યથાર્થ ગીતા સાર — ૨૩

ૐ, 13 માં અધ્યાયમાં ભગવાન આગળ કહે છે કે, "તે પુરુષ સર્વત્ર સમભાવથી સ્થિત પરમાત્માને સમાન—એટલે કે જેવા છે તેવા જ સમાન—જોતો હોવાથી, પોતાના થકી તે પોતાને નષ્ટ કરતો નથી." શુદ્ધઆત્મા! શુદ્ધઆત્મા! જય સચ્ચિદાનંદ! સમાન ભાવથી જોઈ રહ્યો છે કે—જે હું છું તે તું છે. સમાન ભાવ! તું પણ બ્રહ્મ જ છું, હું પણ બ્રહ્મ. સમાન ભાવ થઈ ગયો, એટલે શું કરે છે? કે પોતાના થકી તે પોતાને નષ્ટ કરતો નથી, ત્યાં પણ એ પોતે જ છે. જો ભાઈ, નિરાકારમાં તો બધું એક છે, પણ આકારમાં તો કે પૃથક-પૃથક છે. તું છે, તું છે, તું છે, તું છે, હું છું... થઈ ગયું ઊભું બધું, બરાબર? એટલે દ્વંદ્વ આને કીધું. હવે અહીંયા આગળ આવું હોવા છતાં, આ દ્વંદ્વની અંદર પણ તમે આ દ્વૈત જોવા માંડ્યા, એટલે તમે અહીં જ એકત્વ પામ્યા પહેલું! એટલે તમે એલિજીબલ થઈ ગયા તરત જ ઉપર જવા માટે, ઉર્ધ્વમાં, કે તમે સમાન ભાવથી સર્વત્ર જોઈ રહ્યા છો.

એટલે ગાયમાં, ઘોડામાં, હાથીમાં, બકરીમાં અને નીલેશભાઈમાં જે તત્વરૂપે રહેલો છે, તે તો એક જ છે. હવે એમને જ્યારે તમને સમાન ભાવથી જોયા, તમે એમને સમાન ભાવથી જોયા, એટલે અસમાનતાનો ખ્યાલ જે છે તેનો છેદ જ ઉડી ગયો! ગુણો તે અસમાનતા બતાવશે, ઊભી કરશે; કે "આ મારા કરતા બે ઇંચ નીચા છે, થોડાક વધારે જાડા છે, મારાથી થોડાક ગોરા છે, આ મારાથી થોડાક કાળા છે..." બધું કંઈક જાત-જાતનું બધું ઊભું કરશે. હવે એ તો પ્રકૃતિનું કામ છે, તો એ જ તો માયા છે! પણ સમજાતું નથી, આપણે માયાને કંઈક સમથિંગ વેરી ડિફરન્ટ સમજતા હોઈએ છીએ. ખરેખર તો આ જ માયા છે, એ સમજાવવું એ પણ એક જ્ઞાન છે, એ પણ એક જ્ઞાન છે. એટલે કહે છે કે, "પોતાના થકી તે પોતાને નષ્ટ કરતો નથી." જો તે સર્વત્ર સમાન ભાવથી બધે જુવે છે, કેમકે જેવું હોય એવું એને જોયું છે, એથી એ પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરી લે છે.

