કે જે નિશ્ચિત કલ્યાણ જ કરશે અને કરે જ છે. આ અતિ પવિત્ર છે, ઉત્તમ છે અને પ્રત્યક્ષ અનુભવમાં આવે એવું છે; કર્મ કરો, ફળ મેળવો!

આ અંધશ્રદ્ધા નથી કે જે આ જન્મમાં સાધના કરી અને ફળ કોઈક બીજા જન્મમાં મળશે, એવું બધું નથી અહીંયા આગળ. આ પરમ ધર્મ છે, પરમાત્માથી જોડાયેલો છે અને વિજ્ઞાન સહિતનું આ જ્ઞાન આચરવામાં સરળ, અવિનાશી છે, નાશ પામવાનું નથી પાછું. તમે જેટલું પણ કરેલું હશે આચરણ, તમારા ખાતે જમા છે, હંમેશાં બેલેન્સ તો બોલશે જ કે, "હા, તમે આ આટલું કરેલું છે ભાઈ!" એવી રીતે. પરંતુ આના માટે શ્રદ્ધા ખૂબ જ જરૂરી છે, તમે જે કરો છો તેમાં શ્રદ્ધા, જ્યાં પહોંચવાનું છે તેના પર શ્રદ્ધા હોવી તો જોઈશે કે નહીં? આ તો મિલકત છે. આ ધર્મ પર શ્રદ્ધા નથી, એવો મને ન પામતાં આ સંસાર ક્ષેત્રમાં ભ્રમણ કર્યા જ કરે છે. એટલે ભગવાન કહેવા માંગે છે કે આ જે મેં તને કહ્યું એ ધર્મ છે, આટલો જ ધર્મ છે, એની ઉપર શ્રદ્ધા નથી એવો, એટલે કે એક જ ઈષ્ટમાં મન સ્થિર ન રાખનારો કે, "પરબ્રહ્મ પરમાત્મા છે એ જ મારો ઈષ્ટ છે," એવું ન જાણનારો, એવું ન માનનારો અને એવું ન અનુભવનારો આ સંસાર ક્ષેત્રની અંદર ભ્રમણ કર્યા જ કરે છે, ફર-ફર કર્યા જ કરે છે.

એટલે શ્રદ્ધા અનિવાર્ય છે. તમે સંસારથી પર છો? તો કહે છે કે, "મારા અવ્યક્ત સ્વરૂપથી જ આ સર્વ જગત વ્યાપ્ત છે." શું કહે છે? અવ્યક્ત સ્વરૂપથી આ આખુંય જગત વ્યાપ્ત છે. "હું તો છું જ, બધે હું પહોંચેલો છું." એટલે હું જે સ્વરૂપમાં સ્થિત છું, તે સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે. "દરેક પ્રાણી મારામાં છે, પણ હું તેઓમાં નથી." આ બધા મારામાં છે, હું એ બધામાં નથી, એમ કહે છે; કારણ કે હું તો અવ્યક્ત સ્વરૂપમાં જ સ્થિત છું. "આ બધા ભૂતો પણ મારામાં સ્થિત નથી, તેઓ મરણધર્મ પ્રકૃતિને આધીન છે; પરંતુ મારી યોગમાયાના ઐશ્વર્યને જો, જીવોને ઉત્પન્ન કરનાર અને પોષણ કરનાર મારો આત્મા ભૂતોમાં સ્થિર નથી." આકાશમાં નથી! શું કીધું એણે? "હું આ બધામાં નથી," કહે છે, "હું આત્મસ્વરૂપ જ છું બધે, તેથી જ ભૂતોમાં સ્થિત નથી. હું નિરંતર મારા જ સ્વરૂપમાં રહું છું, ભૂતમાં જઈને ભૂત સ્વરૂપ ના બની જાઉં એની સાથે." એટલે ભૂત ચેતન ના બની જાઉં, હું ચેતન જ રહું, એમ કહેવા માંગે છે; તેથી આ જ યોગનો પ્રભાવ છે.

આનું દ્રષ્ટાંત આપીને આગળ કહે છે, સ્પષ્ટતા કરે છે: "જેમ આકાશમાં જ ઉત્પન્ન થનાર મહાન વાયુ સર્વદા આકાશમાં જ રહેતો હોવા છતાં પણ તેને મલીન કરી શકતો નથી..." કોઈ એમ કહી શકે કે વાયુથી આકાશ બગડી ગયું? કોઈ નથી કહી શકતું એવી રીતે, કારણ કે એવું થતું જ નથી; વાયુ કંઈ આકાશને મલીન કરી ના શકે, બગાડી ના શકે. "તેવી રીતે સર્વ ભૂતો મારામાં રહેલા છે તેમ તું સમજ." હું તો આકાશ છું અને આ બધા ભૂતો છે એ બધા વાયુ છે, એવી રીતે તું એને સમજી લે. એટલે એ બધા આમ ગમે તેટલું કરે પણ મારી અંદર કંઈ ફેરફાર થવાનો નથી. હવે આગળ કે, "હું આકાશ જેવો નિર્લેપ છું, તે મને મલીન કરી શકતા નથી, આ યોગનો પ્રભાવ. હે અર્જુન! કલ્પના વિલયકાળમાં સર્વ ભૂતો મારી પ્રકૃતિ એટલે મારા સ્વભાવને પામે છે અને કલ્પના આરંભમાં હું તેમનું વારંવાર વિશેષ રૂપથી વિસૃજામિ એટલે સર્જન કરું છું." જે અચેતન છે તેને જાગૃત કરું છું; જે જે અચેતન છે, જડ છે, તે બધાને હું જાગૃત કરું છું, ઊંઘમાંથી જગાડું છું કે, "ભાઈ!

