ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૬૨

ૐ બ્રહ્માર્પણ બ્રહ્મ હવિ, બ્રહ્માગ્નૌ બ્રહ્મણા હુતમ્. બ્રહ્મેવતેન ગંતવ્યમ, બ્રહ્મ કર્મ સમાધિના.

હવે આપણે કઠોપનિષદની વાત કરીએ. આ ઉપનિષદ કૃષ્ણ યજુર્વેદની કઠશાખા અંતર્ગત છે. એમાં બે અધ્યાય તથા પ્રત્યેકમાં ત્રણ-ત્રણ વલ્લીઓ છે, જેમાં વાજશ્રવના પુત્ર નચિકેતા અને યમની વચ્ચે થયેલા સંવાદનું સુપ્રસિદ્ધ ઉપાખ્યાન છે. મને પણ અતિશય પ્રિય છે. વાજશ્રવાએ યજ્ઞની દક્ષિણામાં જરૂર વગરની નિરર્થક વસ્તુઓનું દાન કર્યું અને દાનની પછી પૂજા કરવા ઈચ્છ્યું, ત્યારે તેમના પુત્ર નચિકેતાએ પિતાને યથાર્થનો બોધ કરાવવા માટે વારંવાર પૂછ્યું કે, "આપ મને કોને દાન આપશો?" કારણ કે પુત્ર એ પણ પિતાની સંપત્તિ ગણાય. એટલે કે, "તમે મને કોને દાનમાં આપો છો?" ત્યારે ખીજાઈ જઈને એમને કીધું કે, "તને યમને દાન કરું છું."

પછી આગળ ઉપર નચિકેતા યમને મળે છે અને યમરાજા પ્રભાવિત થઈ જાય છે. એને ત્રણ વરદાન માંગવા કહે છે અને એ વરદાનમાં એમને પિતાની પ્રસન્નતા તથા અનુકૂળતા, બીજામાં સ્વર્ગપ્રદાયીની અગ્નિવિદ્યા અને ત્રીજામાં બંને વર પ્રદાન કરે છે. ત્યારે ત્રીજા વરદાનમાં નચિકેતા કહે છે કે, "મને આત્મવિદ્યા આપો." ત્યારે નચિકેતા કહે છે કે, એટલે યમરાજા કહે છે, "આ નચિકેતાને બ્રહ્મવિદ્યા, આત્મવિદ્યા હું આપી શકતો નથી." એના કારણો સમજાવે છે, બધું કરે છે. ત્યારે આગળ એને સમજાવે છે બધી કે એમાં શું-શું મુશ્કેલીઓ છે પરમાત્માની પ્રાપ્તિમાં, એનું નિવારણ કેવી-કેવી રીતે દ્રઢ પ્રદેશમાં એમની સ્થિતિનું શું વર્ણન છે. આ બધી બાબતો છે. બહુ જ સુંદર, બહુ જ ઇન્ટરેસ્ટિંગ અને ખૂબ સમજવા જેવું છે ઊંડાણપૂર્વકથી.

તો ચાલો આપણે શરૂ કરીએ. ૐ સહ નાવવતુ સહ નૌ ભુનક્તુ સહવીર્યમ કરવાવહે તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ૐમ શાંતિ શાંતિ શાંતિ ૐ.

તો પ્રસિદ્ધ છે કે યજ્ઞફળની ઈચ્છા રાખનારા વાજશ્રવા ઋષિના પુત્ર વાજશ્રવસે, કે જેનું એક ઉદ્દાલક નામ પણ હતું, તો એ ઉદ્દાલક જે હતા તેમણે કેવો યજ્ઞ કર્યો? વિશ્વજીત યજ્ઞ કર્યો. તે જમાનામાં બધા ઋષિમુનિઓ બધા યજ્ઞો કર્યા જ કરે. તો આમણે પણ આવો એક યજ્ઞ કર્યો કે વિશ્વ વિજેતા યજ્ઞ, જેમ અશ્વમેઘ યજ્ઞ હોય છે એવી જ રીતનો. અને એ યજ્ઞના, વિશ્વજીત યજ્ઞની અંદર એમણે પોતાના સંપૂર્ણ ધન વગેરે પદાર્થોનું દાન કરી દીધું. એમ એ ત્યાં આગળ એક બાબત એવી હોય છે કે તમારે સર્વસ્વ ધન જે હોય તે બધું દાન કરી દેવાનું.

હવે એમાં એમનો એક નાનકડો દીકરો હતો, નચિકેતા. એટલે એ નચિકેતા જે હતો તે બહુ વિચક્ષણ હતો. એણે જોયું કે આ અદભુત, કારણ કે એ ઋષિપુત્ર હતો, એના બી જ્ઞાન સંસ્કારો બધા બહુ પ્રજ્વલિત હતા. તો એને જોયું કે ઘરે આંગણે આટલો સુંદર વિશ્વજીત યજ્ઞ થઈ રહ્યો છે અને પિતાશ્રી સારી-સારી વસ્તુઓ બધી ઘરમાં રાખે છે અને નકામી, બિનઉપજાવવી વસ્તુઓ બધાનું દાન કરી દે છે. જેમ કે ઘરડી, માંદી ગાયો હતી તે બધાને એમણે દાનમાં આપી અને સારી જે ગાયો હતી, જે દૂધ આપનારી હતી, જે તંદુરસ્ત હતી તે બધી ગાયોને પોતે રાખી લીધી. એટલે આવી રીતના જોયું ત્યારે આવા નાની ઓછી ઉંમરના નચિકેતાના હૃદયની અંદર શ્રદ્ધાનો સંચાર થયો અને એમણે વિચાર કરવા માંડ્યો કે, "જે ગાયોએ જળ પી લીધું, શ્વાસ ખઈ ચૂકી, જેનું બધું દૂધ કઢી કાઢી લેવામાં આવ્યું, સંપૂર્ણપણે એને નીચોવી નાખી એમ કહેવાનો મતલબ કે દોવાઈ ગઈ જિંદગી આખીએ અને હવે જે ઇન્દ્રિયો નબળી પડી જવાના કારણે પ્રજનન સામર્થ્યથી રહિત છે, જે ઘડપણમાં જીર્ણ અને નિરર્થક બની ગઈ છે, કારણ કે ગાયનો ઉપયોગ શું રાખવાનો?

તો કે દૂધ આપે અને દૂધથી બાકીને ઘી, માખણ, છાસ વગેરે મળે અને ગાયમાંથી બીજી ગાય થાય. આજે એનો મુખ્ય બાબત હોય. હવે આવી નિરર્થક જે ઘડપણમાં જીર્ણ થઈ ગયેલી હોય એવી ગાયો એનું દાન કરતા જોઈને મારા પિતા વાજશ્રવસ નિશ્ચિત રૂપે સુખોથી રહિત નરક વગેરે લોકોને પ્રાપ્ત કરશે." એવી એને આશંકા થઈ પુત્રને. "મારા પિતા કંઈક ખોટું કરે છે અને આ ખોટું કરે છે એનાથી એને..." હવે જુઓ, એનો આત્મા જાગી ગયો.

એણે પિતાશ્રી પાસે ગયા. ત્યાં જઈને એને કીધું કે, "હે તાત, આપ મને કોને દાન સ્વરૂપ આપશો?" આવો પ્રશ્ન એને બે-ત્રણ વખત પૂછ્યો. તો પહેલી બે વખત તો ઇગ્નોર કરી દીધું એના પિતાએ. ત્રીજી વખત જ્યારે પ્રશ્ન પૂછ્યો ત્યારે એના પિતાશ્રીએ ક્રોધિત થઈને કીધું, "હું તને મૃત્યુને આપું છું." હવે મૃત્યુને ત્યાં આપવાનો મતલબ એ થઈ જાય છે કે તું મરી જા અને પછી ત્યાં જા, પછી યમરાજાના દરબારમાં ને આ બધી આગળની વાત. તો આવું કહેવાથી પુત્ર નચિકેતાએ વિચાર કર્યો કે, "અનેક શિષ્યો અને પુત્રોમાં પ્રથમ અર્થાત ઉત્તમ સ્થાન મને મળેલું છે. બધાની અંદર સર્વશ્રેષ્ઠ હું હતો મારા પિતાશ્રીના જેટલા બી શિષ્યો હતા તેમાં અને ઘણા બધાની વચ્ચે મધ્યમ શ્રેણીનો પણ હું છું. એવા પણ છે જે મારાથી પણ ઉપરના છે. મને પિતાશ્રી દ્વારા યમરાજને આપવામાં આવી રહેલ છે, તો યમનું એવું કયું કાર્ય છે કે જે મારા દ્વારા સંપન્ન થઈ શકે એવું કે પિતાશ્રી મને યમને આપી રહ્યા છે?" આ એને પ્રશ્ન થયો.

