ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૬૩

તો પોતાની શક્તિઓનું કે જ્ઞાનનું ક્યાંય પણ પ્રદર્શન જ ના કરે. જરૂર પડે તો એ ઉપયોગ કરી લે, બસ એટલું જ. એથી વિશેષ કરશો, કારણ કે એનું લક્ષ્ય સંસારમાં કંઈ પણ એનાથી પ્રાપ્ત કરવાનું નથી. બ્રહ્મવિદ્યાથી તમને કંઈ મળે નહીં; એક રૂપિયો પણ નહીં, પગારમાં વધારો થાય નહીં. તમે એક વાત સમજી લો કે લોકરમાં પડેલું બે તોલા સોનું હોય તે ક્યારેય દસ તોલા ના થઈ જાય. બ્રહ્મવિદ્યા પ્રાપ્ત કર્યા પછી પણ જે અહીં અજંપો, ઉત્પાત, તકલીફો – આ બધું જે કાંઈ હોય તે બધું જ શાંત. સંસારમાં એને સંપૂર્ણ શાંતિ હોય. એટલે દાદાએ કીધું છે: "દાવા વાનળની જ્વાળામહી બ્રહ્માંડ પણ ભડકી બળે, પાતાળી ઝરણ કરુણા ભર્યા જળ શીતલ છંટકારશે."

એની અપેક્ષાઓ જેવી જતી રહેશે, એટલે તરત એને બિલકુલ શાંતિ થઈ જશે. કોઈ બાબતની અપેક્ષા નથી અને કશાની રાહ જોવાની નથી, કશું પ્રાપ્ત કરવાનું નથી. કેટલી અદભુત સ્થિતિ એને પ્રાપ્ત કરી લીધી! સંપૂર્ણતા, તૃપ્તિ, શાંતિ. મેં ભોજન કરી લીધું છે અને માણસને જેમ લાગે એવું એ રીતે એ ફરતો હોય આખા સંસારની અંદર બધો ટાઈમ. બોલો, કેટલો સુંદર કહેવાય! એટલે સાધકને એ ત્રણેયની સાથે આત્મચેતનાની સંધિ કરવી પડે છે. કોની સાથે કરે છે આત્મચેતનાની સંધિ? તો કે પ્રાપ્તિ, અધ્યયન અને ત્રીજું અનુષ્ઠાન.

વારેવારે અધ્યયન કરે છે અને પછી અનુષ્ઠાન કરે છે. અનુષ્ઠાન કરે ત્યારે એને ગ્રહણ કરે છે, વિધિવત પોતે ધારણ કરતો જાય છે એ જ્ઞાનને. એની વિધિ છે અનુષ્ઠાન અથવા સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ અને કારણ શરીરોને. સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ અને કારણ – આ ત્રણ શરીરોને આ વિદ્યાથી પોષિત કરવા પડે છે. આ શરીરોનું પોષણ શું છે? સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ અને કારણ શરીરોનું પોષણ વિદ્યા છે. એટલે એ પ્રક્રિયાને પણ ત્રિસંધિની પ્રાપ્તિ કહી શકો છો તમે. કેટલાક આચાર્યો માતા, પિતા અને ગુરુથી યુક્ત હોવાને લીધે એને ત્રિસંધિ કહે છે. જે વિદ્યા પ્રાપ્તિ માટેની માતા, પિતા અને ગુરુથી યુક્ત ત્રણ કર્મ: સૃજન, પાલન અને સંવહન/સંચયન (એટલે કે એકઠું કરવું) અથવા તો યજ્ઞીય સંદર્ભમાં દેવપૂજન, સંગતિકરણ અને દાન કહેવામાં આવે છે.

આ બધાયને દિવ્યાગ્નિ વિદ્યાને અનુરૂપ ઢાળતા સાધક જન્મ-મરણના ચક્રમાંથી બહાર નીકળી જાય છે. જે ત્રિણાચિકેત વિદ્યાનો જાણકાર આ અગ્નિના ત્રણેય સ્વરૂપોને જાણી લે છે: પ્રાપ્તિ, અધ્યયન અને અનુષ્ઠાન. આ ત્રણ સ્થાનો છે એના. એના ત્રણેય સ્વરૂપોને એને જાણી લીધા. નાચીકેત અગ્નિની પસંદગી કરે છે. નાચીકેત અગ્નિની એ વ્યક્તિ પસંદગી કરે તે શરીર ત્યાગતા પહેલા જ મૃત્યુના પાશોને કાપીને સ્વર્ગલોકનો આનંદ પ્રાપ્ત કરે છે. પછી એને સ્મશાનની અંદર પેલું સીએનજીમાં બાળવું કે શું કરવું, એને કંઈ રીતિ હોતી નથી. એને પોતે જ પસંદ કરી દીધું કે "આ નાચિકેત નામનો જે અગ્નિ છે તેના દ્વારા હું આ ત્રણેય સ્વરૂપોને પોષિત કરું છું અને છેવટે ભસ્મ કરું." જ્ઞાનગ્નિ. હે નચીકેતા, આ સ્વર્ગ પ્રદાન કરાવનારી અગ્નિવિદ્યા છે કે જેનું તમે બીજા વરદાન દ્વારા વર્ણ કર્યું છે.

તમે પ્રાપ્ત કર્યું છે. મનુષ્ય આજથી આ અગ્નિને તમારા નામથી જાણશે અને તેનો પ્રયોગ કરશે. એટલે હવે તમે ઈચ્છિત ત્રીજું વરદાન પણ માંગો, તમારી જે ઈચ્છા હોય એ.

ત્યારે નચીકેતાએ કીધું કે, "મનુષ્યનું મરણ થઈ ગયા પછી આત્માનું અસ્તિત્વ રહે છે?" જો, મનુષ્યનું મરણ થઈ ગયા પછી એના આત્માનું અસ્તિત્વ રહે છે એવું જ્ઞાનીઓનું કહેવું છે અને બીજા બધાની એવી માન્યતા છે કે મરણ બાદ અસ્તિત્વ રહેતું નથી. આપના ઉપદેશથી હું એ શંકાથી મુક્ત થઈને આત્મરહસ્યને સારી રીતે જાણી શકું. વરદાનોમાં મારું આ ત્રીજું વરદાન છે. શંકા તો ઊભી જ છે માણસને કે આત્મા છે કે નથી. અને "હું આત્મા છું, હવે હું જતો રહ્યો તો પછી હું ક્યાં ગયો?" આ બધા જે પ્રશ્નો છે અને "કેમ ગયો?" આ બધા પ્રશ્નો જે ઊભા થતા હોય છે તેની આ વાત કરે છે.