જાગ તું!" એવી રીતે કલ્પ માટે પ્રેરું છું, કલ્પ માટે પ્રેરું છું. કલ્પ એટલે ઉત્થાન, અમુક પોતાનું ઉત્થાન કરવા માટે કે, "પડી કેમ રહ્યો? તારો ઉદ્ધાર કર! પડી કેમ રહ્યો? તારો ઉદ્ધાર કર!" એમ કરે છે કે, "હું બધાને ટપલા મારીને જગાડું છું." શું વાત કરે! ઉત્થાન માટે તત્પર પરિવર્તનશીલ આસુરી સંપત્તિમાંથી નીકળીને પુરુષ જેમ-જેમ દૈવી સંપત્તિમાં પ્રવેશ પામે, ત્યાંથી કલ્પનો આરંભ છે; ત્યાં સુધી તો કલ્પનો આરંભ થયો જ નથી ભાઈ તારો! અને કલ્પનો આરંભ અને કલ્પનો અંત, હવે આને જો જાણી લો તમે; અને જ્યારે તે ઈશ્વરભાવ પામે છે, ત્યાં કલ્પનો ક્ષય થઈ જાય. હા, અહીં મનુષ્ય હતો, સાધના શરૂ કરી, કલ્પનો આરંભ થઈ ગયો; એની સાધના એક કલ્પ પર્યંત ચાલી, હવે ઈશ્વરભાવ પામ્યો, કલ્પ ક્ષય થઈ ગયો, ખલાસ થઈ ગયો. અહીંયા એ ઈશ્વર બની ચૂક્યો છે, પોતાનું કર્મ પૂરું કરીને કલ્પ પણ વિલીન થાય છે.

માટે ભજનનો આરંભ તે કલ્પનો આરંભ છે અને ભજનની પરાકાષ્ઠા, તો જ્યાં લક્ષ્યની પ્રાપ્તિ થાય તે કલ્પનો અંત છે. પરબ્રહ્મ સ્વરૂપ પામી ગયા, કલ્પ પૂરો થઈ ગયો, એટલે એક કલ્પ પર્યંત તમારું કામ ચાલે છે, આવી રીતે એને કહેવામાં આવે. જ્યારે વ્યક્તિ યોનિઓના કારણ—એવા યોનિઓના કારણ શું છે? રાગ-દ્વેષથી મુક્તિ પામીને; બંધન શેનું છે? રાગ અને દ્વેષનું અને એનું પરિણામ શું? તો કે તમારે યોનિમાં જવું પડે છે, વારેવારે કોકની કોક યોનિમાં જવું પડે છે, ક્યાંક ને ક્યાંક જન્મ લેવો પડે છે, આ કમ્પલ્શન આવે છે ફક્ત રાગ અને દ્વેષના લીધે! મુક્તિ પામીને પોતાના શાશ્વત સ્વરૂપમાં સ્થિર થાય, આત્મામાં સ્થિર થાય, તેને શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે, "મારી પ્રકૃતિને એટલે મને પામે." હવે જે પુરુષ પ્રકૃતિનો વિલય કરીને સ્વરૂપમાં પ્રવેશ પામે, તેની પ્રકૃતિ કેવી હોય એના વિશે કહે છે.

શું તેનામાં પ્રકૃતિ શેષ જ છે? તો કે ના, ત્રીજા અધ્યાયના ૩૩મા શ્લોકમાં શ્રીકૃષ્ણે કહી દીધું કે, "દરેક પ્રાણી પોતાની પ્રકૃતિને પ્રાપ્ત થાય," એટલે તેના ઉપર પ્રકૃતિના ગુણોનો જેવો પ્રભાવ હોય તેવું જ તે કરે છે; અને જ્ઞાનવાન પણ, પ્રત્યક્ષ દર્શન પામનાર, જ્ઞાતા જ્ઞાની પુરુષ પણ પોતાની પ્રકૃતિ અનુસાર જ જીવ્યે જાય છે, એનામાં એવી રીતે કોઈ ફેરફાર થતો હોતો નથી. પ્રકૃતિ તો એની એ બરાબર રહે છે અને એ પ્રમાણે જે જીવ્યે જાય છે, તે બીજાઓના કલ્યાણ માટે કર્મ કરે છે. પૂર્ણ જ્ઞાની અને તત્વમાં સ્થિર એવા મહાપુરુષોની રહેણી-કહેણી, એની પ્રકૃતિ, તે પોતાના સ્વભાવ અનુસાર જ વર્તે છે અને કલ્પના અંતમાં લોકો આ મહાપુરુષની રહેણીકરણીને પ્રાપ્ત થાય. કલ્પના અંતમાં, હમણાં શરૂઆત કરી હતી કલ્પની અને હવે કલ્પનો અંત થઈ ગયો, એ પરમ પદને પામી ગયા, ત્યાં અગાડી પહોંચી ગયા; હવે બાકીના લોકો એની એ વખતની જે સ્થિતિ છે, તેની રહેણીકરણીને પ્રાપ્ત થાય છે, એ જે કરતા હોય છે તે બાકીના લોકો કરવા માંડે છે, એમ કહે છે.

આ લોકકલ્યાણ છે, જગતકલ્યાણ છે. મહાપુરુષના આ કર્તૃત્વ પર ફરી પ્રકાશ પાડતા કહે છે, નવમા અધ્યાયનો આઠમો શ્લોક: "પોતપોતાના સ્વભાવમાં, પ્રકૃતિના ગુણોમાં પરવશ બનેલા આ સંપૂર્ણ ભૂત સમુદાયને મહાપુરુષોના આચરણ એટલે જગતકલ્યાણને સ્વીકારીને હું વારંવાર વિસૃજામિ એટલે વિશેષ સર્જન, વિશેષ રૂપથી સર્જું છું, તેને મારા સ્વરૂપ તરફ આગળ વધવા માટે પ્રેરણા આપું છું, આગળ ધપાવું છું અને ફરી-ફરી એની પ્રકૃતિને બાંધ્યે જાઉં છું, આમ કર્યે જ જાઉં છું કે જેથી કરીને આવી જાય." તો અર્જુને પ્રશ્ન પૂછ્યો કે, "તો શું તમે પણ કર્મથી બંધાયેલા છો કે તમારે આ બધું કર્યે જ કરવું પડે છે?" અહીં કહે છે કે, "હે ધનંજય! હું અવ્યક્ત રૂપથી કર્મ કરું છું, હું વ્યક્ત રૂપથી કર્મ નથી કરતો." જેમ તને આ બધા લોકો કામ કરતા દેખાય છે એવી રીતે હું કામ નથી કરતો, મારી પદ્ધતિ અલગ છે.