એટલે ક્રોધમાં અનર્થ મૂલક એટલે કે અનર્થયુક્ત વચન કહેવાથી પછી દુઃખી થઈ ગયા પોતાના પિતાને. નચિકેતાએ કહ્યું કે, "હે તાત, તાત એટલે પિતા. આપના પિતા, પિતામહ વગેરે પૂર્વજોએ જેવું આચરણ કર્યું છે એની ઉપર વિચારો અને હાલના સમયે બીજો શ્રેષ્ઠ સદાચારી જેવું આચરણ કરે છે તેની ઉપર પણ વિચાર કરો, દ્રષ્ટિપાત કરો. અત્યારના સંજોગોમાં પણ જે શ્રેષ્ઠ આચરણ કરનારા છે તેવું તમે પણ આચરણ કરો." એમ કહે છે. "મરણધર્મા મનુષ્ય ફસલ સમાન એટલે સમય ઉપર પાકે અને ઘરડો થઈને મૃત્યુને પ્રાપ્ત કરે છે અને ફરીથી કાળ ક્રમાનુસાર ફરીવાર ઉત્પન્ન થાય છે. ઘઉં હોય, કીડી લેવામાં આવે, વળી પાછા ઘઉં સમયે વાવવામાં આવે, એમાંથી વળી પાછા..."

બીજા ઘઉં પેદા થાય ને એમ ચાલે જ કરે છે આખી સાયકલ. તો પુત્રના વચન સાથે સહમત થઈને પિતાએ નથી કેતાને યમની પાસે મોકલાવી દીધું. તેઓ બહાર ગયા હતા. યમરાજા તો નચિકેતાની પ્રતીક્ષા કરતો રહ્યો. એમના આવ્યા પછીથી યમની પત્નીએ એમને કહ્યું કે વૈશ્વાનર અગ્નિ જ બ્રાહ્મણ અતિથિ રૂપમાં ઘરોમાં પ્રવેશ કરે. સંભ્રાંત લોકો તેનો અર્ધ, પાદ્ય આદિથી સત્કાર કરે છે; તેથી તેને અર્ધ્ય માટે જળ પ્રદાન કરો.

એને અર્ધ આપો એટલે કે પાણી આપવું એમ કે. તો જેના ઘરમાં આ સિસ્ટમ નથી કે કોઈ આવે એટલે તરત પહેલા પાણી તો એટલીસ્ટ પૂછવું, તે સૌથી પહેલામાં પહેલો અવિવેક કહેવાય, અનાચાર કહેવાય. પહેલાના જમાનામાં આદર સત્કાર એટલી હદસ સુધી હતો કે એને પાદ્ય અને અર્ય બંને આપવામાં આવતા. હાથ, પગ, મોડું ધોડાવવામાં આવે અને પછી પાણી પીવડાવવામાં આવે; કારણ કે બહુ દૂરથી આવ્યો હોય તો એના પગ ગરમ થઈ ગયા હોય, અને પેલા થાકેલા હોય એવી રીતે એનો ચહેરો પણ થાકેલો હોય, એના હાથ પણ દુખી ગયા હોય અને ખાસી બધી ગરમી પણ લાગેલી હોય. એટલે આ બધું કરવાથી હાથ, પગ ને મોઢું ત્રણને જો માણસ પોતે જળથી એને પ્રક્ષાલન કરી નાખે, એને ધોઈ નાખે છે, તો ગમે તેટલી ગરમીમાંથી કાળજાળ આવેલો હોય તો પણ એને થોડીક વારમાં શાંતિ લાગે છે. એટલી સુંદર બાબત છે.

હવે આ નચિકેતા પૃથ્વી લોકમાંથી યમલોકમાં ગયો હતો. હવે તે વખતે ત્યાં આગળે યમરાજા કોઈ કારણ બહાર ગયા હતા અને ત્રણ દિવસે પાછા આવ્યા એટલે ત્રણ દિવસ સુધી એને પ્રતીક્ષા કરી રાખી. તો ત્રણ દિવસ સુધી અન્નજળનો ત્યાગ કરીને યમરાજાને ત્યાં, "મને પ્રદાન કરવામાં આવ્યો છે તે હું અહીંયા ગાળે એમ કે રાજોવું," એમની કરીને એ બેસી. એટલું નાનકડું બાળક જીયું, વિચાર કરો!

અને પછી યમના પત્નીએ કીધું કે, "મેં કીધું કે અંદર આવો, પણ કે આ બ્રાહ્મણ છે અને પાછો પુરુષ બ્રાહ્મણ છે. એટલે કે તમે નહીં હતા એટલે એને ઘરમાં પ્રવેશ કર્યો નથી. એ બહાર બેસી રહ્યો છે અને હવે તમારી ફરજ છે કે તમે એને અર્ધ્ય, પાદ્ય વગેરે આપીને એનું સત્કાર કરો કે એને એને ક્ષુધાતૃષા શાંત કરો."

તો કે સારું. એટલે જેના ઘરમાં બ્રાહ્મણ અતિથિ ભોજન કર્યા વિના નિવાસ કરે છે, એ મંદ બુદ્ધિ પુરુષની આશા અર્થાત ઈષ્ટની પ્રાપ્તિની અભિલાષા, પ્રતીક્ષા, નિશ્ચિત ઈષ્ટની પ્રાપ્તિ હેતુની પ્રતીક્ષા ને એના સંયોગથી મળનારા ફળને, કૂવા વગેરે દ્વારા નિર્માણજન્ય ફળને તથા સમસ્ત પુત્ર અને પશુને આતિથ્ય સત્કારથી રહિત અતિથિ નષ્ટ કરી દે છે. એટલે આવો કોઈ અતિથિ જો એના સત્કાર વગરનો રહી જાય તો બહુ મોટી ભૂલ થઈ જાય છે. અને એવું કહે છે કે એનાથી તમારું જે ઈષ્ટ અને અભિષ્ટ છે, તેની અંદર બાધા-પીડા આવવાની શરૂ થાય છે. એટલા માટે હંમેશા અતિથિનો ખૂબ આદરપૂર્વક સત્કાર કરવો છે.

ઘણી વખત એવું બનશે કે અતિથિ એકદમ જ કોક આવી ગયો અંધાર્યો અને આપણને ઈચ્છા બી ના હોય, ગમતું બી ના હોય ને, "ક્યાં ક્યાં અત્યારે આયો વાળી?" અંદર એક ભાવ ઉત્પન્ન થઈ જાય કે, "૧૧ વાગ્યા, અત્યારે તો હવાતું હશે? કંઈક ફોન બોન કરીને આજના જમાનામાં ના પૂછું? એકદમ આઈ જાય છે," કરીને. તો તે વખતે જો પેલા ભાઈને અંદરથી કંઈક થઈ ગયું અને એ જો નીકળી ગયા, તો નિશ્ચિતપણે એવું સમજજો કે તમારું જે ઈષ્ટ અને અભિષ્ટ છે, તેને પ્રાપ્ત કરવામાં તમને હવે વિલંબ થશે. કારણ કે અત્યારે આ જે કર્મ પેદા થઈ ગયું છે એ ઘોર કર્મ છે; એટલે અતિથિનો સત્કાર કરવાના બદલે એના માટેનો આવો ભાવ હોવો એ બહુ ખરાબ, બહુ ખરાબ બાબત છે.

અને એવા માણસને થાતું હોય છે કે જેને મંદ બુદ્ધિ કહેવામાં આવે છે; કારણ કે નહીં તો એને તરત ખ્યાલ આવી જાય કે અતિથિ એટલે તરત તત્પરતાથી એને બહાર આવવું જ હોય જો તે જ બુદ્ધિ હોય તો. પણ મંદ બુદ્ધિ છે, પોતાને મહાન સમજે છે. મંદ બુદ્ધિ હંમેશા પોતાને, પોતાને સુપરિયર, પૈસા, આ તે બધો હોય, મદ હોય, ગર્વ હોય; એટલે જટ દઈને બહાર ના આવે અને કહી દે કે, "અત્યારે ઘરે નથી." કેટલું ઘોર કર્મ પેદા કરે છે એ, વિચાર કરો તમે! એ પેલો કદાચ શક્ય છે કે પૈસા માંગવા નહીં, આપવા પણ આયો હોઈ શકે છે. પણ પહેલેથી તમે એમ સમજો કે આ ફલાણા આવ્યા એટલે એને પૈસા જ જોઈતા હોય અને કે એટલે છોકરાના મોડે કે પત્નીના મોડે કેવડાઈ દે ક, "હાજર નથી ગયા અત્યારે." તો એનાથી ઈષ્ટની પ્રાપ્તિ હેતુ પ્રતીક્ષા કરવી પડશે; એને ખૂબ જન્મો સુધી રાજ હોવી પડશે.