પ્રાપ્તિ કરનાર પુરુષના લક્ષણો કયા ભાઈ? ત્યારે આગળ કહે છે કે, "જે પુરુષ સંપૂર્ણ કર્મો પ્રકૃતિ દ્વારા જ કરાય છે એમ જુવે છે, 'હું કરતા નથી, વ્યવસ્થિત કરતા છે' એટલે જ્યાં સુધી પ્રકૃતિ છે ત્યાં સુધી કર્મ થતા જુએ છે, એટલે કર્મો છે એ મારો ગુણ નથી કે મારી એક્ટિવિટી જ નથી, હું તો પુરુષ છું, કર્મો જે છે તે ગુણોના છે અને તે તો પ્રકૃતિની અંદર થઈ રહ્યા છે—એવું જે જાણે છે, તે જ સાચું જુવે છે." એટલે કે તે આત્માને અકરતા જુવે છે. આત્માને કેવું જુવે છે? અકરતા જુવે છે. હવે જે આત્માને અકરતા જુવે છે, તે જ સાચું જુવે છે. આજ તો આપણને અક્રમ વિજ્ઞાને કહ્યું છે. એટલે એવો આત્મા છે શુદ્ધઆત્મા, ક્યારેય પ્રકૃતિના કોઈપણ ગુણથી લેપાયમાન થયો નથી, "એવું શુદ્ધઆત્મા છું." જે સમયે મનુષ્ય ભૂતોના ભિન્ન-ભિન્ન ભાવોમાં એક પરમાત્માને એકસરખી રીતે જુએ છે—હવે ઓર ડીપર ગયા નીચે—કે ત્યાં જે ભૂતો છે, પંચભૂતો, તેની અંદર જેવું ઉદ્ભવ પામતા ગુણો છે (સત્વ, રજસ અને તમસ) અને એના કારણે ઊભી થતી જે આખી એક્ટિવિટી છે, ત્યાં પણ એક પરમાત્માને એક જ સરખી રીતે જુવે છે કે, "હું તો એનો જ્ઞાતા છું, અલગ આ બધાથી." અને એ જ પરમાત્મામાંથી બધા ભૂતોનો વિસ્તાર થયેલો છે એમ જુવે છે, તે સમયે તે બ્રહ્મને પામે છે; પોતે બધે બ્રહ્મ સ્વરૂપ થઈ જાય છે ધેટ વેરી મોમેન્ટ!

આ જેવું તમે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું, જો ધારણ કરી લીધું, અત્યારે તમે બ્રહ્મ સ્વરૂપ થઈ જશો, અનુભવ આવી શકે છે. જે ક્ષણે આ અવસ્થા આવી ગઈ, તે જ ક્ષણે તે બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરી લે છે. આ લક્ષણ પણ સ્થિતપ્રજ્ઞ મહાપુરુષનું છે. સ્થિતપ્રજ્ઞ—જેની પ્રજ્ઞા સ્થિત થઈ ગઈ છે. સ્થિર થઈ ગયેલી પ્રજ્ઞામાં પણ કોઈ મુવમેન્ટ નથી, આત્મા તો બહુ દૂરની વાત છે, એટલા માટે કીધું, "તેવો સ્થિરમતિ યુ... ધી સ્થિર તું થા, તો તું મને જ પામીશ." તે જ ક્ષણે તે બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરી લે, એટલે આવું લક્ષણ છે ભાઈ મહાપુરુષનું. હવે તમારે જેમ કરવું એમ કરો. તે અનાદિ હોવાથી, ગુણાતિત હોવાથી, આ અવિનાશી પરમાત્મા શરીરમાં સ્થિત હોવા છતાં પણ કશું કરતો નથી અને કશાથી લેપાતો જ નથી; એટલે કે તે બંધનમાં તો નથી જ, એ તો મુક્ત છે. ત એવું કેવી રીતે? હવે આગળ કહે છે ભગવાન કે, "જેમ સર્વત્ર વ્યાપેલું આકાશ, સર્વત્ર વ્યાપેલું આકાશ સૂક્ષ્મ હોવાના લીધે કશાથી લેપાતું નથી; તેમ દેહને વિશે સર્વત્ર વ્યાપીને રહેલો આત્મા ગુણાતીત હોવાથી, પ્રકૃતિના ગુણોથી ગુણાતીત હોવાથી, દેહના ગુણોથી લેપાતો જ નથી." એટલે અહીંયા આગળ વિષય-વિકાર જો પ્રકૃતિમાં ઉત્પન્ન થયો છે, તો એની અસર આત્મામાં ક્યારેય આવતી જ નથી.