આઈ વર્ક વેરી રિમોટલી, વેરી રિમોટલી! એટલે કહે છે કે, "જે કર્મો હું અદ્રશ્ય રૂપથી કરું છું, એમાં મારી આસક્તિ નથી. ઉદાસીનની જેમ સ્થિત રહેનારા મારા પરમાત્મા સ્વરૂપને તે કર્મો બાંધી શકતા નથી;" કારણ કે કર્મના પરિણામથી જે લક્ષ્ય સિદ્ધ થાય છે, તેમાં તો હું ઓલરેડી સિદ્ધ છું, બેઠો જ છું, એમાં સ્થિત છું, માટે તે કરવા માટે હું કંઈ વિવશ નથી કે મારે કમ્પલ્શન નથી કે મારે આ કરવું. આ તો મારો સ્વભાવ છે એટલે હું કરું, આ મારી કૃપા છે કે મારે આ ભક્તની ઉપર કૃપા કરવી, પેલા ભક્ત ઉપર કૃપા કરવી; અહીં પધરામણી કરવી ને તહીં કરવી, એ કંઈ મારે કમ્પલ્શન નથી, મારી ઈચ્છા થાય ત્યારે હું પહોંચું છું, જ્યાં જવું હોય ત્યાં જાઉં છું, જે કરવું હોય એ કરું છું, પણ પાછો કેવો? અવ્યક્ત સ્વરૂપે જ બધું કરું છું, વેરી રિમોટલી, ખબર જ ના પડે!

તો એવો આ ઉપરાંત, "મારા અધ્યાસ વડે માયા જે રચે છે તે શું છે?" તે પણ એક કલ્પ છે. આ માયા—ત્રિગુણમય પ્રકૃતિ, અષ્ટધા મૂળ પ્રકૃતિ અને ચેતના—એ ચરાચર જગતની રચના કરે છે, તે ક્ષુદ્ર કલ્પ છે, જેના લીધે આવાગમનનું ચક્ર ફર્યા રાખે છે; એમાં પાછું કાળનું પરિવર્તન મૂક્યું છે અને પ્રકૃતિ આ બધું કરે છે મારા અધ્યાસમાં રહીને, મારી જોડે રહીને. હું નથી કરતો, જોજે તું ભૂલ ખાતો, આ બધું પ્રકૃતિ કર્યા કરે રાખે છે, પણ કેમ? "Hoon છું એટલે પ્રકૃતિ কর્યે જાય છે, એટલે હું આ બધું એની પાસે કરાવડાવું છું પ્રકૃતિ પાસે, હું નથી કરતો કશું." એટલે તું ભૂલ ના ખાતો, સમજાયું કંઈ? આરાધનાનો સંચાર તેમજ પૂર્તિ પર્યંત માર્ગદર્શનવાળો કલ્પ તો મહાપુરુષ સ્વયં કરે છે; પરંતુ અહીંયા આગળ કર્તા પ્રકૃતિ છે, જે કેવળ પ્રભુના અધ્યાસ વડે ક્ષણિક પરિવર્તન નાના-નાના-નાના કર્યા કરે, એમાં શરીરનું, કાળનું, યુગનું—આ બધા પરિવર્તનો આવે.

"મારો આટલો બધો વ્યાપક પ્રભાવ હોવા છતાં પણ મૂઢ લોકો મને જાણતા જ નથી. સર્વભૂતોના મહાન ઈશ્વરરૂપ એવા મારા પરમભાવને ન જાણનારા મૂઢ લોકો મને મનુષ્ય શરીરના આધારવાળો માને છે અને તુચ્છ સમજે છે." સર્વ પ્રાણીઓના ઈશ્વરનો પણ જે મહાન ઈશ્વર છે, એવા પરમભાવમાં હું સ્થિત છું; જ્યારે તેઓ નજર કરે ત્યારે તેઓ મહાપુરુષનું શરીર જ જોયા કરે છે. "આપ આવા મહાન ઈશ્વરીય ભાવમાં સ્થિત છો એવું એ કેવી રીતે જાણે?" એવો પ્રશ્ન કર્યો. "Teo તો આ વાત કેમ જોઈને સમજી શકતા નથી?" એના વિશે કહે છે આગળ કે, આ બધા લોકો વ્યર્થ આશા, વ્યર્થ કર્મ, વ્યર્થ જ્ઞાનવાળા... શું થયું? મિથ્યા છે, મિથ્યા છે, મિથ્યા છે! એટલે કે ક્યારેય પૂરી ન થાય એવી અને એટલી આશાઓ, બંધનરૂપ કર્મો કે જે વસ્તુ તો અજ્ઞાન છે, જેને એ લોકો જ્ઞાન સમજીને બેઠા છે પાછા અને વિચેતસઃ એટલે વિશેષ રૂપથી અચેત થયેલા અને છતાંય પોતાને તો શું સમજે છે?

એક્ટિવ, ચેતન સમજે છે પાછા પોતાને! બેભાન પડ્યા છે, છતાંય પોતાને તો ચેતન સમજે છે. હવે આવા લોકોનું શું થાય? આ શુદ્ધ રાક્ષસો અને અસુરો જેવા મોહિત થનારા સ્વભાવને ધારણ કરનારા, એટલે કે આસુરી સ્વભાવવાળા હોય છે. અસુર-રાક્ષસ એ મનનો એક સ્વભાવ છે, એ કોઈ જાતિ કે યોનિ નથી કે શિંગડાવાળી પેદા થતી હોય કોઈ જગ્યાએ; આમ આ બધા બતાવે છે એવું કંઈ છે નહીં ભાઈ, તો એ બધા અહીંના અહીં જ છે. આસુરી સ્વભાવવાળા મને જાણી શકતા નથી, પરંતુ મહાત્માજનો મને જાણે છે અને ભજે છે. આગળ ૧૩મા શ્લોકમાં કહે છે કે, "હે પાર્થ! દૈવી સંપત્તિવાળા મહાપુરુષો મને સર્વભૂતોના મૂળ કારણ, અવ્યક્ત અને અવિનાશી જાણીને અનન્ય ભાવથી અર્થાત મનમાં કોઈ અન્યને જગ્યા ન આપતાં કેવળ મારામાં જ શ્રદ્ધા રાખી નિરંતર મારું ભજન કર્યા કરે છે." કેવી રીતે ભજન કરે છે? આગળ કહે છે ભગવાન કે, "તેઓ નિરંતર ચિંતનમાં, વ્રતમાં અચળ છે.