બધી જાતની તૈયારીઓ હોવા છતાં, સર્વશ્રેષ્ઠ જ્ઞાન પ્રાપ્તિ થવા છતાં, સર શ્રેષ્ઠ એવા સદગુરુની પણ પ્રાપ્તિ થવા છતાં પણ એને તત્કાળ જે જ્ઞાન પ્રાપ્તિ થવી જ હોય અને આત્મ સાક્ષાત્કાર થવું જ હોય, તે થવામાં એને હવે વિલંબ થશે. આપણે ઓફિસમાં સેલ્સમેનને આવતા હોય તો આપણે ના પાડીએને કે, "નથી મળવું." વિનયપૂર્વક ના પાડો, ના ચોક્કસ પાડો કે, "ભઈ, હમણાં આ બાબતોની જરૂરત નથી." બરાબર? અને એવું પણ કહી શકાય કે, "તમારો સંપર્ક વગેરે મૂકતા જાવ. એસ એન્ડ વેન રિક્વાયરડ વિલ કોલ યુ." પણ હંમેશા કોઈને પણ વિદાય આપો તો વિનયપૂર્વક વિદાય આપજો. શક્ય હોય તો ઊભા થઈને ઘરના ઝાપાની બહાર સુધીને મૂકી આપો; સાચું તો એ છે. અને તે પણ વિનયપૂર્વક વિદાય આપવાની છે; ધકો મારતા હોય એવી રીતે નહીં, અણગમાપૂર્વક નહીં.

ધર્મ તો આ કે છે, ભાઈ. કારણ કે તમને અણગમો કોઈ વ્યક્તિ માટે ઉત્પન્ન થવું એ પણ એક કર્મ તો છે જ; નહી તો શા માટે થાય? કોઈના પણ માટે અણગમો શા માટે થવો જોય? એ પ્રશ્ન પહેલા આપણને આવવું જ હોય થતા પહેલા કે, "મને આવું શા માટે થઈ રહ્યું છે? જ્યારે હું જાણું છું કે એ બ્રહ્મ સ્વરૂપ છે, એનામાં આત્મા છે, એનામાં દેવત છે અને મને એનો અભાવ કે અણગમો કેમ થઈ રહ્યો છે?" ઘણાને તો પત્નીનો અણગમો થાય છે; ઘણાને પુત્રનો કે પુત્રીનો અણગમો થાય છે. બને છે ને એવું? અને પછી વ્યવહાર.

બધો બગડતો જ ચાલે. સામસામે એ પાછું આવે. હિસાબો લેનદેન ના હોય એટલે બધું કોઈ વ્યક્તિ હોય, આપણા ઉપર બહુ પ્રભાવ કરતા હોય કે આપણને આમ હેરાન કરતા હોય, કાંઈ પણ કારણ વગર. અને કોઈપણ બાબત હોય એટલે આપણને આમ પ્રેશર કરીને કરાવે, જાણી જોઈને બધું. કંઈ એનો સ્વભાવ એવો હોય. પછી આપણને એમ થાય, "આ જતા રહે અત્યારે તો સારું." કારણ કે એ આપણી શક્તિ હોય, એ પેલા કરતા હોય એમ. ત્યારે એવું થાય આપણને. આપણને કે એ અણગમો ન હોય, પણ આ આપણને... ના, તમારી વાત બહુ સાચી છે, પણ આપણે બધાએ આ પરિસ્થિતિમાં એક યા બીજા સમયે મુકાયા જઈશું. આઈ ફૂલલી એગ્રી વિથ યુ. પણ ઈચ્છે નહીં એ છે ધર્મ. ધર્મ એવું કહે છે કે એવા સંજોગોમાં તમે પ્રશ્ન કરો કે, "આનો અણગમો મને કેમ થાય? આનો અભાવ મને કેમ થાય છે?" એનું તમે વિશ્લેષણ કરો. કારણ એ છે તો બ્રહ્મ સ્વરૂપ જ્ઞાન પણ એવું કહે છે, "એનામાં આત્મા છે, એ જીવંત છે." અને છતાંય મને આવું શા માટે?

એટલે પહેલો પ્રશ્ન એ થવો જોઈએ.

સેકન્ડલી, એવું જે કંઈ આપણને અતિશય પોતાના પ્રભાવથી, પોતાની ભાષાથી, પોતાની વાણીથી, પોતાના પૈસાથી, ઐશ્વર્યથી, કોઈપણ રીતે જ્ઞાનથી ચગદી મારવા માંગે, કચડી નાખે, જાણે ક્રશ કરી નાખું, "તું કંઈ નથી" કે "મચ્છર છે" કે... તો એ શું છે? એ એનો અહંકાર છે. હવે, એ એનો અહંકારને તમે જો પ્રતિકાર કરશો તો એ પોસાશે, સમજાય છે? એનો અહંકારને તમે પ્રતિકાર કરશો એટલે વધારે બળવાન બનશે, વધારે જોરથી તમારી સામે આવશે. એ પ્રતિકાર કરતો આવશે એટલે એના અહંકારને પોસાય એવું કાંઈ પણ તમારે કરવું જોઈએ નહીં. પણ દાદાએ કીધું એવી રીતના કે, "તારો શુદ્ધાત્મા જોયો અને કે મને માફ કરો." બસ આટલું જ. "આ વખતે મને માફ કરો, મને ક્ષમા કરો. હૃદયપૂર્વક તમારી ક્ષમા માગું છું." તમે બોલો વિનયપૂર્વક એના સાથે પણ આવી રીત સ્પષ્ટતાપૂર્વક. તમારી વાત તમારી દ્રષ્ટિએ સાચી હશે, તમારી વાત તમારી દ્રષ્ટિએ સાચી હશે, પરંતુ અત્યારે જે પરિસ્થિતિ-સ્થિતિઓમાં હું પસાર થઈ રહ્યો છું તેમાં અને આ જ્ઞાનની પરિસ્થિતિને સમગ્ર રીતે જોતા મને આ વાત વ્યાજબી લાગતી નથી.

આવું આટલી હદ સુધીને તમે કહી શકો. "શું મને વ્યાજબી લાગતી નથી એટલે અમે આમ કરવાનું કે આમ ન કરવાનું વિચારીએ છીએ?" એવું કશું કંઈ કહેવાની જરૂરત નથી. તમારે એમને એમ કહેવાનું, "તમને જે યોગ્ય લાગે તે તમે કરો. અમને જે યોગ્ય લાગશે તે અમે કરીશું."

સર, અમુકનો ક્લાસ જોતો હતો, તેમાં આવ્યું હતું કે ઘણી વ્યક્તિઓ એવી હોય જે તમને હેરાન-પરેશાન જ કરતી હોય. એટલે કેવું છે, આમ પીન મારીને જતા રહે. એટલે તમે કાંઈ પણ કાર્ય કરતા હોય, તમારે ઉત્સાહ હોય, એ બધું ડલ કરી શકે એમ. કાંઈ ન હોય, આપણા જીવનનો ભાગ છે. હવે આપણે એને આ કરી ન શકીએ કારણ કે કામકાજમાં હોય, વર્કમાં હોય, રિલેશનમાં હોય, કરતા હોય એટલે આપણે ના તો પાડી ન શકીએ. એવું તો પડે. તમે અમુકમાં એમ કીધું કે, "એમના શુદ્ધ આત્માને પ્રાર્થના કરીએ." પછી કે કે, "હવે આપણે આમાંથી બહાર જ જાઓ." એટલે ધીમે આમાંથી એ મનમાં બોલવાનું, મનમાં મનમાં એ આપણે મનમાં બોલવાનું. તો બહાર વિનયપૂર્વક વાત કરવાની એના સાથે એટલે ધીમે ધીમે આપણા જીવન છૂટું થતું જાય. હા, એ તો ડિસએપીયર એમ કરો તોય જતો રહે જીવનમાંથી. તમારું નિશ્ચય બળ છે, એટલે જતો રહે.

પછી જીવન પણ આઉટસ્ટેન્ડિંગ રહેલા કર્મોનું શું? પછી એ વિચાર રાખવાનો, એટલા માટે પેન્ડિંગ જાય, પેન્ડિંગ રહી જાય પછી. અને એ નહીં તો એના જેવો બીજો કોઈક ભામટો ભાઈ, કોઈને કોઈક તો આવશે તમને એ કર્મોથી તમારે છોડાવા આવ્યો છે.

હંમેશા યાદ રાખો, જીવનમાં જે કોઈ વ્યક્તિ પ્રગટ થાય છે, તમારી પત્નીથી માંડીને પુત્રથી માંડીને, પિતા, માતા, ગમે તે કોઈપણ રીતે, તે તમને... તમે પુત્ર કોકના બન્યા છો, પણ તમે એને તમારા પિતૃ ઋણમાંથી મુક્ત કરવાની એને તમને તક આપી છે. એ જ વસ્તુ માતા સાથે, એ જ વસ્તુ પત્ની સાથે. ઋણમાંથી મુક્ત થવાનું છે તમારે એની સાથેનો વ્યવહાર કમ્પ્લીટ કરીને. કમ્પ્લીટ વ્યવહાર કેવાય, કેવું કહેવાય? સૌજન્યપૂર્વક સામસામે ઝીરો-ઝીરો કરવાનું છે બેલેન્સ. જ્યાં સુધી આ નથી થયું ત્યાં સુધી આઉટસ્ટેન્ડિંગ છે જ. અને એ આઉટસ્ટેન્ડિંગ છે એટલે પછી એનો એ જ સોલ જરૂરી નથી આવે. એ તો કોઈપણ સ્વરૂપે કોઈ પણ આવે, બધા એક જ છે, નામ રૂપ જુદા જુદા. પણ અલ્ટીમેટલી તમને ડિમાન્ડ નોટિસ કોના તરફથી આવી છે? પરમાત્મા તરફથી. આ સત્ય જેને સમજાઈ જશે એને પછી અકડામણ નહીં થાય.