ત્યારે યમરાજાએ કીધું: "હે નચીકેતા, પૂર્વકાળમાં એટલે પહેલા દેવતાઓએ પણ આ આત્માના વિષયમાં આશંકા-સંશય કર્યા હતા. ચોક્કસ આ આત્મતત્વ નામનો ધર્મ વિષય સરળતાપૂર્વક જાણવા યોગ્ય નથી, બહુ કઠિન છે. હે નચીકેતા, તમે મારી પાસેથી બીજું કોઈ વરદાન માંગી લો. એ વરદાનથી મને મુક્ત કરી દો," એટલે કે "આ તમે મને પ્રશ્નનો જે ઉત્તર છે તે મને કહેવા માટે મજબૂર ના કરો." એ એની વિનંતી છે.

ત્યારે નચીકેતાએ કહ્યું કે, "હે મૃત્યુદેવ, તમે જુઓ આ આયર્ની કેવી કે આ પ્રશ્ન જે કરી રહ્યો છે એ કોને કરી રહ્યો છે? યમદેવને કરી રહ્યો છે, મૃત્યુના દેવને! જે કહી કે તમે સૌથી સક્ષમ છો જણાવવા માટે કે માણસનું મૃત્યુ થાય પછી આત્મા રહે છે કે નથી રહેતો. તમે જ કહો, કારણ કે માણસ મૃત્યુ પામે છે, શું એ તમારા રેગ્યુલેશનમાં આવે છે? બરાબર, ઓથોરાઈઝ તમે જ છો, હવે તમે મને કહી દો." ત્યારે કહે છે કે, "જો દેવતાઓએ પણ આવો પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો, એટલે દેવતાઓને પણ એક સમય તો આવે જ છે જ્યારે એમને દેવતાપણું ત્યાગીને કંઈક બીજું થવાનો વખત આવતો હોય છે. પણ એનું રેગ્યુલેશન યમરાજા પાસે જ છે, એટલે એનું રહસ્ય જાણવા માટે દેવતાઓએ પૂછ્યું હતું. એટલે ત્યારે પણ કહ્યું હતું કે આ બહુ અઘરો વિષય છે, તો અત્યારે પણ તમે આ મને પૂછશો નહીં અને તમે કંઈક બીજું માંગી લો."

ત્યારે કહે છે કે, "હે મૃત્યુદેવ, આ આત્મતત્વના વિષયમાં દેવતાઓને પણ સંશય થયો હતો. આપનું પણ એવું જ કહેવું છે કે આ વિષય સરળતાથી જાણવા યોગ્ય નથી. વિદ્વાનો દ્વારા પણ અગમ્ય હોવાથી એને જાણી શકાતો નથી. તેથી આ આત્મજ્ઞાનનો ઉપદેશ આપનારા પણ આપના જેવા બીજા મને નહીં મળે અને ના તો એના જેવું કોઈ સમકક્ષ બીજું કોઈ વરદાન છે કે જેથી હું આપની પાસે માંગી લઉં. આ જે મેં માંગ્યું છે એની ઉપર કશું નથી." ટૂંકમાં, એમને કહી દીધું યમરાજાને કે "એટલે મારે બીજું કંઈ."

જોઈતું નથી, તો મને આજ કહો કે એટલે હવે યમરાજાએ એને પ્રલોભન આપ્યું છે કે, "હે નચિકેતા, તમે સો વર્ષ સુધી જીવન ધારણ કરનાર પુત્ર અને પૌત્રોને, ઘણા બધા ગાયો વગેરે પશુઓને, હાથી, સોનું, ઘોડા અમારી પાસેથી માંગી લો. જે માંગશો એ બધું આપી દઈશ."

કહે છે, "પૃથ્વીના ખૂબ જ મોટા વિસ્તારવાળા સામ્રાજ્યની માંગણી કરો." જોકે એ બ્રાહ્મણ પુત્ર છે, પણ છતાં એને રાજા બનાવી દેવાય એટલું બધું આપવા એ તૈયાર થઈ ગયા. "જાતે પણ જેટલા વર્ષો સુધી જીવવા ઈચ્છતા હોય, જીવતા રહો. આ વરદાન જેવું જ બીજું કોઈપણ વરદાન તમારી દ્રષ્ટિમાં તમને જે છે, આ બધું જે કંઈ માંગ્યું છે, આ બધું કેવું છે? મટીરિયલ છે. તમે જુઓ, મટીરિયલ બેનિફિટવાળું છે. તો કે એવું અથવા એના જેવું બીજું તમે ભલે ગમે તે માંગી લેશો, હું આપી દઈશ. સો વર્ષ જીવતા રહો, હજારો વર્ષ સુધી જીવતા રહો. આટલું બધું ધન, વૈભવ ભોગવો. તમે આનંદ કરો કે પૃથ્વી ઉપર જે સ્વર્ગમાં જે પાછી સ્વર્ગની નચિકેત વિદ્યા તો એમણે કરેલી જ છે, છતાં પણ એને કહેવામાં આવે ત્યારે કે તમે અહીંયા ગણે આ પ્રાપ્ત કરી લો બધું સ્વર્ગીય સુખો પૃથ્વી ઉપર."

તેમ છતાં પણ નચિકેતા ના પાડી દે છે કે, "મને આ બધા પ્રલોભનો આપશો નહીં."

એને કહે છે આગળ કે, "અનંત કાળને માટે સુખ સાધનો, ચીર સ્થાયી આજીવિકાને માંગી લો. હે નચિકેતા, તમે આ વિસ્તૃત ભ્રુમંડળ પૃથ્વી પર વૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરો. અમે તમને કામનાઓનો ઈચ્છા મુજબ ઉપભોગ કરાવનારા બનાવી દઈશું. હે નચિકેતા, મૃત્યુલોકમાં જે જે પદાર્થ દુર્લભ છે, એ બધાને તમે સ્વેચ્છાપૂર્વક માંગી લો. રથ અને કર્ણપ્રિય વિશેષ વાદ્યોથી યુક્ત આ સ્વર્ગની અપ્સરાઓ તમે લઈ જાવ."