મારા ગુણોનું ચિંતન વારંવાર કર્યા કરે છે—હું અવિનાશી છું, હું નિર્લેપ છું, હું અક્ષય છું, હું અવિનાશી છું, હું વ્યાપક છું, હું ચિદાકાશ રૂપ છું, હું આનંદ સ્વરૂપ છું—આ બધા મારા ગુણો છે." તો એ બધા જે અક્ષય ગુણો છે મારા અને પાછા કેવા અનંત ગુણો છે, એનો પાર આવે એવો નથી; પાછા કેવા છે કે અનાદિ-અનંત છે, અહીંથી શરૂ થાય છે ને ત્યાં અંત આવે છે એવા નથી, છે જ પાછા; હમણાં જ આવ્યા છે એવું એ નથી, છે જ પાછા એવા. "મારા ગુણોનું ચિંતન કરે, પરમાત્મા ગુણોનું ચિંતન કરે છે, મારી પ્રાપ્તિ માટે યત્ન કરે છે અને મને વારંવાર નમસ્કાર કરતા સદૈવ મારામાં જોડાયેલા રહી અનન્ય ભક્તિથી મારી ઉપાસના કર્યે જાય છે." હવે તેઓ એવી રીતે અવિરત ભજ્યા કરે, કઈ ઉપાસના કેવું છે તે? તો કહે છે કે, અન્ય કોઈ ઉપાસના નહીં, પરંતુ તે જ યજ્ઞ જે વિસ્તારથી તને અગાઉ સમજાવ્યો છે તે જ, એ જ કર્યા કરે છે એ લોકો.

ફરી પાછો યોગેશ્વર એને સમજાવે છે એ વખતે કે, "એમાંના કોઈ તો મારું સર્વવ્યાપી વિરાટ પરમાત્માનું જ્ઞાનયજ્ઞ વડે યજન કરે છે," એટલે કે પોતાના હાનિ-લાભ અને શક્તિને સમજીને આ નિયત કર્મ એવા યજ્ઞમાં પ્રવૃત્ત થાય છે; તો કોઈ એકત્વ ભાવથી મારી ઉપાસના કરે છે કે, "મારે આમાં જ એક થઈ જવાનું છે, બસ બીજું કાંઈ કરવાનું નથી" અને અન્ય મારાથી સર્વ કાંઈ અલગ રાખીને મને સમર્પણ કરીને નિષ્કામ સેવાભાવથી મને ઉપાસે છે વિવિધ પ્રકારે; કારણ કે એક જ યજ્ઞમાં આ બધા ઊંચા-નીચા સ્તર છે. યજ્ઞનો આરંભ સેવાથી થાય છે, પરંતુ અનુષ્ઠાન કયા પ્રકારે થાય છે? ત્યારે યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે, "યજ્ઞ હું કરું છું." મહાપુરુષ જો રથી ન હોય તો પછી યજ્ઞ પાર પડતો નથી. ભગવાનના નિર્દેશનથી જ સાધક સમજી શકે છે કે હવે કઈ કક્ષાએ છે, એ ક્યાં સુધી પહોંચ્યો છે અને હવે આગળ શું કરવાનું છે.

તો વસ્તુતઃ યજ્ઞકર્તા કોણ છે? તો એના વિશે તેઓ કહે છે કે, "યજ્ઞકર્તા હું છું, સાધક સાધના ફક્ત કરવાનું આમ એ કરી શકે છે પણ સાધના તો હું કરાવું છું, ચલાવું તો હું છું એને એ માર્ગ ઉપર અને એ વખતે હું સતત એની સાથે હોઉં છું કે સાધના કાળ દરમિયાન સૌથી વધુ એ મને અનુભવ કરી શકે છે જો એ જાગૃત હોય તો, બસ!" અને વાસ્તવમાં કર્તાની પાછળ પ્રેરક રૂપે સદૈવ સંચાલિત કરનારો એ તો હું જ છું. "ભૂતકાળમાં અનંત સંસ્કારોનો વિલય કરીને તેને તદ્દન મુક્ત કરવું એ મારી ભેટ છે. ભવરોગને મિટાવનારી ઔષધિ હું છું, મને પામીને લોકો આ ભવરોગથી મુક્ત થઈ જાય. શ્વાસના અંતરાલમાં મનનો નિરોધ કરીને એ મારી દેન છે કે આ નિરોધ ક્રિયામાં તીવ્રતા લાવનાર વસ્તુ આજય એટલે હવી પણ હું જ છું, અગ્નિ પણ હું જ છું. મારા પ્રકાશમાં જ મનની બધી પ્રવૃત્તિઓ વિલીન થઈ જાય છે." મારા પ્રકાશમાં વિલીન થઈ જાય, તમે શરૂ કરો એટલે તમને આ બધા અનુભવ થશે કે આ શું કહેવા માંગે છે, ત્યાં સુધી આ તમારા માટે શબ્દો રહેશે.

એટલે કરો... એટલે ખબર પડશે કે આ શું કહે છે, એ કરો અને આ વાંચો ફરી વખત, આવો અહીંયા, રીવિઝીટ ધીસ એન્ડ અગેન પછી તમને ખબર પડશે કે, "ઓહો! આની વાત હતી, આમ હતી!" બાકી લાખ વખત વાંચશો ભગવદ્ગીતા, મેળ નહીં જ પડે; પ્રયોગ કરશો, પહેલી વખતમાં પામી જશો. શ્રદ્ધાપૂર્વક કરજો, કહી દેવાનું, "મને તારામાં શ્રદ્ધા છે, મારામાં ભલે તને ના હોય તો વાંધો નહીં." તો ભગવાન કહે છે, "મને તારામાં શ્રદ્ધા છે એટલે તો હું તારી હેલ્પમાં આવું છું, યુ આર ચોઝન વન! નહીં તો તું અહીં સુધી પહોંચ્યો જ ના હોત." તને અહીં સુધી પહોંચવાની પ્રેરણા કોણે કરી હતી? "તને હું જ ચલાવીને અહીં સુધી લાવ્યો!" ત્યારે પેલાને થાય કે, "અરે ભગવાન! મારી ભૂલ થઈ ગઈ બહુ ઓહો! હું ભૂલી ગયો હતો કે તમે મારી સાથે હતા." તો કહે, "મેં તો તને છોડ્યો જ નહોતો, તને એવું લાગતું હતું કે મેં તને છોડી દીધો પણ હું તો તને જોઉં છું બરાબર, દૂર-દૂરથી જોઉં છું, ધારી-ધારીને જોઉં છું." એટલે મારા પ્રકાશમાં મનની બધી પ્રવૃત્તિઓ વિલીન થઈ જાય છે અને હવન એટલે સમર્પણ પણ હું છું.