એને સ્વીકાર થશે, સહજ સ્વીકાર થશે કે ડિમાન્ડ નોટિસ પરમાત્માની છે અને પરમાત્માનું ઋણ તો મારે ચૂકવવું જ પડશે કોઈપણ સંજોગોની અંદર. એટલે હું એમાંથી એમ કે બસ બહાર જ નીકળવાનો હોય તો મારે એને સાથે કેવી રીતે કરવું જોઈએ કે સહજ ઋણ સ્વીકાર હોવો જોઈએ. સહજતાથી એના ઋણનો સ્વીકાર કરીને તમે એને યોગ્ય જે કંઈ હોય તે કરી આપો અને એથી મુક્ત થાઓ સમજણથી. બસ, આ જ એકમાત્ર રસ્તો છે સંસારની કોઈપણ સ્થિતિઓને, પરિસ્થિતિઓને, જેને કહેવાય કે એમાંથી મુક્ત થવાની. આ એક માસ્ટર કી કહી શકાય જે આમાંથી જ નીકળે છે, આપણા જ્ઞાનમાંથી જ પ્રગટ થાય છે અને એનો સહજ ઉપયોગ આપણને આવડી જવો જોઈએ ધીરે ધીરે. પણ પહેલા એક-બે વખત તમે એનો યાદ રાખીને ઉપયોગ કરશો એટલે પછી ધીમે ધીમે પ્રેક્ટિસ થઈ જતા પછી બધું દાદા કહે છે એમ કે રાગે પડી જશે. પછી સ... પહેલા શરૂઆતમાં ચાવી કાટ ખાયેલી હોય, પણ પછી શું?

બે-ચાર તાળાની અંદર તમે ફેરવો. માસ્ટર કી છે એટલે બધા તાળા ખોલી કાઢશે. તો ચાર-પાંચ તાળા ખોલ્યા પછી બધે પછી ફટાફટ ખુલ્લું વાજવું ચાલુ થઈ જશે એટલે સહજતાથી થશે. પણ હંમેશા કોઈને પણ તરછોડવા નહીં, મારી બેસવા નહીં, સાહેબ. બસ આટલો ખ્યાલ હંમેશા. ભૂલથી પણ નહીં એમ. કોઈ પણ પ્રાણી પણ નહીં, કોઈ પશુ પણ નહીં, કોઈ પક્ષી પણ નહીં, કોઈ નહીં. આપણે આમ ચાર દિવસ ગાંઠિયા નાખ્યા હોય, પછી પાંચમા...

દિવસે પક્ષી ત્યાં આવીને બેસે છે ને આપણે ગાંઠિયા ના નાખ્યા હોય તો એને ઈસાસા લાગેને. પણ ત્યાં તમારે ચાર દિવસ નાખ્યા પછી પાંચમા દિવસે જો ના નાખવા હોય તો તમારે કહી દેવાનું કે, "આજથી હું આ બંધ કરું છું." ભલે એમ જ બોલો. એ કોઈ સાંભળે છે? નથી સાંભળતું એવું નહીં. બધા બધે સાંભળે છે. કેમ? પરમાત્માને સહસ્ત્ર આંખો છે અને સહસ્ત્ર કાન છે એટલે એ બધેથી જ સાંભળે છે. અને બધેથી જ તમે શી પ્રાર્થનાઓ કર્યા કરો છો, શેની બુમા બૂમ કરો, એ તો સાંભળે જ છે. એને સાંભળવા માટે કંઈ કાનની જરૂર નથી તમારી જેમ. તમને જરૂર છે કાનની. એને ક્યાં જરૂર છે કાનની? એ તો કાનને સાંભળવાની શક્તિ નો પણ માલિક એ છે. તું તો સાંભળી જ શકે છે અને એ સમજી જ શકે અને એ જાણી જ શકે, કારણ કે એ તો અંતર્યામી છે. તમારા અંતરમાં તમે શબ્દોમાં મૂકો એ પહેલાં એને ખબર પડી ગઈ છે કે તમારો ભાવ શું છે, તમને શેની જરૂર છે, તમે શું બોલવાના છો.

આ બોલવાની શક્તિ કોણે આપી? તમે જે કાઈ બોલું, પ્રાર્થના કેમ ન કરી શકવાના છો? તમે જેના શક્તિ મૂર્ખાઓ ક્લેમ કરતા હોય છે કે, "મેં આટલા જપ કર્યા, મેં આમ કર્યું, મેં આવું ધ્યાન કર્યું, મેં ફલાણું કર્યું." ક્લેમ કરે છે, "મેં કર્યું" એમ. વાસ્તવમાં કરતા હરતા શ્રી હરી અને આ લોકોએ માથે લીધું વગર લેવા દેવાનું વજન. એટલે આ પેલું કહે છે ને કે, "આમ 20 કિલો બાટ મારા માથે મૂકે પછી આમ 20 કિલો કરતાં આમ થયું ડોકું." વળી પાછો આવ્યો ટાઈમ ત્યારે કે, "બીજું મૂકું." પાછું આમ થઈ ગયું. એમ કરતાં કરતાં અહીં સુધીને છેક ચગદાઈ મરે ત્યાં સુધીને માણસ છોડતો નથી હોતો પોતાના અહંકારે કરીને.

પણ જેને જ્ઞાન, આ વિજ્ઞાન, આ સમજણ, આ બધી વસ્તુઓ આવી જશે, એ હંમેશા નમ્ર થતો જશે, ઉદાર થતો જશે અને અનાસક્ત હોવાના કારણે એ બધું જ આપી દેવા માટે તૈયાર હોય છે. પોતાનું સર્વ કઈ આપી દે છે. એને માન સન્માન કશું હોતું નથી. એટલે એ તો સન્માન આપવાનું જ છે બધાને, બધાને સત્કાર જ કરવાનો છે, બધું સારું જ કરશે બધાનું એ વ્યક્તિતો. કારણ કે એ હરિનો લાલો થઈ ગયો છે, હરિ લાલ થઈ ચૂક્યો છે, લાલ લાલ થઈ ચૂક્યો છે હરિથી જ. શું એને ખબર પડી ગઈ? તો હું હવે ભગવાનનો છું કે ભગવાને મારી સાંભળી લીધી છે, મારી પર કૃપા થઈ ગઈ. કૃપા વગર હરિ યાદ જ નહીં આવે. કૃપા વગર હરિ યાદ જ નહીં આવે જ્યાં સુધી હરિની કૃપા નથી થ.

એટલે બહુ જ નમ્રતાથી આ નચીકેતા પછી યમરાજા પાસે બેઠા છે ત્યારે યમની પત્ની એમને કહ્યું કે, "વૈશ્વાનર અગ્નિ જ બ્રાહ્મણ અતિથિ રૂપમાં ઘરોમાં પ્રવેશ કરે છે. સંભરાત લોકો તેનો અર્ધ્ય પાદાથી પાદ્ય આદિથી સત્કાર કરે છે. તેથી અર્ધ માટે જળ પ્રદાન કરો." તો યમ કહે છે ત્યાં જઈને, "હે બ્રહ્મન, જો યમરાજ એટલે નિયમરાજ યાદ રાખો. એનું કામ નિયમનનું છે, નિયંત્રણનું છે. અનિયંત્રિત પણે જો વસ્તી વધારો થયા કરે તો સુસ્થિતિ થાય? જો વસ્તી ઘટાડો થઈ જાય તો પણ શું શું પરિસ્થિતિ થાય? કોઈપણ સ્પીસીસની બધી જ રીતને નિયંત્રણ. એવી રીતે આ યમરાજાનું નિયંત્રણ છે બધી જ ઋતુઓ, ક્લાઈમેટ આ તે. કોઈ નાનો સરખો એ ક્લાઈમેટ ચેન્જ અને કેટલા માણસો મરી જાય, કેટલા પશુ પક્ષીઓ મરી જાય, કેવું બધું થાય! તો એનું રેગ્યુલેશન બધું કરે છે." એવા એ યમરાજા એ બાળક નચીકેતા પાસે જાય છે.