કહે છે, "બધી મનુષ્યો દ્વારા આવા પ્રકારની સ્ત્રીઓ મેળવવી દુર્લભ છે. અપ્સરાઓ તો ના જ મળે ને મનુષ્યને? અર્થાત સંભવ પણ નથી. અમારા દ્વારા આપવામાં આવેલી આ રમણીઓ પાસે આપ પોતાની સેવા સુશ્રુષા કરાવડાવો." હજી તો બાળક છે પેલો, એને આ બધું આપે છે. "પરંતુ હે નચિકેતા, મૃત્યુ પછી આત્માનું શું થાય છે, એ વાત અમને પૂછશો નહીં."

યમરાજાએ ના પાડી દીધી ત્યારે નચિકેતાએ કહ્યું કે, "હે યમરાજા, આજે સાધનોનું તમે વર્ણન કર્યું, મારી પાસે તે કાલે રહેશે કે નહીં, એમાં મને પૂરેપૂરો સંદેહ છે. આજે જ તમે આપી દો, પણ કાલનો સાથે સાથે એ મનુષ્યની ઇન્દ્રિયોને એટલે કે તેના સામર્થ્યને પણ ક્ષીણ કરી નાખે છે. આ બધા સુખ વૈભવ ભોગો જેમ ભોગવતા જશે, જેમ જેમ તેમ તેમ ઇન્દ્રિયોનું સામર્થ્ય ખલાસ થતું જશે. એટલે ઇન્દ્રિયો ક્ષીણ થઈ જશે. જેને આપ દીર્ઘ જીવનના રૂપમાં મને આપવા ઈચ્છો છો, એવી ક્ષીણ ઇન્દ્રિયોવાળો હું દીર્ઘ જીવન ક્યાં સુધી જીવીશ?"

પછી પાછો એક બાજુ ક્ષીણ થતું જતું હોય એટલે કોઈ ટીબીના રોગીને ૫૦૦ વર્ષ જીવવાનું વરદાન આપવા જેવી વાત છે. ૫૦૦ વર્ષ ઉંમર, ઠસકા મરદો મરદો ૫૦૦ વર્ષ કાઢવાના છે એવી વાત છે આ. "તે સંપૂર્ણ જીવન ભોગો માટે ઓછું જ છે. છતાંય ૫૦૦ વર્ષ કરું તો પણ એ સંપૂર્ણ નથી એવું જીવન. એટલે રથ, રથ વગેરે વાહન અને અપ્સરાઓના નાચગાન બધું આપણી પાછળ જ રાખવું." કહે છે, "મને એની કોઈ ઈચ્છા નથી. મનુષ્યને ધનથી સંતુષ્ટ કરી શકાતો નથી." આ બહુ મોટું પ્રોફાઉન્ડ સ્ટેટમેન્ટ છે, જુઓ તમે. કેટલાક લોકો પૈસાથી સંતુષ્ટ થઈ જાય, જ્યારે અહીંયા ગાડે શું કહે છે કે, "મનુષ્યને ધનથી સંતુષ્ટ કરી શકાતો નથી. ન વિત્તેન તર્પણીયો મનુષ્યો, લપ્સ્યામહે વિત્તમથો જીવિષ્યામઃ (કઠોપનિષદનો જાણીતો શ્લોક) જ્યાં મને આપના દુર્લભ દર્શન લાભની પ્રાપ્તિ થઈ ગઈ, સાક્ષાત યમદેવ છો ત્યાં ધન તો અમે પોતાના પુરુષાર્થથી મેળવી લઈશું.

પૈસા તો અમે કમાઈ લઈશું."

આમ કેવું સામર્થ્ય, જો અમે જો અમારા પેલા એનાથી કે તમારા દર્શન પ્રાપ્ત કરી લીધા. આમ કરતાં કરતાંમાં તો અમે પૈસા તો અમારી રીતે કમાઈ લઈશું. એટલે ધનની પ્રાપ્તિ તો અમે પુરુષાર્થ કરીને જ કરીશું. એ પણ એને નક્કી કહી દીધું કે, "મેં તો આવું વિચાર્યું છે ભાઈ. જ્યાં સુધી આપ યમપુરીનું રાજ કરતા રહેશો, ત્યાં સુધી અમે જીવિત જ રહીશું." તમે જ એ પણ એણે કહી દીધું કે, "હું આ બધું કરવાનો છું." કહે છે, જો પોતાનો કેટલો પ્રચંડ એ છે. "પરંતુ અમારો પ્રાર્થનીય વર્તો એ આત્મજ્ઞાન સંબંધી છે." આ પણ કરીશ, એ પણ કરીશ, કહે છે, પણ મારી પ્રાથમિકતા શું છે? પ્રાયોરિટી મારી શું છે? એ બહુ સ્પષ્ટ છે. નચિકેતા એના એની અંદર ફોકસ છે બિલકુલ.

"જો હે યમરાજ, વૃદ્ધ થઈને મૃત્યુ પામનારો એવો કોણ વિવેકશીલ મનુષ્ય હશે કે જે આપના જેવું જરામરણ રહિત, દેવતાઓને પણ દુર્લભ એવું સાનિધ્ય મેળવીને પણ પાછો અપ્સરાઓના સૌંદર્ય, પ્રેમ અને આનંદ પ્રમોદજન્ય ક્ષણભંગુર સુખોની ઈચ્છા ગણશે?" જો રિવર્ટ મારી પેણે. એવો કોણ વિવેકશીલ મનુષ્ય? વિવેકશીલ મનુષ્ય તો એવો હોઈ જ ના શકે. ટૂંકની અંદર અહીંયા વાત કરી દીધી કે, દેવતાઓને દુર્લભ એવું આપનું સાનિધ્ય પ્રાપ્ત કરીને. બધા દેવતાઓ બધી જગ્યાએ હોય છે, પણ યમ દેવતા કઈ બધી જગ્યાએ ફરતા હોય એવી રીતના મળતા નથી. તો આ આવા રેસ્ટ એવા દર્શન કરીને તમારું સાનિધ્ય પ્રાપ્ત કર્યું, આટલો વાર્તાલાપ કર્યો અને હજુ મને પાછળ તમે સૌંદર્યમાં અપ્સરાઓના મોકલાવો છો. તો કે, "આ બધું ક્ષણભંગુર સુખોની ઈચ્છા કોણ કરે? માટે હે મૃત્યુદેવ, જે આત્મતત્વના વિષયમાં દેવતા પણ સંદેહ કરે." એટલે દેવતાઓને પણ ખબર નથી.