અહીં યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણ વારંવાર "હું છું" કહે છે તેનું તાત્પર્ય એ છે કે, હું જ પ્રેરક રૂપમાં આત્માથી અભિન્ન બનીને ઊભેલો છું, આત્માથી અભિન્ન છું હું, પ્રેરક છું પાછો. આ પ્રજ્ઞાન રૂપે પણ એ હું જ છું એમ કહેવા માંગે છે કે, "જે તને વારેવારે આ બધું કરાવડાવે છે ને, એ સ્વરૂપે હું પ્રજ્ઞા રૂપે પણ હું જ છું." એટલે અભિન્ન બનીને હું જ ઊભો છું તથા નિરંતર નિર્ણય આપતો યોગક્રિયાને પૂર્ણ કરાવું છું. આનું નામ જ વિજ્ઞાન છે, આ જ વિજ્ઞાન! આનું જ્ઞાન હોવું, એને પામી જવું, એનો અનુભવ થવો, એનું નામ વિજ્ઞાન છે. ઓહો! આ પ્રજ્ઞા, આ એટલે ખબર પડવી જોઈએ કે આ પરમાત્માનું પ્રેરક સ્વરૂપ મારી સાથે ચાલી રહ્યું છે, તમને અનુભવ આવવો જોઈએ. નહિતર સ્વતંત્ર શ્વાસ લેવાની તાકાત છે ખરી તમારી? તમે લઈ શકશો? ત્રણ કે પાંચ શ્વાસ લેતામાં તો ટેં થઈ જશે માણસ સીધો!

કોઈ ને કોઈ એવા મનના કોઈ એવા લેયરમાં ઘૂસી જશે ને, અડધો કલાક બહાર નહીં નીકળે. હમણાં ભાઈ બહાર આવ્યા, ખબર જ નહીં પડે કે નિદ્રામાં હતા, સમાધિમાં હતા કે ઊંઘમાં હતા, શેમાં હતા કઈ ખબર નથી, પણ કંઈક થયું ખરું! એટલે અચેત બની જાય છે માણસ. જ્યારે પરમાત્મા તમારી સાથે ચાલતું હોય પ્રેરક રૂપે, ત્યારે તમારી સાધના છે ને એ તમને સચેત કરીને ચલાવે છે, જાગૃત કરીને ચલાવે છે, "ઉત્તિષ્ઠ ઉત્તિષ્ઠ" એમ કહે અને "ચાલ મારી સાથે ચાલ!" આનું નામ વિજ્ઞાન છે. ખલાસ થઈ જાય મોહ, તમને દૂર-દૂર સુધી વ્યાપે નહીં. અને વૈરાગ્ય એવું નહીં કે આમ બધું છટ-છટ કર્યા કરવાનું એનું નામ વૈરાગ્ય છે; આ તો બહુ પૂર્ણ વિવેક અને વિનયથી કહે છે કે, "ભાઈ! હું ફૂલનો હાર પહેરતો નથી, હું મારી હાર સ્વીકાર કરી લઉં છું, પણ આ હાર કૃપા કરીને મને ના પહેરાવશો." તમારી આગળ હું હાર સ્વીકાર કરી લઉં છું એવું કહી દે સરસ રીતે અને ત્યાંથી નીકળી જાય, એને વિજય કહેવાય!

અને આવું કરાવડાવે ને એ પરબ્રહ્મ હોય, એ પરમાત્મા હોય, એ તમને આવું-આવું બોલાવડાવે, આવું કરાવડાવે. યોગ્ય સમયે યોગ્ય વસ્તુ આમ એવી ક્લિક કરાવડાવે ને, સામો ચેત જ થઈ ગયો હોય તરત જ ઢેર બિલકુલ! હવે તમને એમ લાગે કે આ પેલો અસુર જ એટેક કરવા આવ્યો હોય એની એવી વૃત્તિ રૂપે થઈને, તમારી આવી વૃત્તિ હતી તે વૃત્તિ રૂપે એને સંસદ માણસ બનીને એની અંદર પેસી ના આવે, તમારી પર એટેક કરવા આવી રીતે તમારી સાધના ચાલતી હોય ત્યારે જ ડિસ્ટર્બ કરી નાખશે, ત્યારે પરમાત્મા તમારી સાથે આવી રીતે હોય અને પછી એ પોતે જ આવી રીતના બોલે શું? "હું મારી હાર સ્વીકાર કરું છું, કૃપા કરીને આ હાર મને ના પહેરાવશો." એટલે તરત પેલો જતો રહે અને ખોટું પણ ના લાગે, નવું કર્મ પણ ના બંધાય અને તમે મુક્ત રહી શકો એ જગ્યાએ; અને પાછો આ બધું સમૂળસૂત્ર પાર ઉતર કરવાનો તમને અપાર આનંદ થશે તે વખતે કે, "હાસ!

બધી ટળી." આવી તો ખરી ને બળવાન હોય બહુ મોટી, પછી ટળી ગઈ. "હા, મને બચાવી લીધો." ત્યારે પાછું ફરી અંદર કહેવાનું, "ભગવાન, થેન્ક્યુ થેન્ક્યુ! તેં મને બચાવી લીધો." દર વખતે તમારે અંદર એકનોલેજ કર્યા કરવાનું, જેટલું તમારું એકનોલેજમેન્ટ કરેક્ટ થતું જશે ને, ફાઇન ટ્યુનિંગ તમારું વધતું જ જશે એની સાથે. પછી જે સ્ટેટિક આવે છે ને તમારે ને પરમાત્માના અત્યારે કમ્યુનિકેશનની અંદર, તે પછી ક્લિયર મેસેજ આવશે, પછી એ કમ્યુનિકેશન ક્લિયર થઈ જશે તમને સ્પષ્ટ બિલકુલ આમ! અને જો પરમાત્મા તો અનેક રીતે બોલે છે ને, એની પાસે તો બધી ચાર ભાષાઓ છે: વૈખરી છે, મધ્યમા છે, પશ્યંતી છે અને પરા છે. તો તમને આમ ફ્લેશ પણ આવે છે ઘણી વખત કશુંક વસ્તુ કરવાનું, ઘણીવાર તમે ઇગ્નોર કરો છો, ઘણી વખત તમે એની ઉપર વર્ક કરો છો અને તમે સફળ બનો, આ બધું વિજ્ઞાન છે, એને જાણો એમ કહેવાનું.