અહીંયા જો રાગ-દ્વેષ કે હિંસાનો કોઈ ખયાલ ઊભો થયો છે પ્રકૃતિની અંદર, તો પણ આ જે પ્રકૃતિનો ગુણ છે તે પ્રકૃતિમાં છે અને તેનાથી આ અવિનાશી પરમાત્મા ક્યારેય લેપાતો નથી. ପ୍ରକୃતિ ક્યારેય પણ આત્માને લીપી કે લેટી—શું કહે છે?—બાંધી શકતી નથી. એટલે કીધું કે આ ભ્રામકતા છે કે, "હું બંધાઈ ગયો, હું બંધાઈ ગયો!" એ બંધાયાનો ખ્યાલ છે, એનાથી પાછો જન્મ પેદા કરે છે છૂટવા માટે—ફરી એક જન્મ, ફરી એક જન્મ! અલા શું છે કે અહીં તો પૂરું કર હવે! તો તું અહીંયા તારી ભ્રાંતિ પૂરી કરી નાખ, ખતમ કરી નાખ બાત. તું એ કહે કે, "હું નિર્લેપ છું" અને એવી રીતે રહે, સ્થિતપ્રજ્ઞ રહે. રહે છે ને? મહાપુરુષો રહે જ છે ને, તારી સામે દાખલો છે! નથી રહેવાતું? ઓકે, તું દૈવી સંપત્તિ ઉત્પન્ન કર પહેલા એમના જેટલી, પછી તારી ઇન્દ્રિયોમાં બળ આવશે, એ આવશે એટલે તારી મતિ સ્થિર થશે.

તારી સાધન શુદ્ધિ કર અને પછી સાધન ચલાય તારું બરાબર સરસ રીતે. તને આટલું બધું જ્ઞાન તો આપી દીધું છે. અનાદિકાળથી આ યોગ તો હતો જ ને? મનુએ ઇક્ષ્વાકુને આપ્યો ને ઇક્ષ્વાકુએ પછી આગળ ચલાયો હતો, સૂર્ય મનુને કહ્યો હતો અને પાછા ભગવાન કહે છે, "મેં સૂર્યને કહ્યો હતો." અર્જુન ગૂંચવાયો કે, "આ કેવું? કે ભઈ, ત્યારે તમે વળી ક્યારે સૂર્યને કહ્યું તું આવું બધું?" તો કે, "આજે તને ફરી કહું છું, એ જીવ પુરાતન એ આ છે." એટલે કહે છે કે, "અર્જુન! એક જ સૂર્ય જેમ સંપૂર્ણ બ્રહ્માંડને પ્રકાશિત કરે છે, તેમ એક જ આત્મા સંપૂર્ણ ક્ષેત્રને પ્રકાશિત કરે છે." અંતમાં નિર્ણય આપે છે, યોગેશ્વરનો નિર્ણય છે ભાઈ, જોઈ લો કે—આમ ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞના ભેદને લીધે તથા વિકાર સહિત પ્રકૃતિમાંથી છૂટવાના ઉપાયને જે જ્ઞાનરૂપી નેત્રો વડે જોઈ લે છે, તે મહાત્મા પરમબ્રહ્મ પરમાત્માને પ્રાપ્ત થઈ જાય છે.

અર્થાત ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞને દેખવાની આંખ જે છે, તે શું છે? તો કે જ્ઞાન છે. "આ ક્ષેત્ર છે અને હું ક્ષેત્રજ્ઞ છું"—આમ જ જોવાનું છે, અહિયા કઈ બહુ આમ તાણી-તાણીને કશું કરવાનું તો છે નહી ભાઈ! અને જ્ઞાન એ સાક્ષાત્કારનો જ પર્યાય છે. આપણે એમ સમજીએ કે સાક્ષાત્કાર થશે એટલે કઈ વીજળીના તડાકા-ભડાકા થશે, કઈ ઢોલકા વાગશે, કઈક થશે, તો કઈ પેલી અપ્સરાઓ આવીને હાર પહેરાવશે તમને પાંચ-પચ્ચીસ... આવું કઈ થવાનું નથી! સાક્ષાત્કાર થતી વખત થાય તો વેલ એન્ડ ગુડ, અમને એમાં વાંધો નથી, અમે કહી દઈએ; પણ જ્યાં સુધી અમે જોયું છે ત્યાં સુધી આવું કઈ થતું નથી. પણ સાક્ષાત્કાર થઈ જાય છે એ વાત નક્કી, એને જ્ઞાન કહેવામાં આવે. અને જ્ઞાન એટલે કયું જ્ઞાન છે ભાઈ? ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞને તમે જુદા જાણો એ તમારું જ્ઞાન! કયું જ્ઞાન? ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞને તમે જુદા જાણો એ તમારું જ્ઞાન, કે "આ પુરુષ છે ને આ પ્રકૃતિ, આત્મા છે ને આ અનાત્મા." બાત ખતમ!