એને પ્રાર્થના કરે છે કે, "હે બ્રાહ્મણ, આપ સન્માનની અતિથિ છો. તેથી આપને નમન છે." યમરાજા નમસ્કાર કરે બાળકને. "મારું કલ્યાણ થાવ. અમાર ઘેર આપે જે ત્રણ રાત સુધી ભોજન કર્યા વિના નિવાસ કર્યો છે, અમારું કલ્યાણ એના ફળના રૂપમાં એક એક રાત્રિ માટે આપ અમારી પાસેથી ત્રણ વરદાન માંગી લો." ટૂંકમાં વાત કરી દીધી એમણે કે, "ભાઈ, ત્રણ રાત્રી સુધી તમે મારા ઘરે હતા. અન્નજળનો ત્યાગ કરીને તમે અહીંયા બેસી રહ્યા ઓ. હવે તેનું ફળ છે. તો કે ત્રણ વરદાન તમે મારા પાસેથી માંગો."

"શાન્તસઙ્કલ્પઃ સુમના યથા સ્યાદ્ વીતમન્યુર્ગૌતમો મા અભિ મૃત્યો." ત્યારે નચીકેતાએ કહ્યું કે, "હે યમરાજા, મારા પિતા ગૌતમ પુત્ર ઉદ્દાલક (ગૌતમ ઋષિનો પુત્ર છે ઉદ્દાલક) એ ઉદ્દાલક મારા પ્રત્યે મારા પ્રત્યે શાંત સંકલ્પ વાળા, પ્રસન્ન મનવાળા અને ક્રોધ રહિત બની જાય. આપના દ્વારા મને પાછો ઘેર મોકલતા મને મારા પિતા ઓળખીને મારી સાથે પહેલાની જેમ જ પ્રેમપૂર્ણ વ્યવહાર કરે અને આપના દ્વારા મારા પ્રદત્ત ત્રણેય વરદાનોમાંથી આ પ્રથમ વરદાન હું માગુું છું." જો પિતાનું સંપૂર્ણપણે અહિત ના થાય એવા પ્રકારે પણ કેટલી સુંદર રીતે એમણે જોયું કે, "પિતા મને પ્રેમ કરે, આ મારો સ્વીકાર કરી લે અને બધું સરસ થઈ જાય, જેનાથી મારા પિતાનું જે અકલ્યાણ થવાનું હતું તે ના થાય." એમ એ એને બિલકુલ અલગ રીતે માંગી લીધું છે, એ તમે અહીંયા જોઈ શકો છો. તો કે, "શાંત સંકલ્પ વાળા, પ્રસન્ન મનવાળા અને ક્રોધ રહિત બની જાય, મારી સાથે પ્રેમપૂર્વક વ્યવહાર કરે."

યમરાજા કહે છે કે, "હે નચીકેત, આપને મૃત્યુના મુખમાંથી મુક્ત થયેલો જોઈને (કારણ કે એને વરદાન આપીને પાછા મોકલાવે જેમ એ તો નક્કી જ થઈ ગયેલું હતું) અમારા દ્વારા પ્રેરિત અરુણ પુત્ર ઉદ્દાલક પહેલાની જેમ જ ઓળખી જશે. 'આ અમારો પુત્ર નચિકેતા છે' એવું માનતા એ ક્રોધ અને દુઃખથી રહિત થઈને બાકીની રાત્રીઓમાં સુખપૂર્વક સયન કરશે કે એના તમારા પ્રત્યેનો ક્રોધ બધું શાંત થઈ જશે. તમે ચિંતા ના કરો."

ત્યારે નચીકેતા કહે છે કે, "બીજી વાત કરો હે મૃત્યુદેવ. જો યમરાજાને કે સ્વર્ગલોક ભયકારક નથી. ત્યાં મૃત્યુરૂપ આપનો પણ ભય રહેતો નથી. સ્વર્ગની અંદર મૃત્યુનો ભય રહેતો નથી. ત્યાં વૃદ્ધાવસ્થા સંસારને જેમ ડરાવતી નથી, કારણ કે બધા ત્યાં સદા યુવાન રહેતા હોય છે. સ્વર્ગલોકમાં મનુષ્ય ભૂખતરસથી મુક્ત થઈ શોકથી નિવૃત્ત બનીને આનંદ મેળવે. એટલે જો સ્વર્ગલોકમાં ભૂખ તરસથી મુક્ત થઈ જાય છે, ખાવા પીવાની..."

ધાંધલીઓ અહીંયા જે કાંઈ બધી થાય છે તે બધામાંથી છૂટો થઈ ગયો. વૃદ્ધાવસ્થામાંથી એ છૂટો થઈ ગયો અને મૃત્યુનો ભય પણ નથી હોતો, એટલા માટે બધાને સ્વર્ગમાં જવું હોય છે મોટા ભાગના. પાછો શોકથી નિવૃત્ત થઈને આનંદ મેળવતો હોય છે.

"હે યમરાજા, આપ સ્વર્ગની સાધનાભૂત, સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરાવવાની સાધનરૂપ એવી અગ્નિવિદ્યાને સારી રીતે જાણો છો. તેથી મને શ્રદ્ધાળુને એ અગ્નિવિદ્યા સારી રીતે સમજાવો, જેના દ્વારા સ્વર્ગલોકને પ્રાપ્ત થયેલ પુરુષ અમરત્વને મેળવે છે. આ અગ્નિવિદ્યાને હું બીજા વરદાનના સ્વરૂપમાં માંગુ છું."

તો કહે છે કે શ્રદ્ધા સૂત્ર છે: "શ્રદ્ધા સત્ય માપ્યતે" એટલે કે શ્રદ્ધાથી સત્યની પ્રાપ્તિ થાય છે. જો શ્રદ્ધા નહીં હોય તો સત્યની પ્રાપ્તિ થયા પછી પણ એને શંકાશીલતા થશે અને એને ગુમાવી બેસશે. એટલા માટે સત્ય મને પ્રાપ્ત થવી એ બાબત ઉપર હવે પછી જે કાંઈ પ્રાપ્ત થશે તે પણ સત્ય જ હશે, એ બાબતે પણ મારી શ્રદ્ધા બળવત્તર, મજબૂત હોવી એટલી બધી જરૂરી છે. જેમ આંખથી દ્રશ્ય, કાનથી શબ્દ ગ્રહણ કરવામાં આવે છે, એવી જ રીતે સત્યને શ્રદ્ધા દ્વારા જ ગ્રહણ કરી શકાય છે. જેમ દેવતાને, અગ્નિને તમે કઈ ચીપિયાથી, કશાથી જ પકડો છો, સીધા હાથથી પકડતા નથી, એવી રીતે આ વચ્ચે તમારે ચીપિયો જ હોય છે શ્રદ્ધાનો કે જેના વડે તમે સત્યને પકડી શકો. કારણ કે સત્ય કેવું છે? ધગધગતા અગ્નિ જેવું પણ હોય છે. એટલે એનું ક્યારેક એવું સ્વરૂપ હોય તે આપણે જાણવાનું છે.

હજી તો આપણે જાણતા જ નથી અને પછી એટલા માટે નચિકેતાએ પોતાની શ્રદ્ધાનો હવાલો આપતા વિદ્યાનું દાન માંગ્યું.

નચિકેતાના આ પ્રમાણે કહેવાથી મૃત્યુદેવે એને કહ્યું કે, "હે નચિકેતા, સ્વર્ગ પ્રદાયની, સ્વર્ગ આપનારી અગ્નિ વિદ્યાને વિધિપૂર્વક જાણનારો હું એને વિસ્તારપૂર્વક કહું છું. તમે વિદ્યાને મારી પાસેથી સારી રીતે, સારી રીતે એટલે એકાગ્ર મનથી સાંભળો. અત્યારે આ તમે ઉપનિષદ સાંભળો, એકાગ્ર મનથી સાંભળો. અત્યારે સુરતનો વિચાર ના આવવો જોઈએ, મુંબઈનો વિચાર ના આવવો જોઈએ, કોઈપણ બીજો વિચાર પણ ના આવવો જોઈએ. આજે બોલાઈ રહ્યા છે તે શબ્દો ઉપર જ એકાગ્રતા હોય કે એકાગ્રતાપૂર્વક તમે એને શ્રવણ કરો છો, તમે ગ્રહણ કરો છો."

કેવી રીતે? શ્રદ્ધાપૂર્વક. કેમ? શું કહે છે? તો કે આ જ્ઞાન છે. અહીંથી ભલે ગાળો બોલાતી હોય, પણ જો તમારી શ્રદ્ધા હશે તો તમારા માટે જ્ઞાન બની જશે, જ્ઞાનનું કારણ બની જશે, નિમિત્ત બની જશે. તમે એમાંથી મુક્ત થઈ શકશો, એટલો બધો પ્રભાવ છે એનો શ્રદ્ધાનો. સમજાય? એટલે શું? તમે સાંભળો છો એ અગત્યનું છે, આપણે એની ના નથી કહેતા, પણ તમે શું ગ્રહણ કરો છો અને કેવી રીતે કરો છો, કેટલી શ્રદ્ધાથી ગ્રહણ કરો છો? મોટા ભાગના બ્રાહ્મણો અત્યારે સંસ્કૃતની અંદર ઘણા બધા મંત્રો આવી રીતના આમ બધું બોલી કાઢે. શ્રદ્ધાળુ લોકો આજની તારીખમાં પણ ક્રિયાકાંડ, કર્મ વગેરે બધા કરાવતા જ હોય છે. હવે એ લોકોને મોટા ભાગનાને ખબર હોતી નથી કે આ બ્રાહ્મણ દેવતા શું બોલી ગયા, પણ બધા આમ કરીને હાથ જોડીને એવી રીતના બેસી રહે અને પછી એ જે કંઈ બની રહ્યું છે એ પ્રોસેસની અંદર એ લોકો જાય.