એટલે મહારાજશ્રી કહેતા હતા કે, "જ્યાં સુધી ઈષ્ટદેવ રથી બનીને શ્વાસ-પ્રશ્વાસ પર નિયંત્રણ ન કરવા લાગે, ત્યાં સુધી ભજનનો આરંભ થતો જ નથી." કોઈ લાખ વખત આંખ બંધ કરી રાખે, ભજન કરે, શરીરને તપાવે બરાબરનું, પરંતુ જ્યાં સુધી પરમાત્માની આપણને ચાહ છે, તે જે સ્તરે આપણે ઊભા છીએ ત્યાં આગાડી ઉતરી આવી અને આત્માથી અભિન્ન બની જાગૃત નથી કરતા, ત્યાં સુધી ભજનનું સ્વરૂપ યોગ્ય રીતે સમજી શકાતું નથી. માટે જ મહારાજ કહેતા હતા કે, "મારા સ્વરૂપને પકડો, હું બધું આપીશ." શ્રીકૃષ્ણ પણ કહે છે કે, "બધું મારા થકી. હે અર્જુન! હું જ આ સંપૂર્ણ જગતનો ધાતા છું, ધારણ કરું છું, પિતા છું, પાલન કરનારો છું. માટે પિતા છું, માતા છું, કારણ કે ઉત્પન્ન કરનારો છું, જાતે ને જાતે નથી કરતો, કરાવડાવું છું અને છતાંય પણ હું પિતા છું, પિતામહ છું એટલે મૂળ ઉદગમ છું, દાદા ભગવાન છું, પિતામહ છું જેમાં સર્વ પ્રવેશ પામે છે." તો આપણે શેમાં પ્રવેશ પામવાનો છે?

દાદા ભગવાનમાં પ્રવેશ પામવાનો છે આપણે તો! અને જાણવા યોગ્ય પવિત્ર ઓમકાર કે જે 'અહમ્ આકાર ઇતિ ઓમકાર', 'અહમ્ આકાર ઇતિ ઓમકાર', તે પરમાત્મા મારા સ્વરૂપમાં છે. સોહમ્, તત્વમસિ વગેરે એકબીજાના પર્યાય છે, આવું જાણવા યોગ્ય સ્વરૂપ હું જ છું. ઋક્ એટલે સંપૂર્ણ પ્રાર્થના, સામ એટલે સમત્વ આપનારી પ્રક્રિયા. સામવેદનું જ્ઞાન કરે ને તો ગુણોનું શમન થતું જાય, એટલે કોઈપણ એ હોય તો સામવેદનું જ્ઞાન કરવામાં આવે, તમે આમ શ્રવણ કરો ને તમને આમ શાંતિ લાગે. આ બધા ગીતો સાંભળો, આ બધું કરો, પણ સામવેદ જો કોઈક દિવસ સાંભળો ને કોઈકની પાસે, તો તમને થાય કે ના, ખરેખર વાત જુદી છે એવી રીતે! તો સમત્વ આપનારી પ્રક્રિયા છે સામવેદ. યજુઃ એટલે યજનની વિધિ વિશેષ પણ હું જ છું. યોગ અનુષ્ઠાન ઉપરના ત્રણેય આવશ્યક અંગો પણ મારાથી થાય છે. "હે અર્જુન! ગતિ, પ્રાપ્ત થવા યોગ્ય પરમ ગતિ, ભરતા એટલે ભરણપોષણ કરનાર, સર્વના સ્વામી, સાક્ષી દ્રષ્ટારૂપમાં સ્થિત, દ્રષ્ટારૂપમાં સ્થિત સર્વને જાણનાર, સહુનું નિવાસસ્થાન..." બધાનું એડ્રેસ એક જ છે ખરેખર તો, પરબ્રહ્મ!

બીજું કોઈ એડ્રેસ હોઈ જ ના શકે. તમે રહો છો ક્યાં આગાડી? પણ ખબર જ નથી કોઈને ક્યાં રહો છો! કોઈ પૂછે કે, "તમે ક્યાં રહો છો?" કોઈ બોલ્યું કે, "પરબ્રહ્મમાં રહું છું"? આ તો બેન કહે છે, "હોસ્ટેલમાં રહું છું," આ કહે છે, "હું મારા ઘેર રહું છું." પછી પૂછો કે, "ક્યાં આવ્યું તારું ઘર?" એટલે કહે છે, "પાલડીમાં આવ્યું ને!" પાલડી ક્યાં આવ્યું? તો કે "અમદાવાદમાં આવ્યું," ને પછી અમદાવાદ ક્યાં આવ્યું? તો કે "ઇન્ડિયામાં આવ્યું." પણ ક્યારેય નહીં બોલે કે પરબ્રહ્મમાં આવ્યું, ઇન્ડિયા પૂછો કોઈને, પૂછો છે? કારણ કે જાણતા જ નથી કે આ બધું ક્યાં આવ્યું ખરેખર તો! એટલે કોઈને ખબર જ નથી, શું વાત કરવાની હવે? સમજણ જ નથી, ખબર જ નથી, તો બોલે શું બિચારા! ઋષિમુનિઓ જાણતા હતા અને આ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન કહે છે એમ કે, બધા મહાત્માઓ છે ને એ આ વાત જાણતા હોય છે કે તમને ખબર નથી એવું તમને લાગે કે કોઈને ખબર નથી, પણ એવું નથી.