એનો હવે અનુભવ કરી લો બસ, આ તમારો સાક્ષાત્કાર છે. આનથી સહેલું બીજું કંઈ થઈ શકે એવું મને લાગતું નથી કે આટલું સુંદર આપણને ટ્યુશન પર્સનલ આપેલું છે પરમાત્માએ. અને છતાય પાછું "પુનરપી જન્મમ્ પુનરપી મરણમ્" શા માટે ભાઈ? નીકળો આમાંથી બહાર! એટલે આ વખતે નિશ્ચય કરો, આ જ્ઞાનને આપણે પ્રગટ કરવું. આનો જ છે બસ, કોઈપણ સંજોગ આવે, કોઈપણ પરિસ્થિતિ આવે, તે બધાને "હું પર છું અને અલિપ્ત છું"—જો આવી ઊભું કરી દીધું એટલે કામ થઈ ગયું! એટલે કીધું છે કે, "અવસ્થા માત્ર કુદરતી રચના છે, એનો કોઈ બાપોય રચના નથી અને તે વ્યવસ્થિત છે." જય સચ્ચિદાનંદ! એટલે આગળ કહે છે થોડી નાનકડી નોટ વિશે કે—સ્થિતપ્રજ્ઞ મહાપુરુષ એટલે શું? કે આકાશ સર્વત્ર સમાન રહીને પણ જેમ નિર્લેપ રહી શકે છે, જેમ સૂર્ય સર્વત્ર પ્રકાશ કરતો હોવા છતાં પણ નિર્લેપ રહે છે; તે સર્વત્ર સમ ઈશ્વર જેવો છે તેવો જ જોવાની ક્ષમતાવાળો પુરુષ પ્રકૃતિથી સર્વથા નિર્લેપ છે.

અને ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞની જાણકારી એ જ્ઞાનરૂપી નેત્રોથી શક્ય છે. અને જ્ઞાન એટલે કે તે પરમાત્માના પ્રત્યક્ષ દર્શન સાથે મળનારી જાણકારી. જેવું તમે દર્શન કરશો પરમાત્માનું એટલે જ્ઞાન પ્રગટ થઈ જશે, "ઓહો! આવું છે!" આમ ક્યાંક જઈએ ને આપણે જોઈએ છીએ ને, "ઓહો! ખાડો છે!" તરત કેવું જ્ઞાન થાય? હવે તમને ખાડાનું જ્ઞાન થાય છે, ટેકરાનું જ્ઞાન થાય છે, પરમાત્માનું એવી જ રીતે થવાનું છે; એટલા માટે એને કીધું છે રિયલાઈઝ! સો રિયલાઈઝ, જાણકારી જ્ઞાન એટલે પરમાત્માના પ્રત્યક્ષ દર્શન સાથે મળનારી જાણકારી છે. આમ કરીને આ મંદિરમાં જાવ છો તમે, આમ જુઓ છો તમે મૂર્તિ નથી જોતા, તમે ભગવાન જુઓ છો અને પછી તમે કહો છો કે, "મેં દર્શન કર્યા." તમે શું જોયું? પથ્થર જોઈને આવ્યા? તમારી જાતને કોઈ દિવસ પ્રશ્ન કર્યો? તમે તો કહો છો કે દર્શન કર્યા અને ત્યાં તો ભગવાન છે, શું શું કહો છો તમે?