પણ જો પૂરેપૂરા હટ હોય તો એ લોકોને પૂરેપૂરું ફળ મળે છે એમ કહેવાનું છે અને એમાં ન્યૂન નામ મધિકમ હોય તો છેવટે મંત્ર ઉચ્ચાર કરીને કહી દે છે કે, "આ જે કઈ શ્રદ્ધાની અંદર ઉણપ રહી ગઈ હોય, બોલવામાં કઈ ઉણપ રહી ગઈ હોય, સાંભળવામાં કઈ ઉણપ રહી ગઈ હોય, તો હે દેવ, મને ક્ષમા કરજો, મારી માફીમાં કરી દેજો અને મને આમાંથી મુક્ત કરો."

એવી રીતે કીધું કે, "વિસ્તારપૂર્વક તને કહું છું. નચિકેતા, તમે એ વિદ્યાને મારી પાસે એકાગ્ર મનથી સમજી લો." અનંત લોક એટલે કે સ્વર્ગલોકને, સ્વર્ગલોકની અવધિ હોય ને એ અનંત હોય. એટલે માણસનું જીવન જે છે તે 50 વર્ષનું ગણાય, બરાબર? 50 થી 100 વર્ષની વચ્ચે ગમે તેટલું બી મૂકી શકાય, પ્લસ માઇનસ હોઈ શકે. પરંતુ સ્વર્ગની અંદર એ ગાળો ઘણો લાંબો હોય છે, ઘણો મોટો હોય એટલે લાખો વર્ષનું આયુષ્ય હોય બધા દેવોનું બધું એમ. એટલે લોકોને ત્યાં સ્વર્ગમાં એટલા માટે જવું હોય છે.

સ્વર્ગલોકની પ્રાપ્તિ માટે શું કરવું? તો કે પુણ્યનો સંચય કરવો પડે. તે પુણ્યનો સંચય કરનાર, કરાવનારી એવી આ અગ્નિવિદ્યા છે તે તમને સમજાવું છું, જે અનંત કાળ સુધી સ્વર્ગ લોકને પ્રાપ્ત કરાવી શકે છે. તો સંસારની આધાર સ્વરૂપ આ અગ્નિવિદ્યાને ગુફામાં રહેલી સમજો. ગુફામાં રાખેલી વસ્તુ એટલે શું કે ગુહ્ય, અર્થાત ઘણી જ મુશ્કેલીએથી મળતી હોય. ગુફામાં હોય કોઈ સંત તો તમે ખોળવા જાવ તો સંત બી તમને બહુ મુશ્કેલીથી મળે છે ને? એવી રીતે ગુફામાં મૂકી રાખેલો કોક મણિ હોય ને તમે શોધવા નીકળો, "ફલાણી ગુફામાં ખજાનો પડ્યો," અને પછી તમે શોધ શોધ્યા જ કરો, શોધ્યા જ કરો તો બહુ મુશ્કેલીથી મળે ને? એવી રીતની અંતઃકરણને પણ એક ગુફા કહેવામાં આવી છે કે એની અંદર અનંત અનંત એટલા બધા સંસ્કારો, એટલા બધા વળ, એટલા બધા પેલા એ અંદર પડેલા જ છે બધા. તો તેની અંદર હવે આ કઈ જગ્યાએ?

અંતઃકરણની ગુફાની અંદર કઈ જગ્યાએ આ છે તે કેવું મુશ્કેલ છે! એટલે સ્વર્ગ પ્રદાયની અગ્નિવિદ્યાને અંતઃકરણમાં રહેવાનો સંકેત યમાચાર્યે કર્યો.

જે રીતે લાકડામાં લૌકિક રીતે અગ્નિ સમાયેલો છે. જો લાકડામાં અગ્નિ ન હોય તો અગ્નિ લાકડાને બાળી શકે નહીં. સમજાય છે? આ દેહમાં જો અગ્નિ તત્વ ના હોય તો મૃતદેહ થયેલો હોય, એમાં જો અગ્નિ તત્વ ના રહેલું હોય તો એને અગ્નિ બાળી શકે નહીં, એવું ને એવું રહે. એવી જ રીતે જળનું સમજવું, એવી જ રીતે પૃથ્વી તત્વનું, વાયુ તત્વનું અને આકાશ તત્વનું સમજવું. તો અંતઃકરણમાં આ સ્વર્ગ પ્રદાયની ઉર્જા સન્નિહિત રહે છે, અંદર સંચિત થયા કરતી હોય છે. ક્યાં? અંતઃકરણમાં. સ્વર્ગે લઈ જનારી જ જે ઉર્જા છે તે ક્યાં થાય? હૃદયની અંદર.

સંકેત આપી દીધો છે કે અંદર સંચિત તમે જેટલા પણ સત્કાર્યો, પુણ્ય કાર્યો કર્યા હોય, સુંદર રીતે કર્યા હોય, એ બધી ઊર્જા ત્યાં સંગ્રહિત હૃદયની અંદર રહેલી હોય છે. ત્યારબાદ યમ આચાર્યએ યમાચાર્ય શબ્દ વાપર્યો. યમરાજા અત્યારે શું છે? આચાર્યના રોલમાં આવી ગયા છે. યમરાજાના રોલમાં તો છે જ પોતે, પણ આચાર્યના રોલમાં છે, કારણ કે નચિકેતાને ઉપદેશ પ્રદાન કરી રહ્યા છે. લોકોની આદિ કારણભૂત આ બધા સ્વર્ગ, મૃત્યુ, પાતાળ વગેરે લોકોની વાત છે. અગ્નિવિદ્યાને નચિકેતા સમક્ષ કહી. જે પ્રકારની જેટલી ઇષ્ટકાઓ, ઇંટો તથા એકમોની જે રીતે પસંદગી કરવાની છે, એની સંપૂર્ણ વિધિને સમજાવી. નચિકેતાએ પણ જેવું એને કહેવામાં આવેલું હતું, બરાબર એવી જ રીતે યમરાજાની સમક્ષ ફરીથી એમને સંભળાવી દીધું. ત્યારે નચિકેતાની ગ્રાહ્ય ક્ષમતા, ગ્રહણ કરવાની ક્ષમતાથી સંતુષ્ટ થઈને યમદેવે એને ફરી વખત કીધું, આગળ વાત કરી.

એટલે યમરાજાએ એમને કંઈક બાબત સમજાવી. એની એ જ વસ્તુને એક્ઝેક્ટ એમને કહી સંભળાવી. એટલે એનાથી એમને સંતોષ થયો કે આ બાળક નથી. અને બીજું એનાથી શું સિદ્ધ થયું કે આ સ્વર્ગની અગ્નિ પ્રાપ્ત કરાવનારી અગ્નિવિદ્યાને સંપાદન કરવાને માટે સંપૂર્ણ લાયક છે. બે વસ્તુઓ સિદ્ધ થઈ એનાથી. એટલે એનાથી પછી આગળની વાત કરી. વેદમાં ઇષ્ટિકા શબ્દ મૂળ સ્થૂળ ઇંટો સિવાય ઇષ્ટ વસ્તુના નિર્માણ કાર્ય માટે પણ વાપરવામાં આવે છે, એક સૂક્ષ્મ એકમ રૂપે. તો આજે તમે દાખલા તરીકે એક ઉપવાસ કર્યો, એક સારા વિચારથી કે ભાઈ, હું આજે આ કારણસર આ એક ઉપવાસ કરું છું, તો એ પણ એક ઇષ્ટિકા છે, એક ઇંટ છે. શેમાં? તમારા ચારિત્ર નિર્માણમાં. ચારિત્ર્યનું નિર્માણ થવાથી શું થશે? તમે વધારે સારી રીતે તમારા ઇષ્ટની પ્રાપ્તિ માટેના જે કંઈ કાર્યો છે, તેને સુયોગ્ય રીતે કરી શકશો, સુગઠિત રીતે કરી શકશો, સુસંચાલિત રીતે કરી શકશો.

એટલે એ સૂક્ષ્મ એકમ છે, એકાઈ છે એક જાતની કે ભાઈ, એક ઉપવાસ કરવો, ત્રણ પ્રાણાયામ કરવા જેવું. એમ કે કોઈકના વિશે વિચાર આવે આપણે મનની અંદર કે ભાઈ, આ બરાબર નથી, આમ છે, તેમ છે, આ માણસ મારું નુકસાન પહોંચાડશે, તરત ત્રણ પ્રાણાયામ કરવા. બસ, એની અંદર બધાનું વહન થઈ જાય. કહેલું જ છે શાસ્ત્રએ, બરાબર છે? તો બધા પાપનું વિમોચન આવી રીતના કરી શકાય. જેમ જેમ અનિષ્ટ વિચારો આવતા જાય, દરેકના માટે પ્રાણાયામ કરો અને વહન કરો એનું. તો આ પણ એક પદ્ધતિ થઈ ગઈ.