ફરી યાદ કરો તમે નાસદીય સૂક્ત કે દેવતાઓને પણ એની ખબર છે કે કેમ એ વાત ત્યાં પણ પ્રશ્ન પૂછાયો છે. કદાચ એમને પણ ખબર નથી, કારણ કે એ લોકો પણ પાછળથી આવ્યા હતા. તો એ આત્માનું અસ્તિત્વ છે કે નહીં, એ વિષયમાં આપનો જે સુનિશ્ચિત અભિપ્રાય હોય, તે અમોને જણાવો. તમારો ઓપિનિયન શું છે? અભિપ્રાય તમે આગળ વધેલા છો, વિદ્વાન છો, મૃત્યુના દેવ છો, અધિષ્ઠાતા છો અને આ પછી આ પછી આ બધું જાણનારા છો. હવે તમે જ મને કહો. ત્યારે એના સિવાય બીજા કોઈ વરદાનની નચિકેતાને ઈચ્છા નહોતી.

"કેતાને કામના નથી, મને કામના નથી" એમ નહીં. નચિકેતાને નથી જોઈતી. જો એવા પ્રકારનું અહીંયા આગળ લખેલું છે: "તસ્માન્ નચિકેતા વૃણીતે" મારે જોઈતું જ નથી બીજું કંઈ, એમ નચિકેતાને જોઈતું નથી. "મારે જોઈતું નથી" એમ નહીં. એટલે નચિકેતા અલિપ્ત વ્યક્તિ જ આવા પ્રલોભનોને નકારી શકે છે. આ આત્મનિષ્ઠાને આધારે એ આત્મતત્વની પ્રાપ્તિ કરનાર અધિકારી બને છે. એટલે આટલું ટેસ્ટિંગ થયું નચિકેતાનું. અહીં સુધી છેક એની પરિપક્વતાને ચકાસવામાં આવી છે. કે તું અપ્સરાઓ લઈ જા, એક લઈ જા, બે લઈ જા, જેટલી જોવે એટલી લઈ જા. પાછું આમ બધું તારા માટે અનલિમિટેડ આવું બધું આપવા છતાંય પણ એને કીધું, "તમે જે મને મળ્યા છો અને તમે જ અધિકારી, હવે તમે મને આજ વાત કરો, બીજી વાત ના કરશો."

સો, હાઉ મચ ટાઈમ ડુ વી હેવ? ઓકે, તો યમરાજે પાછી નચિકેતાને કીધું કે શ્રેય કલ્યાણનો માર્ગ છે અને પ્રેય એ સંસાર ભોગ પદાર્થોનો માર્ગ. બંને અલગ અલગ છે. શ્રેય અને પ્રેય ભિન્ન ભિન્ન પરિણામ આપનારા બંને શ્રેય અને પ્રેય માર્ગને મનુષ્યને પોતાની તરફ આકર્ષિત કરે છે. આ બંનેમાંથી શ્રેય એટલે કે કલ્યાણના માર્ગને સ્વીકારનાર સાધકોને શ્રેષ્ઠ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે અને જે સંસારિક ભોગોથી યુક્ત પ્રેય માર્ગના રાહદારી પથિક છે, એ માનવ જીવનના મહાન ઉદ્દેશ્યથી ભૂલા પડીને પતન-પરાભવને પામે છે.

બે વાત કરી: શ્રેય એટલે કલ્યાણનો માર્ગ. હવે કલ્યાણ એટલે કોનું કલ્યાણ? તો કે આત્માનું કલ્યાણ. કોનું? તો કે જીવાત્માનું કલ્યાણ. માને જીવ રૂપે આવ્યો છે, તો હવે જીવનું કલ્યાણ થવું જોઈ. સમજાય છે? આત્માનું તો કલ્યાણ આત્મા પોતે કલ્યાણ સ્વરૂપ. પણ એ બધી બહુ ઉપરના લેવલે. હજી તો શરૂઆત કરી છે સમજણ મેળવવાની. ત્યાં લગાડે એને કહેવામાં આવે તો કે બે માર્ગ છે: એક શ્રેય છે અને એક બીજો પ્રેય છે. પ્રેય એટલે તને પ્રિય છે એ પ્રેય માર્ગ છે. એ આ મોહનો માર્ગ છે, આસક્તિનો માર્ગ છે. તને ગમી જાય એવું છે બધું ત્યાં આગળ. એ બધું જે જે તને ગમે છે એ બધું તું પ્રાપ્ત કરવાનો જે માર્ગ છે જીવનનો, એ પ્રેય માર્ગ છે. પણ એ જે વ્યક્તિ પ્રાર્થના કરવાને પ્રેય માર્ગ બનાવી દે, તેનું તો શ્રેય થઈ જ ગયું છે.

શ્રેય એટલે કલ્યાણનો માર્ગ. શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ શું હોઈ શકે? તો કે હું મારા સ્વ-સ્વરૂપને અહીં અત્યારે જ પામી જઉં, અનુભવી લઉં, હિયર એન્ડ નાવ. આ શ્રેય છે મારું. પ્રેય પણ એ જ છે હવે તો. બે એક કરી નાખવું પડશે ત્યારે આપણે આગળ આગળ વધી શકીશું. નચિકેતાની વાર્તાઓ સાંભળવાની નથી, અહીં સમજણ કેળવીને આગળ વધવાનું છે. આ બેમાંથી જીવનની અંદર માત્ર કલ્યાણનો જ માર્ગ મળશે અને માત્ર એનો માર્ગ મળશે એવું બનતું હોતું નથી. કારણ કે શ્રેયમાં પ્રેય ને પ્રેયમાં શ્રેય એમ જોતા જ રહેવું પડશે સતત આપણે. અને છતાં પણ નચિકેતાની જેમ પ્રલોભનથી મુક્ત રહીને આપણે માર્ગ કંડારવાનો. કલ્યાણનો માર્ગ કે લક્ષ્ય શું છે મારું? હિયર એન્ડ નાવ આત્મકલ્યાણ, આત્મસાક્ષાત્કાર, આત્મસ્વરૂપની પ્રાપ્તિ, આત્મજ્ઞાન, હિયર એન્ડ નાવ. આ એક ફાઇનલ ડેસ્ટિનેશન છે અને પછી એમાં આગળ વધવાનું છે.