આ તમારો જ્ઞાન છે, પણ તમને ખ્યાલ પણ છે કે તમે આ રિયલાઈઝ કર્યું છે? એક દાડો રિયલાઈઝ કરી લેશો—બાત ખતમ! ફરી કોઈ વખત મંદિરે જાવ કે ના જાવ, દર્શન કરો કે ના કરો, તમારો સાક્ષાત્કાર કમ્પ્લીટ ધેટ વેરી મોમેન્ટ! અધ્યયન મહાપુરુષો પાસેથી કર્મ સમજીને તે કરતા હતા. મન અને ઇન્દ્રિયોનો નિગ્રહ અને અંતે વિલયકાળમાં—જો શું કીધું?—વિલયકાળ. હવે દરેકનો વિલયકાળ અલગ-અલગ હોય. જ્યારે સાધન-સાધના જોરમાં ચાલે અને પરિપક્વ અવસ્થા થાય સાધનાની, ત્યારે એનો વિલયકાળ આવતો હોય છે. તો એ વિલયકાળ એટલે કયો? મનનો, 'હું'નો વિલયકાળ છે, તે વખતે બધું પૂરું થઈ જશે. પછી ત્યાં આગળ જે છેડા છે ને બધા જોડાયેલા પ્રકૃતિ સાથેના તાણાવાણા, તે ત્યાં આગળ આમ કટ... કટ... કટ... થવાના છે. શું ત્રણ વખત જોર-જોરથી બોલશે ને પછી બધું કપાઈ જશે ખટ્ટ... એવી રીતના! એટલે એને કીધું કે વિલયકાળમાં પરમ તત્વને જોવાની સાથે થતી અનુભૂતિ, જેવું તમે પરમ તત્વને...

પરમ તત્વને જુઓ તો તમને એક અનુભૂતિ થાય. તમે કોઈને પણ જુઓ તો તમને એક અનુભૂતિ થાય છે, તો તમે કોઈને જુઓ છો કે તમે પરમાત્માને જુઓ છો? હવે તમે નક્કી કરી નાખો. જો તમે પરમાત્મા જ જોયા કરશો, તો તમને એક ટાઈમ આવશે કે એક સમય આવશે કે જ્યારે તમને જેવું કોકને જોશો એટલે તમને પરમાત્માની અનુભૂતિ આવશે! આમ જોવાનો છે પરમાત્મા, એટલા માટે કીધું જય સચ્ચિદાનંદ, જય સચ્ચિદાનંદ, જય સચ્ચિદાનંદ! કર્મક્રિયા જરૂરી છે, આને કર્મ કહેવામાં આવે, એટલે એ અનુભૂતિ એ જ જ્ઞાન છે એને સમજી લો. ક્ષેત્રનું સ્વરૂપ વ્યાપક છે, શરીર ક્ષેત્ર પણ તેનો સંબંધ સમગ્ર બ્રહ્માંડ... આ જે છે તે મૂળ પ્રકૃતિનો વિસ્તાર છે. જો તમે આને બ્રહ્માંડ કહો તો પણ અને આનો સંબંધ આ બ્રહ્માંડ સાથે છે અને આ બધી જે પ્રકૃતિ છે તેના સાથે પણ, એટલે આ એ બે અને પછી પાછી સૂક્ષ્મ એનો ભાગ જે છે તે ત્રણ—એટલે ત્યાં સુધીને ચાલે છે બધું.

અને સૂક્ષ્મતમમાં તો કે પરમાત્મા સિવાય કોઈ નથી, ત્યાં પ્રકૃતિ જડશે નહીં. "હું સૂક્ષ્મતમ છું." ક્ષેત્રનું સ્વરૂપ વ્યાપક છે, એવી રીતે સમગ્ર બ્રહ્માંડ પણ મૂળ પ્રકૃતિનો વિસ્તાર છે; એટલે તેનાથી જ જીવન ઊર્જા સભર છે. આપણો આ અનુભવ છે ને, જીવન આપણને ક્યાંથી મળે છે? આ પ્રકૃતિમાંથી જ આપણને જીવનની શક્તિઓ મળે છે, પોષાય છે. આ ભૂમંડળ, વિશ્વ, જગત, દેશ, પ્રદેશ અને આ દેખાતું શરીર પ્રકૃતિનો એક ટુકડો પણ નથી—આ બધું ભેગું-ભેગું કરો ને તો એ પ્રકૃતિનો એક ટુકડો બી નહીં! એટલી મોટી પ્રકૃતિ છે, એટલી વિશાળ પ્રકૃતિ છે, એને તમે એવી રીતે જાણો. જય સચ્ચિદાનંદ!