એવી રીતે આ સૂક્ષ્મ એકમો માટે પણ વપરાય છે. એટલે અહીં સ્થૂળ ઇંટોના સ્થાને અગ્નિના સૂક્ષ્મ એકમોનો ભાવ જ ગ્રાહ્ય છે. લૌકિક અગ્નિમાં પણ જુદા જુદા એકમો સામેલ હોય છે, જેમાં તાપ એટલે કે કેલરી, પ્રકાશ એટલે કે લ્યુમેન અને રંગ એટલે કલર સ્પેક્ટ્રમ વગેરે બધી આપણને ખબર છે કે કેટલી કેલરી અગ્નિ પેદા કર્યો, કેટલો પ્રકાશવાન અગ્નિ પેદા થયો અને કેવા રંગનો થયો, કેવા અલ્ટ્રાવાયોલેટ હતો, વાયોલેટ હતો, યલ્લો હતો, કેવો હતો? બહુ જ મોટી આગ લાગી, પણ આમાં ત્રણ વસ્તુઓની ગણતરી કરે કે ભાઈ, 2800 ડિગ્રી તાપમાન થઈ ગયું, ફલાણું આમ થઈ ગયું, તેમ થઈ ગયું, આટલું બધું ઇંધન બળી ગયું. તેનાથી જે ભડકો થયો, તેનાથી આટલી ગરમી પેદા થઈ, આટલી જેને કહેવાય કે મોટો ભડકો થયો એટલે પ્રકાશનો એટલો એ થયો અને આવા રંગનો હતો. તો એવી રીતના આ બધા સ્પેક્ટ્રમ બધા હોય છે એમ તો આપણને ખબર છે.

તો આ સ્થૂળ અગ્નિના અનેક અન્ય ગુણો પણ એના એકમો કહી શકાય છે. એવી રીતે સ્વર્ગ પ્રદાયની દિવ્ય અગ્નિના એકમો તથા એક એની પસંદગીની વાત કહેવામાં આવેલી છે. ગુહ્ય અંતઃકરણમાં રહેલા ઊર્જાના એકમો, બીજ રૂપમાં રહેલી દિવ્ય પ્રવૃત્તિઓ કહી શકાય છે. દિવ્ય પ્રવૃત્તિઓ બીજ રૂપની અંદર અંદર સંચરિત થતી હોય, એ બધા એના એકમો છે. એમ કહે છે કે હું આમ કરીશ, આમ કરીશ, આમ કરીશ, આમ કરીશ. બધી દિવ્ય પ્રવૃત્તિઓ માટેના જે સંકલ્પો થઈ ચૂકેલા હોય, એ બધા આવી રીતે થાય. તો એ ઊર્જાના બધા એકમો છે સૂક્ષ્મ, જેના વડે સ્વર્ગ પ્રદાન થતું હોય છે. એ જાગરણ અને સંયોજનથી વ્યક્તિ વિદ્વાન, કલાકાર, વૈજ્ઞાનિક વગેરે સ્તર સુધી પહોંચી જાય છે. અંદરના જે આ બધું જે કંઈ છે, તે બધા એકમોને સૂક્ષ્મ એકમને પ્રાપ્ત કરીને યમદેવે નચિકેતાને સ્વર્ગ સુધી પહોંચાડનારી દિવ્ય અગ્નિ ઊર્જા માટે જરૂરી સૂક્ષ્મ એકમો તથા એના સંયોજનનું રહસ્ય બતાવેલું છે.

આ બધું સૂક્ષ્મ છે સ્વર્ગની અંદર. તો આ જ્ઞાન નચિકેતાને આપવામાં આવેલું છે, બીજા કોઈને આપવામાં આવેલું નથી.

હવે અહીંયા આગળ આગળ કહે છે, મહાત્મા યમાચાર્ય પ્રસન્ન થઈને કે, "આજે માગવામાં આવેલા ત્રણેય વરદાનો સિવાય એક બીજું વરદાન તને આપું છું, ચોથું આપું છું." એટલો પ્રસન્ન થઈ ગયા કે, "મારા દ્વારા કહેવામાં આવેલી આ અગ્નિવિદ્યા હવે તમારા નામથી પ્રખ્યાત થશે." અગ્નિવિદ્યાનું નામ જ એ થઈ ગયું. "એટલે તમે આ અનેક રૂપવાળી, શબ્દ રૂપીની, જ્ઞાન તત્વમયી માળાનો સ્વીકાર કરો." જો, "સ્વીકાર કરો," યમરાજા કહે છે. આમ વરદાન આપે છે અને પેલાને કહે છે, "સ્વીકાર કરો." આને વિનય કહેવાય. એને પેલો અપાયો હોય ને આપણે તો કે, "માન જોઈતું?" અથવા તો, "અહીં મૂકી રાખ સામે ટેબલ પર મૂકી દે." કેવી રીતે આપણે વાતો કરતા હોઈએ છીએ એ બધું જો. એટલે આમાં સમજવાની પણ એક બાબત તો છે જ આપણા. અને જવું છે સ્વર્ગે પાછું બધાને. એટલે કૃત્યો એવા કરે છે કે શિંગડા પૂંછડા આવે અને જવું છે બધાને ત્યાં આગળ સ્વર્ગમાં.

ગધેડાઓને પ્રવેશ હોતો નથી. જ્યાં સુધી મને ખબર છે ત્યાં સુધી કોઈ દિવ્ય ગધેડાઓ મેં જોયા નથી સ્વર્ગની અંદર કે મૂર્ખોને પણ પ્રવેશ મળતો નથી, કારણ કે એ બધાને પણ શિંગડા, પૂંછડા ને જેને કહેવાય કે બધા અનેક વળને બધું કંઈ જાત જાતનું લઈને ફરતા હોય બધા. એટલે મૂર્ખ લોકોને પણ સ્વર્ગમાં પ્રવેશ હોતો નથી. તો આ બધી વસ્તુઓ શું છે? તો કે,

એક પ્રકારની આપણે અહંકારવશ આચરતા હોઈએ એવી મૂર્ખતાઓ છે. અહંકારને કારણે અને લાંબા સમય સુધી આપણે આનું આ જ કરતા હોવાને કારણે વ્યાપી ગયેલી મૂઢતામાં આપણે જીવતા હોઈએ છીએ. ખરેખર આપણે જીવીએ છીએ? વિચાર થવો જોઈએ આપણને: "ખરેખર આપણે જીવીએ છીએ?" જેટલી સૂક્ષ્મ સમજણવાળા આપણે બનીએ છીએ, તો આપણે શેનો વિચાર કરીએ છીએ? સ્વર્ગવિદ્યાનો અને બ્રહ્મવિદ્યાનો પ્રશ્ન થવો જોઈએ આપણને. "આપણે લાયક બન્યા છીએ?" તો લાયક બન્યો તો એને પ્રૂવ પણ કર્યું. અને એટલે યમરાજાએ એને અહીંયા આચાર્ય સ્વરૂપે આ ઉપદેશ આપ્યો. અને જુઓ કેટલી સુંદર વાત કે, "ભાઈ, આ વિદ્યા જે તને આપું છું તે, એને હવે 'નાચીકેત' કહેવામાં આવશે."

નચીકેતાનો અર્થ જ એ થાય કે "નચી શિકેતતે વિચેષ્ટતે," અર્થાત્ જે પ્રપંચથી અલિપ્ત છે. સંસાર, જેની અંદર સંસાર ભાવ જ નથી. આ સંસાર ભાવ જેને મારા, એની અંદર અલિપ્ત વ્યક્તિ જ દિવ્ય અનુશાસનને ધારણ કરી શકે. દિવ્યનું અનુશાસન કોના પાસે હોઈ શકે? ગમે તેને તો અપાય નહીં. દિવ્ય આદેશ કોને આપશે? લાયકને. પણ એ લાયક એટલે કેવો લાયક હશે કે જે દિવ્યને ગ્રહણ કરી શકે? એ કેવી રીતે? તો કે એનામાં પોતાનામાં એટલી ક્ષમતા એને પેદા કરી હોય, પ્રપંચોથી એ મુક્ત થઈ ગયો હોય. આ સંસાર જ મોટામાં મોટો પ્રપંચ છે એવું જેને સમજાઈ ચૂક્યું હોય અને સંસારથી હવે અલિપ્ત થવા માંગતો હોય, અથવા તો સંસારમાં હોવા છતાં અલિપ્તપણે પોતે જીવે જતો હોય. સંસારના રાગ-દ્વેષ, હર્ષ-શોક જેને કહેવાય, ખરું-ખોટું જેને કહેવાય, પાપ-પુણ્ય કહેવાય, એવા બધા દ્વંદ્વોથી અલગ રીતે પોતે જીવે જતો હોય, નિર્લેપપણે જીવે જતો હોય; આવી વ્યક્તિ, આવી વ્યક્તિ શોધી કાઢો, નચીકેતા મળી જશે.