હવે એમાં સડનલી તો કશું થશે નહીં. કારણ કે જન્મેલો બાળક છું, તો મારે સ્કૂલમાં જવું પડશે, મારે ફૂટબોલે રમવો પડશે. વખતે કોઈક છોકરાઓ જે કંઈ હોય સામેની પાર્ટી જોડે ઝઘડા-ઝઘડી થશે, તો કંઈક થોડી નાની મોટી મારામારી પણ બહુ વધારે પડતી નહીં એવી કરવી પડે, તો એ પણ થઈ જશે સંજોગવશાત. આ બધું કરતાં કરતાં મોટો થઈશ, ગ્રેજ્યુએટ થઈશ. પછી કુટુંબ કલ્યાણના અર્થે આગળ જવું પડશે, તો કે કંઈક નોકરી-ધંધો કંઈક કરવું પડશે. પછી લગ્ન જીવન આવશે, તો એ પણ એક પડાવ છે, એ પણ એક સ્થિતિ છે જેમાંથી ગુજરવું પડશે. એમું કરતાં પણ દરેક વખતે મારો આ જે ફાઇનલ જે હતું તે તો આજ હતું. એટલે એને ચૂક્યા વગર આ બધું પ્રાપ્ત કરતા જવાનું છે વચ્ચેથી. અને એમાં જો પ્રાપ્ત થાય તો ઠીક છે, ના થાય તો એ બાબતનું કોઈ દુઃખ ના હોવું જોઈએ, કોઈ શોક ના હોવો જોઈએ, કોઈ લાલસા ના હોવી જોઈએ.

પ્રયત્નશીલ રહો, પ્રાપ્ત થશે. જે ડ્યુ હશે તે આવી જ જશે. એવી રીતના કરી કરીને આગળ નીકળતા જવાનું. એટલે એ શ્રેયમાં પ્રેયનો માર્ગ અંદર ગોઠવવાની વાત છે. આવી રીતના કરીને આગળ વધવાનું એમ કહે છે.

પણ જે લોકો સંસારિક ભોગોથી યુક્ત પ્રેય માર્ગના રાહદારી પથિક છે, એ માનવ જીવનના મહાન ઉદ્દેશથી ભૂલા પડીને પતન-પરાભવને પામે છે. એટલે હાર પણ થાય છે અને એમનું પતન પણ થાય છે. બંને શ્રેય અને પ્રેય માર્ગ મનુષ્યની સામે જ ઉપસ્થિત થાય છે. બુદ્ધિમાન મનુષ્ય એ બંનેનો સારી રીતે વિચાર કરી એમને અલગ અલગ રીતે જાણે છે. વિવેકશીલ સાધક નિશ્ચિત રૂપે પ્રિય લાગનારા ભોગ સાધનો કરતાં, "આના ભોગે આ હોય તો નહીં" એમ અને "સાથે આ હોય તો વેલકમ, ન ભિલડકમ," તો ભોગ સાધનો કરતાં કલ્યાણના માર્ગને હંમેશા શ્રેયસ્કર માનીને એનું જ વરણ કરે.

ટીવી લાવવું સારી વાત છે. ટીવીની અંદર તમે કેટલા કલાકો નેટફ્લિક્સ જોશો, પેલું પ્રાઈમ વિડીયો જોશો કે બીજું બધું જે કંઈ આવતું હોય એ જોશો, એ એક પણ બાબત છે. અને એ જ ટીવીનો સદુપયોગ કે ઉપનિષદોના વિશેનું આવું અદભુત જ્ઞાન છે તે હું જોઈશ. આ એનો બીજો ઉપયોગ. તો સાધનમાં તો કોઈ તકલીફ નથી. ટીવી લાવવું છે એવી આસક્તિ હોય એમાંય વાંધો નથી. જ્યાં ત્યાં સુધી તમારે એમાંથી જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાનું છે. ઉદ્દેશ્ય છે લક્ષ્ય. સાધન પોતે અનિષ્ટ નથી હોતું. ઘણી વખત ઉપયોગ જ એની ઈષ્ટતા કે અનિષ્ટતાને પૂરવાર કરે છે. કાર પોતે ઈષ્ટ કે અનિષ્ટ નથી હોતી. લક્ષ્ય, ઉદ્દેશ, કેવી રીતે, હાઉ યુ ડ્રાઈવ, એ વસ્તુઓ નક્કી કરે છે કે તમે કેવી રીતે એનો ઉપયોગ કરી રહ્યા. એટલે એ "કેવી રીતે" વાળી વાત છે આખી. કેવી રીતે? તે ભગવાનની રીતે, કલ્યાણની રીતે, પરમાત્માની રીતે જો એનો કરશો શાસ્ત્રોની.

રીતે જો કરશો જીવનમાં ઉપયોગ, તો તમને એ ગુણકારી છે, પથ્ય છે, સહાયકારી છે. એટલે આ શ્રેય અને પ્રેયની વાત છે.

વિવેકશીલ સાધન સાધક નિશ્ચિત રૂપે પ્રિય લાગનારા ભોગ-સાધનો કરતાં કલ્યાણના માર્ગને શ્રેયસ્કર માનીને એનું જ વર્ણ કરે છે, જ્યારે મંદમતી બહારના આકર્ષણોને વશીભૂત થઈને પ્રિય પથને જ સ્વીકાર કરે છે.

અત્યારે તો યમરાજા પેલા મોટા મોલની બહાર ઊભા હોય અને કહે કે, "ચાલ, તને મોક્ષેનો માર્ગે લઈ જઉં અને તારું કલ્યાણ થઈ જશે." અને બીજું એક માણસ ત્યાં આગળે બેઠો હોય કે, "ચાલ, તને મફત શોપિંગ કરાવું." તો માણસ કોની પાસે જશે? મફત! બસ, આ વાત છે.

એટલે આત્માનો સૌદો શોપિંગ-શોપિંગ માટે કરી નાખે. સ્વર્ગની અપ્સરાઓ તો બહુ દૂરની વાત છે. બહુ ફાલતુ ચીજો માટે માણસ પોતાનું ચિત્ત વેચી દે છે.

વિચાર કરો, આ બધાનો અંત ક્યાં અને ક્યારે, કેવી રીતે આવશે? કે સંસાર તો આમ અનેક શાખાઓવાળી એમની બુદ્ધિ બનતી જ જાય છે ને! એ બુદ્ધિની અંદર કેટલા ડાળા-પાંખડા નવા નવા, નવા નવા ફૂટ્યા જ કરે છે! તો એમનું આ સંસારરૂપી વૃક્ષ ક્યારે સુકાશે અને ક્યારે એમનો પાર આવશે?