શરણ લેવા યોગ્ય અકારણ પ્રેમી, કેવા છે? અકારણ પ્રેમી છે પરમાત્મા! તમે ચાહો કે ના ચાહો, બસ એ તો તમને વહાલ કરીને જ છોડશે, બોલો! આવા અકારણ પ્રેમી છે પરમાત્મા. તમને એમ થાય કે, "વાહ વાહ વાહ! ક્યા બાત કહી!" આનંદ થઈ ગયો ને! "હે પરમાત્મા! મારા અકારણ પ્રેમી છે," આપણે એવું રાખો બરાબર અંદર આમ, બસ એવું જાણી લો તમે. જુઓ, કેવો આનંદ થાય તમને, પછી કશું જોઈએ તમારે? કાંઈ ના જોઈએ! સોનાની સાડી? તો કે "મૂક બાજુ પર મસોતું, મારે તો આની જરૂર છે." ત્યાં આગળ થાય કે ના થાય? એવી રીતે અકારણ પ્રેમી છે. પછી કેવા છે? મિત્ર છે. ઉત્પત્તિ અને પ્રલય એટલે શુભ અને અશુભ સંસ્કારોનો વિલય કરે અને એના અવિનાશી કારણ રૂપે પણ હું જ છું અને અંતે સૌને જેમાં પ્રવેશ મળે છે તે બધી વિભૂતિઓ પણ હું જ છું, આ બધી વિભૂતિઓ મારી છે. પરમાત્મા કહે છે, "Hoon સૂર્ય રૂપે તપું છું, વરસાદને હું આકર્ષિત કરું છું, મૃત્યુથી પણ અમરત્વ તથા મૃત્યુ, સત્ અને અસત્ આ બધું હું જ છું." જે પરમ પ્રકાશ પ્રદાન કરે છે તે સૂર્ય પણ હું જ છું.

ક્યારેક-ક્યારેક સાધક મને અસત્ પણ માની બેસે, ભગવાને કહી દીધું કે, "મને અસત્ માને છે સાધક કે આ ભગવાન જેવું કંઈ લાગતું નથી," એમ કરીને અશ્રદ્ધા થઈ જાય કે, "આવું કંઈ હોય પણ નહીં," એવું સાધકને થઈ જાય છે. તેઓ મૃત્યુને પ્રાપ્ત થાય છે, સંશયાત્મા વિનશ્યતિ! જેને સંશય થયો ને મારા હોવાપણા વિશે, એ બધા મૃત્યુના ચક્કરમાં પડેલા જ છે અને જે મારા હોવાપણા વિશે નિઃશંક થઈ ગયો છે, તે પાર ઉતરી જાય. એને પછી જન્મનું કોઈ કારણ રહેતું જ નથી; એને જન્મનું કારણ જ નથી તો પછી જન્મવાનો ક્યાંથી? પણ આ વખતે જન્મ્યો છે એટલે મરી તો જશે, આ વખતે હવે એના માટે હું એને તૈયાર રાખીશ પાછો, એટલે એને કંઈ કષ્ટ-તકલીફ પડે નહીં, એમ તૈયાર કરી દઈશ ત્યાં સુધીમાં. તમારે પ્રયાણકાળે દેહનો અધ્યાસ જતો રહે, મનનો અધ્યાસ જતો રહે, બધું જતું રહે ને તમને આમ ખેંચી લેવામાં આવે, તો એમાં તમને શું વાંધો છે?

કંઈ ના થાય ને! આમેય પેલો માણસ એવો લાચાર થઈને પડ્યો હોય છે હોસ્પિટલમાં, તમે જુઓ જ છો, એમ્બ્યુલન્સમાં લાવે ને તો પછી આમ સ્ટ્રેચર પર રાખ્યો હોય, પછી એને પેલા બેડ પર નાખે ને તો પેલા આમ કરીને આમ ગબડાવે, આમ કરીને આમ; સ્ટ્રેચરને આમ કરી દે, એની સાથે પેલું આમ પડી જાય! બસ, એવી રીતે તમે નીકળી જશો કે કંઈ નહીં થાય તમને, ગોબોય નહીં પડે ને દુખાવોય નહીં થાય ને ખબર નહીં પડે યાર, એવી રીતે તમને હું બહાર કાઢી લઈશ, આમાં તમે ચિંતા ના કરતા. એટલે આરાધના વિદ્યાના ત્રણ અંગોરૂપ યજુઃ, સામ એટલે પ્રાર્થના, યજનનું આચરણ કરનારા, સમત્વની પ્રક્રિયા, સોમ એટલે ચંદ્રમાનો ક્ષીણ પ્રકાશ પામનારા, પાપથી મુક્ત બનીને પવિત્ર થયેલા પુરુષ, તે જ યજ્ઞની નિર્ધારિત પ્રક્રિયા દ્વારા મને ઈષ્ટ રૂપે પૂજીને સ્વર્ગ પ્રાપ્તિની પ્રાર્થના કરે છે. પણ એ અસત્ની કામના છે, જેનાથી તેઓને મૃત્યુની પ્રાપ્તિ થાય છે અને પછી તેઓનો પુનર્જન્મ થાય છે.

બધા કરે છે ને યજ્ઞો—ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ બધી પ્રક્રિયાઓ કરી-કરીને બધું કરે, પૂજા ને પ્રાર્થના તો મારી જ કરે છે, પણ તેમ છતાં પણ એમની કામના શું છે? સ્વર્ગમાં જવાની છે! હવે સ્વર્ગ તો ક્યાંય છે જ નહીં બરાબર, પણ સ્વર્ગની કામના જે એ લોકો કરે છે, એનાથી જ એ લોકો પોતાના સ્વર્ગનું નિર્માણ કરે છે. હવે ત્યાં આગળ જઈને ૧૦ હજાર વર્ષ, ૨૫ કે ૫ લાખ વર્ષ સુધી ત્યાં આગળ પડ્યા રહે છે, સસ્પેન્શનમાં જેમ પડ્યા હોય એવી રીતે પોતે પોતાનામાં મગન; અને બધું જેમ સ્વપ્નમાં તમે તમારા પદાર્થો બધા પેદા કરીને કેમ બધું ઉપભોગ કરો છો, આનંદ કરો છો, એવી રીતે ત્યાં આગળ સ્વર્ગ પોતાનું બનાવી બેસે છે કલ્પનાનું, એમાં જ બધું ઉત્પન્ન કરી લે છે. એમાં દસ લાખ વર્ષ રહેશે, પણ એ બધું 'ક્ષીણે પુણ્યે', એટલે પછી જેવું એ પરવારી જાય છે એટલે પાછો ફરી મૃત્યુલોકમાં એને જન્મ તો લેવો જ પડે.