આમ કલ્પના આવશે કે આ આવું તો હશે જ કદાચ. વિચાર કરો, જુઓ તમે, એટલો નાનો બાળક આમ જુઓ તો પણ કેવો જ્ઞાનવૃદ્ધ! એનો પિતા એની આગળ બાળક લાગે એવો.

વિષયોમાં લિપ્ત વ્યક્તિ પોતાની પ્રતિભા અથવા શક્તિઓને સાંસારિક કામોને માટે જ લગાવતા રહે છે. દિવ્ય અનુશાસન પાલનમાં લગાવવા માટે એમને એ શક્તિઓને સુરક્ષિત રાખી શકતો હોતો નથી; કારણ કે સંસાર ભાવ મોજૂદ છે એટલે સંસારી બનતો જાય છે. વધારેને વધારે જ બધી ઊર્જાનો વ્યય કરી નાખે છે.

નચીકેતાએ પિતાની લૌકિક આકાંક્ષાઓ અથવા ચતુરાઈઓથી અલિપ્ત રહીને, પિતા જે કરતા હતા એ બધું સમજી ગયો. તેમ છતાં, એનાથી અલગ રહીને પોતાના ઉચ્ચ આદર્શો પ્રત્યે સમર્પિત થઈને રહ્યા. અને એ આધારે એને યમની નજીક પહોંચવાનો, એમના અનુદાન પ્રાપ્ત કરવાનો એનો આશય ન હતો. આ તો બધું "ઈટ હેપન્ડ." અને અનુદાન પ્રાપ્ત કરવાનો લાભ મળ્યો. એટલા માટે જો નચીકેતા લાલચુ હોત કે "હું આમ કરીને આમ કરીને આ બધું આમ કરી નાખું," બધું પ્લાનિંગ કરીને ત્યાં આગળ પહોંચ્યો હોત, તો યમદેવ એને દર્શન પણ ના આપત. અને મૃત્યુને આધીન હોય એટલે પછી શું છે કે સીધું એનું મૃત્યુ જ થઈ ગયું હોત ત્યાં આગળ. અહીંયા નથી થતું, પોતાની જાતે જાય છે ત્યાં યમરાજા પાસે. જો યમરાજા એને લઈ જતા નથી. તો ઉચ્ચ આદર્શો પ્રત્યે સમર્પિત રહી અને પછી એમને આ અનુદાનનો લાભ મળ્યો.

તો યમ જે છે એ દિવ્ય અનુશાસનના દેવ છે. દિવ્ય અનુશાસન, યમદેવ! એના પ્રત્યે કેટલો અહોભાવ હોવો જોઈએ! એના બદલે લોકોને કેટલો ભય હોય! અને કેવું પાછું વિચારે કે એને બે શિંગડાવાળું કંઈક પહેર્યું છે માથે, ને પાડા ઉપર બેઠા છે, ને કંઈ વિચિત્ર દેહાકૃતિ છે, ને કાળા કાળા છે, એવું બધું જુએ. "કોને કીધું એ કાળા? તમારી દ્રષ્ટિમાં અંધારું છે ભાઈ, એટલે તમને એવું દેખાય છે. વાસ્તવમાં એ અતિશય તેજસ્વી વ્યક્તિ હોય." તો એ દિવ્ય અનુશાસનનું વહન કરનારી બની શકે. કોઈ ગમે તે માણસ હોઈ શકે કે ભારત દેશની સત્તા ધુરા એને આપી દેવામાં આવે? એવું બને? કોઈ પણ ગમે તે માણસને એવું નથી બનતું. તો યમ એ દિવ્ય અનુશાસનના દેવતા છે.

ઋગ્વેદમાં એમણે પ્રશ્ન કર્યો છે કે "નચીકેતા કયા રથ કેરિયરના માધ્યમથી ત્યાં પહોંચ્યો?" ઋગ્વેદની અંદર પાછો એક શ્લોક આવે છે આવો કે "યમ પાસે પહોંચ્યો કેવી રીતે ભાઈ આટલો નાનો બાળક?" ત્યારે એને કહે છે કે "પ્રપંચથી અલિપ્ત રહીને દિવ્ય અનુશાસન માટેની સમર્પણ વૃત્તિથી." એ આધાર છે કે જેનાથી નચીકેતાને દિવ્ય અગ્નિ દીક્ષા મળી, અગ્નિ વિદ્યા મળી. એટલા માટે વિદ્યાને "નચીકેતાગ્નિ" એટલે "લિપ્ત ન થનારી વિદ્યા" એવું કહેવામાં આવે છે. એટલા માટે કહેવામાં આવે: અનાસક્તિ સંપૂર્ણપણે. અને પાછું આ સ્વર્ગમાં જવાની વિદ્યા પ્રાપ્ત કરવાનો લક્ષ્ય પણ એમનો પોતાનો સ્વર્ગમાં જવાનો નથી. જો કેટલી મજાની વાત! કોઈ જગ્યાએ હજી સુધી એવું આવ્યું નથી કે એ પોતે સ્વર્ગમાં જવા માંગતા હતા. ઓલરેડી એ તો પહોંચી જ ચૂક્યા હતા યમલોકમાં. અને વરદાનો આટલા બધા હતા, કોઈ એક માટે પણ એને કહ્યું હોત કે "ઓકે," થઈને નીકળી જતા એ તો.

પણ એમણે એવું કંઈ કર્યું નથી.

અને આપણે તો અમેરિકાનો પેલું શું કહેવાય, ગ્રીન કાર્ડ કે "હમણાં જ આપી દઉં છું," ટ્રમ્પ સાહેબ ઇશ્યુ કરી દે તો બધા કેવા દોડે તરત! ત્યારે પછી "ભારતમાતા કી જય" ભૂલી જાય એકદમ જ. એ જે આખી બાબત છે ને, તો આ ધરતીનું પણ તો ઋણ છે ને! જ્યાં જન્મ થયો છે, ત્યાં તમે આટલા મોટા થયા છો, તમે અહીંયા તમારું આટલું એજ્યુકેશન થયું છે. માન્યું કે ત્યાં જઈને તમે વધારે તેજસ્વી, પ્રખર બન્યા, ઓપોર્ચ્યુનિટી મળી તમને બધું. પણ અહીંયાના ઋણનો વિચાર હોવો જોઈએ એ બાબતો. તો એમના માટે આ નચીકેત એક દીવાદાંડી રૂપ છે. ત્રિવિધ નાચીકેત વિદ્યાના જાણકાર, ત્રણેય સંધિઓને પ્રાપ્ત કરીને, ત્રણેય કર્મ સંપન્ન કરીને જન્મ અને મૃત્યુથી પાર થઈ જાય છે, ઉગરી જાય છે. એ બ્રહ્મ યજ્ઞરૂપ સ્તુત્ય દેવનો સાક્ષાત્કાર કરીને નિશ્ચિત રૂપે અત્યંત પરમ શાંતિને મેળવે. આ અગ્નિવિદ્યાનો આ ઉપયોગ.

છે. એટલે નાચીકેત વિદ્યાને ત્રિવિધ કહેવામાં આવી. આચાર્યો તેને પ્રાપ્તિ, અધ્યયન તથા અનુષ્ઠાન એમ ત્રણ વિધિઓથી યુક્ત કહેવામાં આવે છે.

અત્યારે તમે સામે બેઠા છો, તો તમને શું થઈ રહ્યું છે કે જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થઈ રહી છે. પછી આ જે કઈ પ્રાપ્તિ થઈ છે, તે બાબત ઉપર તમે હવે બેસીને જ્યારે એકાંતમાં વિચાર કરશો, વારેવારે એની આવર્તનો કરશો, મનની અંદર ચિંતન, મનન, નિધિદધ્યાસન બધું થશે અને પછી ધારણા પરિપક્વ થશે.

એની ગરમીથી છે, ધારણા પરિપક્વ થાય. એટલે જમી ઈંટ પકવાય ને, એવી રીતના આમ આકાર આવે ઈંટનો. ઈંટમાંથી જેમ સુગંધ આવે, ઈંટમાંથી જેમ કલર આખો જુદો બનીને આવે છે. ભઠ્ઠામાંથી નીકળેલી ઈંટનો કેવું હોય અને કાચી ઈંટ કેવી હોય, તમે જોઈ બરાબર? તો તમને પૂરો પાકો ખ્યાલ આવી ગયો.

એટલે પરિપક્વ જ્ઞાની આવો હોય અને પેલો આવો હોય, એમ આમ સામે વર્તન વ્યવહાર જુવે ને, વ્યક્તિને ખબર પડી જાય કે હજી આ આછકલો છે અને કાઈ કઈ ખબર નથી. આને સંપૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરી લીધી. પણ જ્ઞાની હોશિયાર.