કારણ કે અંદરથી એમને ખબર જ નથી કે આને ખરેખર રાખવાનું જ નથી. આ તો મુસીબતનું, એમ કે, જડ છે, જેમાંથી આ ખરેખર સંસાર પેદા થઈ ગયો છે.

કૃષ્ણ ભગવાન સંસારરૂપી વૃક્ષને આમ ઉખેડી નાખવાનું કહે છે, મૂળ અહીંયા સોતું! અને લોકો તો એમાં જ રચ્યાપચ્યા છે ને! પ્રદક્ષિણા ફરે છે, લોટો, પાણી ને દોરો ને ઢાગો ને બધું આમ આમું કર્યા જ કરે છે, એ જ!

એટલે એકેએક પ્રવૃત્તિ, પ્રવૃત્તિ જો પાછી વૃત્તિ છે ત્યાં, એકેએક પ્રવૃત્તિ એવી જ છે કે જે સંસાર વધાર્યા જ કરે છે, વધાર્યા જ કરે છે.

માણસ પ્રતિપળ, પ્રતિક્ષણ સંસાર વધારનારી બાબતોમાં મજગુૂલ વ્યક્તિ કલ્યાણના માર્ગે, શ્રેયના માર્ગે ક્યારે આવશે?

એટલે મંદમતી હોય એ બહારના આકર્ષણોને વશીભૂત થઈને પ્રિય પથને જ સ્વીકાર કરે છે. નથી કહેતા, "સાંસારિક ભોગ-વિલાસના નશવર, નાશવંત સાધનોને નસ્વર સાધનોનો તમોએ વિચારપૂર્વક ત્યાગ કર્યો છે."

યમરાજાએ જો સર્ટિફિકેટ આપી દીધું: "તમે વિચારપૂર્વક ત્યાગ કર્યો છે." એમને એમ ત્યાગ નથી કર નાખ્યો – જીદના માર્યા, ઝઘડો કરીને, આમ-તેમ સંસારથી કંઈક દુઃખી થઈ જઈને, એવું-તેવું કોઈ રીતે નહીં, પણ યોગ્ય રીતે તમે વિચાર કર્યો છે.

અને ભૌતિક જગતના જે માયાવી પ્રલોભનોમાં અજ્ઞાની પુરુષ જકડાયેલો રહે છે, બંધાયેલો રહે છે, તમે એ બંધનોમાં પડ્યા જ નહી.

તો જે શ્રેય માર્ગ અને પ્રેય માર્ગ, વિદ્યા અને અવિદ્યાના સ્વરૂપે જો બીજા બે નામો આપી દીધા, જે થોડા વધારે પ્રચલિત છે. એટલે શ્રેયનો માર્ગ જે છે, તે વિદ્યાનો માર્ગ છે અને પ્રેયનો માર્ગ છે, તે અવિદ્યાનો માર્ગ છે, એમ કહી દીધું.

અગાઉ પણ આપણે વાતચીત થઈ કે આ બેના વચ્ચે પણ એકલા વિદ્યામાં પડશે તોય મુસીબત અંધકારમાં ને એકલી અવિદ્યામાં પડશે તો પણ અંધકારમાં. એટલા માટે કીધું કે આ બેનું બેલેન્સ હોવું જોઈશે, સિન્ક્રોનાઈઝેશન હોવું જોઈએ. આજની તારીખની અંદર જોશો તો એ જરૂરી છે.

એટલે શ્રેય અને પ્રેગ (વિદ્યા અને અવિદ્યાના સ્વરૂપે જે ઓળખાય છે) એ બંને એકબીજાથી પરસ્પર બિલકુલ વિપરીત છે અને ભિન્ન ભિન્ન ફળ આપનાર છે.

નચીકેતા, તમને અમે શ્રેય આધ્યાત્મિક માર્ગના સાધક ગણીએ છીએ. બોલો, કેટલી મોટી વાત છે! યમરાજાએ કામ ડિક્લેર કરી દીધો તને કે, "ભાઈ, તું આ બાજુનો છે." કે, "મને યમરાજા આવું કહી." એવું થઈ જાય છે, બોલો!

કારણ કે તમને આશ્ચર્ય પેદા કરનારા, આંજી દેનારા, આંજી દેનારા ભોગ-વિલાસના સાધનોએ લલચાવ્યા નથી. ગ્લેમર નથી તમને અસર કરી શકતું. તમે અલિપ્ત રહ્યા, તમે અનાસક્ત રહ્યા. એટલા માટે તમે આ બાજુ છો એમ અમે જાણીએ છીએ.

કે અવિદ્યા, અજ્ઞાન રૂપી અંધ અંધકારની વચ્ચે રહેતા હોવા છતાં પણ, આ પરિસ્થિતિઓમાં જ તમે રહેતા હોવા છતાં પણ, પોતાને વિદ્વાનો અને વિશેષજ્ઞોની શ્રેણીના ગણનારા મૂઢ લોકો (કે જે લોકોને કાંઈ ખબર જ નથી, જે લોકો ખુદ અજ્ઞાનને અંધકારમાં જ પડેલા છે, પણ પોતાને વિદ્વાન અને વિશેષજ્ઞ સમજે છે) એવા અનેક પ્રકારના કુટ કુટિલ માર્ગોની મદદ લેતા લેતા બરાબર એમ જ ઠોકરો ખાતા ફરે છે અને આંધળા દ્વારા લઈ જવાતા આંધળાની જેમ ફર્યા કરે.

હા, એક આંધળો બીજા આંધળાને લઈ જતો હોય કે, "ચાલ, તને રોડ ક્રોસ કરાવી દઉં ભયંકર ટ્રાફિકમાં." "બોમ્બે-પુના હાઈવે છે ને?" કે, "ચાલ, તને ક્રોસ કરાવી દઉં." એક આંધળો બીજા આંધળાને લઈ જતો હોય અને જે હાલત હોય જોનારાની, બધા દેખનારાની, એ જે બસ, એવું હોઈ શકે છે.

અને પોતાને સમજે છે કેવા પાછા એ લોકો? વિદ્વાન અને વિશેષજ્ઞ સમજે છે! પીએચ.ડી. હોય, ડોક્ટર હોય, તબીબ હોય, વકીલ હોય. વ્યવહાર જગતની અંદર તો વ્યક્તિ કંઈ પણ હોઈ શકે અને એમાં પોતાને કંઈ પણ સમજતા હોય પાછા.