એટલે જ્યાં સુધી એ સાચી દિશામાં આવતો નથી, મને સાચા સ્વરૂપે સમજતો નથી, ત્યાં સુધી તો એ આંટાફેરા માર્યા જ કરે છે કે, આમ ઉપર જાય પાછો નીચે આવે, પાછો નીચે જાય વચ્ચે રહે, પાછો ઉપર જાય; એટલે કે આ બધું આવાગમન એનું ચાલુ ને ચાલુ રહે. અહીં જો કે તેઓ મને જ પૂજે છે, પણ કામના સ્વર્ગની કરે કે, "ત્યાં બહુ સરસ થશે, આપણે!" તે પુરુષ પોતાના પુણ્યના ફળસ્વરૂપ ઇન્દ્રલોક સ્વર્ગમાં પામીને દેવતાઓના દિવ્ય ભોગો ભોગવે છે. આ આ બધા દેવતાઓ છે—બધા જ્ઞાનેન્દ્રિયથી માંડીને બધાય જ્ઞાનેન્દ્રિયો અને કર્મેન્દ્રિયો તે બધા દેવતાઓ—તેના દિવ્ય ભોગો એ ભોગવે છે, પણ કેવા? સ્વપ્નમાં જેમ ભોગવતો હોય એવી રીતે, કાલ્પનિક છે એ બધું અને એ બધું કરીને પછી પાછો ફરી આવે છે. હવે એ ભોગો પણ હું જ એને આપું છું, ત્યાં પણ હું જ પહોંચાડું છું, બધી જગ્યાએ મારું ચાલે છે.

તેઓ વિશાળ સ્વર્ગ ભોગવીને—વિશાળ એટલે આ બહુ લાંબા ટાઈમ સુધીનું—પુણ્ય પરવારતાં જ ફરી પાછા મૃત્યુલોક અને જન્મ-મરણના ચક્કરમાં આવી જાય છે. આમ પ્રાર્થના, સમત્વ અને યજનની ત્રણ વિધિથી એક જ યજ્ઞનું આરાધન કરનાર મારા શરણે આવેલો છતાંય પણ કામનાથી લેપાયેલો રહેવાથી વારંવાર આવાગમન પામ્યા કરે. એટલે જો, આ વેદો વર્ણિત બાબતો છે, છતાં પણ એનું પૂજન કેવું છે? અયોગ્ય છે! એટલે એના કારણે એને આવી રીતે આવાગમન થયા કરે છે, માટે જો અહીં બહુ સ્પષ્ટ કહી દીધું છે, કોઈપણ પ્રકારની કામના રહી જવી જોઈએ નહીં. હવે જે કામના નથી રાખતો તેને શું મળે છે? "મારામાં સ્થિર ભક્તો મારા પરમાત્મા સ્વરૂપનું નિરંતર ચિંતન કરતા રહે છે." પર્યુપાસતે, એટલે સહેજ પણ ત્રુટિ ન રાખીને મને ઉપાસે. એવા નિત્ય એક ભાવે ભજનારા પુરુષોના યોગક્ષેમને હું જ ચલાવું છું, એટલે કે તેમના યોગની રક્ષાની સંપૂર્ણ જવાબદારી હું લઉં છું, માથે લઉં છું.

આમ હોવા છતાં પણ લોકો અન્ય દેવતાઓને ભજે છે. યોગક્ષેમનો કેટલાક લોકો એવો અર્થ કરે છે કે, "હવે ભગવાન મારું બધું ચલાવી લેશે, જો મારો વેપાર ચલાવશે ને બગડી ગયેલી બૈરીનું દિમાગ ઠેકાણે લાવશે અને એ બધું ભગવાનની જવાબદારી, મારી નહીં!" એવી રીતના કરીને માણસો ઘણી વખત બેસી ગયા હોય. ભગવાન એની સ્પષ્ટતા કરે કે, "Hoon તારો યોગ પૂરો થાય તેની જવાબદારી લઉં છું, આ યોગ પૂરો થાય તેની." નોકરી તો કે, "તારે જ કરવાની! પેન્શન તને મળે કે મારે શું? તું પેન્શન ખાય, પગાર ખાય!" તો પેલો તો આમ બંધ કરીને બેસી જાય કે, "ભગવાન મારું યોગક્ષેમ વહન કરે છે." એટલે પછી એના ડફણા પડવાના ચાલુ થાય, પેલી નોટિસ પર નોટિસ આવવા માંડે ઓફિસમાંથી કે, "ભાઈ! તમે નોકરી છોડીને કેમ નાસી ગયા છો? ત્રણ દિવસમાં હાજર થાઓ, સાત દિવસમાં આનો જવાબ આપો, ૧૫ દિવસની અંદર જો ઓછામાં ઓછા તમે હાજર નહીં થાઓ તો તમારું આવી રીતના હાફ-પે કરવામાં આવશે કે તમને સસ્પેન્ડ કરવામાં આવશે" વગેરે-વગેરે બાબતો આવે.

એટલે પછી એ ત્રણ-ચાર આવા ડફણા વાગે, એટલે પછી પાછો જાય, "યાર! કંઈ ગરબડ થઈ લાગે છે, જરા તપાસ કરવા દે મને શું થયું?" પછી ઘેર આવીને ગૂંચવાયા કરે, "ભગવાન! તમે તો કહ્યું હતું ને યોગક્ષેમ હું વહન કરું છું?" તો કહે, "હા, પણ આ ડફણાએ હું જ તને મારું છું કે ભાઈ આ તારે કરવાનું છે, મારે નહીં! આ ડફણા મારા તરફથી થઈ રહ્યા છે તને, કારણ કે તું બરાબર નથી કરતો, તો મારે તને ઠેકાણે તો લાવવો પડશે ને ભાઈ! કે તારી સાધનાની જવાબદારી મારી, મતલબ તું આ બેસ તો આ જે યોગ છે તે હું તને કરાવીશ." એને યોગક્ષેમ કહેવામાં આવે, એ જવાબદારી મારી છે કે હું એને પૂર્ણ કરું; કારણ કે એ તારી હેસિયત નથી કે તું તારી સ્વતંત્ર એનાથી એને પૂરી કરીશ, માટે હું ત્યાં તારો સહાયક છું, તારો રથી છું, તારો સખા છું, તારો બધું છું—માતા, પિતા જે કાંઈ છું તે બધું હું જ છું અને તને સડસડાટ ત્યાં આગળ હું પહોંચાડી દઈશ, નિર્વિઘ્ને પહોંચાડીશ.

તું સાધના કર, શ્રદ્ધા રાખ મારી અંદર અને સ્વરૂપનું ધ્યાન ધર. જય સચ્ચિદાનંદ!