પણ અહીં શ્રેયના માર્ગ ઉપર કેવા છે એ લોકો? તો કે, "આંધળા દ્વારા લઈ જવાતા આંધળાની જેમ" એ જે લોકોને સમજે છે કે આ બધા વિદ્વાન છે, એ પણ આંધળા જ છે, એમ કહેવા માંગે છે અહીંયા.

ધનના મોહમાં જકડાયેલા, ફસાયેલા વિવેકહીન, પ્રમાદી મનુષ્યના અંતરંગમાં, માં અંદર, પારલોકિક વિચારધારાનો જન્મ થતો જ નથી.

પારલોકિક આલૌકિક છે, એટલે આ લોક, આ લોકને પાર કંઈક બીજું હોય, કંઈ હોય, કંઈ કરવાનું હોય, એવા પ્રકારના કંઈ એના વિચારો જ આવતા નથી.

રાત-દિવસ સવારથી સાંજ સુધી આ ધન-પ્રાપ્તિમાં, સાધનોના સુખમાં, આ બધામાં જે ઉપવાસ સવારથી સાંજ રચો પચો રહેતો હોય અને વિચાર જ નથી આવતો બીજી કોઈ બાબતનો.

એટલે ઘણા બધા તો એમ કે કે, "સ્વર્ગ તો વિચાર નથી હોતા, પણ અહીં સ્વર્ગ જેવું જીવી લે છે. બસ, એની જેમ જ જીવવાનું," એમ કે.

તો આવા વિવેકહીન, પ્રમાદી મનુષ્યોને વિચાર જ આવતો નથી. ટૂંકમાં, એ જીવનના અસ્તિત્વને પ્રત્યક્ષવાદ ઉપર જ આધારિત માને છે.

યમરાજા કે, "સામે છે તે જ સાચું છે," એવું જેનું વિચાર.

એને પ્રત્યક્ષવાદ કહે છે. તો જીવનનું અસ્તિત્વ શું છે? તો કે આ સામે છે એ જ જીવન છે, બાકી બીજું કંઈ છે નહીં ભાઈ. એ લોકો કહે છે, "આધ્યાત્મિક જીવનના અસ્તિત્વને નકારનારા, શરીરના અભિમાની મનુષ્યો, શરીર જ હું છું એવું વિચારનારા મનુષ્યો વારંવાર જન્મ-મરણના બંધનમાં ફરતા ફરતા અમારા તાબામાં જ રહે છે. અમારા વાડાના ઢોર છે." પેલો આખલો ક્યાં ગયો? તો કે, "લાવ્યા અહીંયા આગળ બાંધો. અહીં બહુ તોફાન કર્યું. આવે એને આ કોણે બાંધો?" એટલે અહીંથી તને ત્યાંથી પણ એ રહે છે અમારા તાબાની.

જનસાધારણને આત્મતત્વજ્ઞાનના સંબંધમાં જાણવાનો સુઅવસર મળતો નથી. અને અત્યારે મૂળ વાત કેવી થઈ ગઈ છે? જ્ઞાન જે કંઈ બધું આ છે ને, એ બધું ડાયલ્યુટ થઈ ચૂકેલું છે. એટલે શુદ્ધ નિર્ભેળ જ્ઞાન, તત્વજ્ઞાન મળતું નથી. અને જો મળે છે તો લોકોને એની પર ભરોસો પડતો નથી. એમાં એમને બનાવટ દેખાવા માંડે, કારણ કે દ્રષ્ટિ નથી ખુલી ને! એટલે એ લોકોને દરેક જગ્યાએ આ પ્રકારની ખતા ખાધા પછીથી એમને એમ લાગે છે કે અહીં પણ દગો જ થશે. અને એમ કરીને એ લોકો એને પણ છોડીને જતા રહેતા હોય છે. અગર સંજોગવસાત એવો અવસર મળે તો પણ મોટા ભાગના લોકો જ્ઞાન અને પ્રકાશના અભાવમાં પોતાના જીવનને એને અનુરૂપ ઢાળવા માટે સક્ષમ બની શકતા નથી. એને જીવનમાં લાવી શકતા નથી, ઉતારી શકતા નથી એ જ્ઞાનને.

એ તત્વજ્ઞાનનું સારી રીતે પ્રતિપાદન કરનારા પણ અતિ અતિ દુર્લભ છે. બે વાર લખી કાઢ્યું જો, અતિ અતિ દુર્લભ છે. એ જ્ઞાનને ગ્રહણ કરનારા પણ અતિ દુર્લભ છે. એ જ્ઞાનને આપનારા રાખે છે અતિ દુર્લભ. તેની સામે કીધું કે એ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરનારા પણ આપનારાય નથી, લેનારાય નથી એમ કહે છે. ટૂંકમાં, બહુ 'રેરેસ્ટ ઓફ ધ રેર' (rarest of the rare). ક્યાંક કોઈક જગ્યાએ કંઈક એવું બની જાય કે બસ, સુખદેવજીને પરીક્ષિત રાજા મળી જાય. બસ, એટલે એના માટે સુખદેવ બનવું પડે, એના માટે પરીક્ષિત બનવું પડે. અંદરખાનેથી કોઈ બીજો ઉપાય નથી. અને આમાં કોઈ કન્સેશન નથી, કોઈ રીબેટ નથી, કોઈ રીફંડ નથી અને નો કન્ડિશન અપ્લાય. આની અંદર કોઈ કન્ડિશન નથી. બસ, આ એક જ કન્ડિશન. એટલે મોટા ભાગના લોકો જ્ઞાન પ્રકાશના અભાવમાં પોતાના જીવનને એને અનુરૂપ બનાવી શકતા નથી.

તો જ્ઞાન આપનારા પણ દુર્લભ છે, જ્ઞાન ગ્રહણ કરનારા અતિ દુર્લભ છે. એ જ્ઞાનને ગ્રહણ કરનારા પણ કોઈ કુશળ જિજ્ઞાસુ સુપાત્ર હોય છે, જે વિશેષજ્ઞ આચાર્ય દ્વારા તત્વજ્ઞાનથી પ્રેરિત તત્વતા પણ અત્યંત દુર્લભ જ હોય. તત્વને જે જાણી શકે, તત્વના વિશે જે વાત કરી શકે, તત્વના વિશે જે વિચાર કરી શકે, એવો જે તત્વજ્ઞ હોય, તત્વતા, એ અતિ અતિ અતિ દુર્લભ. એમ બહુ મુશ્કેલીની વાત કરી દીધી એમને. અધિકાર વગરનો મનુષ્ય જેણે એને સારી રીતે સાક્ષાત્કાર કર્યો નથી, જે સત્યનો એને સાક્ષાત્કાર કર્યો જ નથી, એ સત્ય જો એના દ્વારા કહેવામાં આવે તો આ આત્મતત્વ સહેલાઈથી જાણી શકાય એમ નથી. કોઈ તત્વતા આચાર્ય દ્વારા ન સમજાવાથી પણ આ બાબતમાં કોઈપણ પ્રગતિ થઈ શકતી નથી. આ બધા હોય છે બનેલા, બધા તત્વવેતાઓ હોય, આચાર્યો હોય, એ લોકો બધા ગુરુ હોય એ બધા, તો એ બાબતમાં કોઈ પ્રગતિ થતી નથી, કારણ કે એ લોકોને જ એમાં સૂઝ પડતી નથી.

અતિ ગૂઢ વિષય છે એટલે તર્ક અને વિતર્કની હદમાં એ સીમાબદ્ધ નથી. આવો હશે કે આવો હશે આત્મા? સવારની સાંજ પડી જાય પણ જવાબ મળે એ તર્ક અને વિતર્કની પરે છે. માટે, હે પ્રિય નચિકેત, શ્રેષ્ઠ આત્મજ્ઞાનને માટે શુષ્ક એટલે ખાલી ખાલી તર્ક-વિતર્કના ઉહાપોહથી અલગ એવી બુદ્ધિની જરૂર પડે છે. અને એવી બુદ્ધિ તમારી પ્રખર થઈ ચૂકી છે, તેજસ્વીતા તમારી અંદર બુદ્ધિની અંદર આવી ચૂકેલી છે કે તમે આજ માંગો છો અને આ બધું નથી માંગતા. એટલી એટલી બધી સ્પષ્ટતા તમને અંદર ઓલરેડી થઈ ચૂકેલી છે. એવી મેઘા શક્તિને તર્ક દ્વારા પ્રાપ્ત કરી શકાતી નથી. ચાલોને કે આપણે પૂછી લઈએ, "આત્મજ્ઞાન શું છે?" બે ચાર સવાલો આપણે આમ, એટલે એનાથી પ્રાપ્ત થતો નથી આત્મા. ટૂંકમાં ના પાડી દીધી.

એ કહે છે, "આપ સાચે જ યથાર્થ સત્યના શોધક છો." યથાર્થ સત્યના શોધક હોવું એ બહુ જરૂરી છે. તો મારી અંતરંગ હૃદયની ઈચ્છા એ છે, જો હવે શું કહે છે એ જો, કે "આપ જેવા જિજ્ઞાસુ શિષ્ય જ અમને પ્રાપ્ત થાવ." ચાલો આપણે તો જવું છે મૃત્યુદેવ પાસે. તૈયારી છે? હા સર. કારણ કે એ બહુ જરૂરી. સંપૂર્ણ રીતે અંદરથી સંસારનો ત્યાગ, એક સન્યાસીની જેમ જીવવાનો, જેને સંસારનો ન્યાસ કરી દીધો, સન્યાસ છોડી દીધો છે સહજપણે, બિલકુલ સહજ ભાવથી. અને પછી એ મરે એવી રીતે જીવે જવાનું એ રસ્તો છે એનો. અને એટલા માટે તમને પછી મૃત્યુદેવથી ભય લાગવાનો નથી, કારણ કે ત્યાં જઈને તમે કહી શકશો કે "મને આ વરદાન આપો, મને આ જ્ઞાન આપો. તે દહાડે તમે નચિકેતાને કહ્યું હતું કે તમારા જેવા જિજ્ઞાસુ મને પ્રાપ્ત થાઓ. હવે હું આવ્યો છું, આ કાળનો હું નચિકેતા છું." એવું કહેવાનું આ ધૈર્ય, સામર્થ્ય, અંદરથી હિંમત, આ બધું પહેલા પેદા કરી લેજો.

સમજી ગયા? એમને એમ નથી.

પ્રીતમ કવિએ પહેલા કહ્યું છે:

"હરિનો મારગ છે શૂરાનો, નહીં કાયરનું કામ જો. પ્રથમ પહેલું મસ્તક મૂકી, વળતી લેવું નામ જો." સુત, વિત્ત, દારા, શીસ સમર્પી. આવું કંઈક આગળ પણ છે. હું પછી આગળની વાત કરીશ કાલે. એટલું સુંદર છે. સુત એટલે પુત્ર, વિત્ત એટલે પૈસા, દારા એટલે સ્ત્રી, શીસ પોતાનું માથું. આ બધું સમર્પી અને પછી આગળનું કામ આમ એમ કહે છે. તો મૃત્યુદેવની આંખમાં આંખ મિલાવવાની તાકાત કોની હશે કે જેને આ સંસાર સહજ રીતે ત્યાગેલું હશે? સંસારથી સંપૂર્ણ અનાસક્ત બની ચૂકી ગયો હશે. એને હવે કોઈ લેવાદેવા નથી આ સંસાર. એટલો મુક્ત થઈ ગયો છે હવે એ વ્યક્તિ. અને આગળ યમદેવ શું વાત કરે છે તે આપણે આવતી કાલે વાત કરીશું. અત્યારે અહીંયા આગળ આપણે વિરામ પામીએ. એક ઓવરનાઈટ.

અને આવતી કાલે સવારે ફરી 10 વાગ્યે, ફરી આપણે અહીંથી જ આગળ વધીશું. તો આ બાબતનો વિચાર કરજો કે આપણે યમદેવ પાસે પ્રત્યક્ષ સન્મુખ એક દિન તો થવાનું જ છે. પણ આ નક્કી માનજો કે આ આપણું છેલ્લું મૃત્યુ છે. હવે "નો મોર બર્થ, નો મોર ડેથ." જય સચ્ચિદાનંદ.

ૐ પૂર્ણમદ પૂર્ણમિદમ પૂર્ણાત પૂર્ણમુદચ્યતે પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવા વશિષ્યતે. ૐ શાંતિ શાંતિ શાંતિહ શાંતિહી.

જય સચ્ચિદાનંદ. શુભ રાત્રી.